Undzer Worṭ · 1947-03-14 · 11/49 (14.3.1947) · p. Seite 5

} FRAJTIK, 14. MERC 1£47,__ ו1ארט ' ZAJT צ - ״אך, - כאפט ער שווער דעם אטעם, וואם ער האט אייננעהאלטן 2״ דער גאנצער צייט, — "ריבונו של עולם! כאטש א שטיקל, כאטש א פיצל, באטש א בראקעניו עולם־הבא... פאר מיר פאר מיין ווייב און פאר אלע מיינע קינדעמעך!" און דעמאלט ווערט ער ^רוייעריק; ער פרעגט דך ן מישטיינם געזאגט,. פון וואם, פאר וואם?... איינמאל אץ ער נאכן לערנען צוגעגאנגען צום מלמד! - רב', - זאגט ער, און זיין קול ציטערט. - גיט מיר אן עצה, איך זאל זוכה דין צו האבן עולם׳ הבא! - לערן, מיין קינד, תורה! ־* הערט ער אתשובה. - איך קען גישט! - לערן משגיות... עין־יעקב, כאטש פרק... - איך קען נישט 1 - זאג תהילים! - איך האב קיין ציגט גישט! - דאוון ערנסט! - איך פארשטיי גישט, וואם איך דאוון! דער מ-מד קוקט אים אן מיט רחמנות: - וואס ביסטו? - פרעגט ער. - א טרעגער. - נו, זיי משמש תלמידי חכמים. - וואם הייסט? - טראג, למש׳., אלע פארנאכט אין בית־ המדרש אריין א פאר קאנען וואסער, די /ומדים זאלן האבן צו טרינקען... חיים ווערט דערפרייט. - רבי, - האט ער ווייטער געפרעגט,-און מיין ווייב? - אז דער מאן זיצט אויף א שטול אין גך עדן, א ז דאם ווייב זיין פוסבענקע/ע. אז חיים איז אהיימגעקומען הבדלה מאכן. איז חנה געזעסן און געזאגט: "נאט פון אברהם". אז ער האט זי דערזען, האט אים עפעם אנגע־ כאפט ביים האךץ. - ניין חנה, - פאלט ער צו י איר צו, - איך וויל נישט, דו זאלסט זיין מיין פוסבעגקע־ לע... איך וועל זיך אראפבייגן צו דיר, איך וועל דיך אויפהייבן און זעצן דיך לעבן מיר. מיר וועלן צוזאמען זיצן אדף איין שטול, ווי אצינד... עס איז אונדז אזוי גוט צוזאמען; הערםט,?חנה. ח מוזט זיצן מיט מיר אדף איין שטול... דער רבונו של עולם וועט מוזן באשטיין! פרץ ל ט ל ו ם- ־ ב י n העגט און פים; ער איז אינגאנצן אויף יענער וועלט! ער ליידט צוזאמען טיט די רשעים! באדט זיך אין הייסער סמאלע; ער ווערט געווארפן קף־הקלע, קלויבט שפענער אין וויסטע וועלרער. אלץ לעבט ער דורך, און עם באדעקט אים דער קאלטער שוויים... פאר דאם האט ער שפעטער נחת גלייך מיט אלע צדיקים דאם ליכטיקע גן־ עדן, די מלאכים. דער לויתן, דער שור-הבור און אלע נוטע זאכן שטעלן דך אים פאר אזוי לע־ בעדיק און אזוי בולט, אז ווען דער מלמד עג־ דיקט, ניט א קוש און פארמאכט דעם ספר, י כאפט ער זיך אויף ווי פון א חלום. טאקע ווי ’ פון יענער וועלט. אלשיך. עם א ז חיים. די פנימ־ער זיינען נאך פארשלאפן; איינער כאפט נאך א דרומל, דער צווייטער לאזט ארוים א הויכן גענעץ; נאר ראפטום, ווען עם קומט צום רעכטן ארט, מען שימועסט פון יענער וועלט, פון ניחנים. ווו מען שסייסט די רשעים מיט אייזערנע ריטער. פון ליכטיקן גן־ערן, ווו די צדיקים דצן אין גאלדע־ נע קרוינען און לערנען תורה... דעמאלט ווערן אלע אויפגע/עבט; די מיילער — אפן, די פנימי" ער - רויט... מען הערט דך איין' אן אן אטעם, וואס עם וועט זיין אדף יעגער וועלט. חיים שטייט נעוויינלעך ביים אויוון. ער האט -טרערן אין די ארגן, עם ציטערן ~אים t-----□ א• לזצרי א ש ר פ ה צוויי פארצווייפלטע פלאמען שלאגן א הויז ברענט. דך איבער א סוק- א ברייטעו־ פייער שפרייט די הענט וואם קען ניט ברענען. צערייצט - דריי באגייסטערטע פלאמען ער ווי ל דאם גאנצע הדז פאר זיך אליין. שפאנען אויפן דאך צו א וואלד א פייער גלעט א פענצטער מיט א אט באלד-בלויז א מייל... אריבערן ים. צוויי פלאמען כאפן דך אתם מוראידיקער ליבע, פענצטער ב;יאםקעט פון דערשרעק... און ווערן איינם און ווערן אוים. ׳ א פלעמל פליט אריץ מיט אימפעט: א כאפטע פייערלעך פראווען א באגקעט v געוואלד! אויף א ליגנדיקן סלופ וואסער קנאלט! און ווינטשעווען צו טרעפן דך אין אנדערע שרפות... א פלאם באפאלט א גרויסן קלאץ, א פייער; צאפלט זיך איינער אליין און פארלירט דך באלד פון אומגעדולד. אויף אן אפגעברענטער חורבה, און זוכט די חברים י א פייער שפרינגט און בלאזט מיט הייסן געוועזענע פלאמען, וואם האבן "פארצייטך און טריקנט אוים א פייכטן דעמב - נעפלאקערט צוזאמען... -----.i . -"׳״'׳ אדף שפעטער... תנ״ך און אגרה אין ליכט פון רער מארערנער ביבל־פארשונג °י! חיים שוים אן אנדערע מעשה, אין וועלכער אלצדינג איז גלאט,■ אדסגעהאלטן און מאטיווירט. דאם האבן די בעלי־אגדה צוגעטראכט מיט דער איינענער פאגטאזיע און חקירה. צווישן פיל אנדערע אי־ בערטייטשוננען און פארענטפערונגען האבן די דרשנים פון רער אגדה אויך געזוכט צו פאר- ענטפערן די פראגע פארוואם קינס צארן האט דך אנגעצונדן אויף הבלען, און אדף דעם ווילן מיר זיך דא אפשטעלן ווי אויף אן אוראלטן עלעמענט פון יידישן פאלקאר. די אגדה האט ארייגגעפלאכטן אין דער מעשהלע דעם מאטיוו פון ליבע און אייפערזוכט. קין און הב- זייינען ביידע געווען, לויט דעם. קינדער פון צוויליננם. יעדערער פון די איז נע׳ בוירן געווארן אינאיינעם מיט א שוועסטער, כרי זיי זאלן האבן מיט וועמען חתונה צו האבן און זאלן קאנען פארזעצן דעם מענטשלעכן מין. איז הבלם צוד/יננם־שוועסטער געווען זייער א שיי¬ גע, אבער קינם צווילינגם־שוועסטער איז ניט געווען קיין שייגע. האט קין .ליב געהאט הבלם צוויליננם־שוועסטער און געזוכט אפצוראמען הבלן פון וועג, כדי צו קענען מיט איר חתונה האבן. אזוי לויט איין נוסח. לויט א צווייטן נוסח איז קין געבוירן געווארן אין א צווילינג מיט איין שוועסטער און הבל אין א דריילינג מיט צוויי שוועסטערם. האט הבל געטענהט, אז די צווייטע שוועסטער געהערט צו אים, ווייל ד איז געבוירן געווארן מיט אים צוזאמען, און קין האט געטענהט, או זי געהערט צו אים, וויי- ער איז דער בכור. פאראן נאך אויך א דריטער נוסח. /ויטוועלכן קין האט געהאט א צווילינג־שוועפטער און מיט איר חתונה געהאט, אבער הבל האט ניט געהאט קיץ שוועסטער און האט ניט חתונה געהאט. דער מאטיוו פון ליבע און אייפערזוכט פאסט זיך דא זייער גוט אריץ. אבער ווי קומט דאס צו די בעלי אגדה? אזאזאך אויסצוטראכטן פאסט זיך פאר א מאדערנעם פאעט, וואם שהיבט פאעמעם אדער דראמעם אויף ביבלישע מאטיוון. דיערצו נאך געפינען מיר שוין אויך ביי יאזעפום (אין זיין "אלטע געשיכטע פון יידן"). אז קין און הבל " האבן געהאט שוועסטערם, אבער ביי יאזעפוסן זיינען די שוועסטערם ניט די אורזאך פון דעם בתדער־מארד. דעם דריטן נוסח, לויט וועלכן בלויז קין האט געהאט א שוועסטער, געפינען מיר שוין אויך אין "ספר היובלים". א פסעוודאפיגראפיש בוך, וואם ווערט פון די מערסטע געלערנטע צוגעשריבן צו דער קין נע ונד און אין א פאר פסוקים ווייטער בא־ זעצט ער זיך אין דעם לאגד' נוד, אין מזרח דיט פון ערן און בויט דארט נאט א שטאט. עם נוצט ניט זיך צו מאטערן,צו פארענטפעח אט די אלע און נאך א סך אנדערע אזע-כע קשיות און סתירות מיט אלערליי שווערע און אויסנעפשטלטע תירוצים. עם איז אן אוט־ וויסנשאפמלעכער וועג, פאר אונדז היינט, צו זוכן א באזונדערן תירוץ פאר יעדער קשיא, וואס מיר האבן אין תנ״ך. מיר מוזן געפינען איין תי¬ רוץ, איין אלגעמיינעם היפאטעז, וואס זאל פאר" ענטפערן אלע קשיות צוזאמען. אזא תירוץ ניט אונדז די ליטעראטור־היסטארישע שול אין דער ביבל־וויסנשאפט אויף די קשיות און דער מעשה" לע פון קין און הבל. די מעשהלע איז פול מיט סתירות,א ז ניט אייגהיימלעך, ווייל זי א ז לחתכילה דערציילט געוואוץ גאר אדף אן אג־ דער נוסח. אין יענעם עלטערן נוסח^ דארף מען אננעמען, איז די- באנצע מעשהלע פון אגהייב ביזן סוף געווען הארמאניש און אויסגעהאלטן* שפעטער אבער איז די מעשהלע איבערגעארבעט געווארן אין א נייעם נוסח. אין דעם נוסח וואם מיר האבן אין חומש, און אין דעם דאזיקן אי" בערנעארבעמן נוסח איז זי ארויסגעקומען אפ־ געריסן און ניט דערזאגט אין פיל ערטער. מען דארף אויך אננעמען, אז די קץ־מעשהלע איז לחתכילה ארומגעגאנגען מער ווי אין איין נוסח. געווען מסתמא פארשיידענע ווערסיעם פון דער מעשה, און רער נוסח פון חומש איז צונדפגע־ פ-אכטן געווארן פון אט די פארשיידעגע ווער־ סיעם. איז דערפאר קיין ווונדער ניט. אז ער איז ניט איינהייטלעך און פול מיט סתירות. אבער מיט דעם דאזיקן ענטפער דינען מיר נאך ניט אינגאנצן באפרידיקט. מיר ודל: נאך וויסן, צי מיר קאנען ניט ווו־ניט א ז עפעס נע" פינען פון יענעם ע; מערן נוסח אדער עלטערע נסחאות פון דער מעשה, און מיר ווענדן דך צו דעם צוועק צו דער אגדתא פון תלמוד און מדרש. די חכמי המדרש, די דרשנים פון דער אגדתא האבן פאקטיש שדן רעאגירט כמעט אדף אלע קשיות פון די היינטיקע ביבל־פארשער. אויף דער מעשה פון קין און הבל און זיי האבן די קשיות פארענטפערט אויף זייער אייגענעם שטייגער. די האבן די נאנצע מעשת איבערגע־ ארבעט און איבערדערציי/ט אויף אן אנדערן אופן, צולייגנדיק צו איר א סך שטריכן און נייע פארב. קומט אתים אווי אתם גאר עפעם ווי (פארטזעצונג) קין און הבל די מעשהלע וועגן קין און הבל איז אג־ געשריבן זייער שטארק. זי ניט אונדז אץ עטלע־ כע ווערטער א שטארקע דראמע, פו׳. מיט ליידג" שאפט, א דראמע וואס איר העכסטער פונקטאיז ברודער־מארד און איר סוף איז דער פאר- צווייפלטער לעבן פון דעם מערדער. פון אדבן אויף איז עם א פשוטע און גלאטע מעשה. אבער באמת איז דאם אייגע פון די שווערסטע' מע¬ שיות פון תנייך. ס איז כמעט אוממעגלעך זי צו דערקלערן אדף אזא אופן, אז עם זאלן ניט ב/ייבן אין איר קיץ קשיות און סתירות. הויפט־ זעכלעך ליירט די מעשת פון קורצקייט. א סך שטעלן זיינען אפגעריסן און ניט דערזאגט. מיפילט אזוי ווי עם וואלטן פעלן א סך שטיקער, דער שרייבער האט באלד אין אנהייב באדארפט זאגן, וואם דער סימן איז געווען, לויט וועלכן קין האט דערקענט, אז נאט האט ניט יאגגענומען זיין קרבן. מענטשן האבן אין די אוראלטע צייטן געהאט פארשיידענע סי¬ מנים: ווען זיי האבן מקריב געווען א קרבן, צו דערקענען צי נאט איז מיט דעם צופרידן. נאך נדטיקער איז געווען צו דערציילן פאר- וואם נאט האט ניט אננענומעץ קי נם קרבן. אזדודיט ליירט די מעשהלע ב׳.ויז פון קורצקייט. אבער וואם עס ווערט ווייטער דערציי/ט איז כמעט איגגאנצן אומפארשטענדלעך. - פארוואם עפעם האט זי ך אגנעצונדן קי נם צארן אדף הבלן? וואם איז הבל שולריק געווען, אז נאט האט ניט אנגענומען קינם קרבן? דער שרייבער פון דער מעשהלע האט עם אונח ניט געזאגט און מיר בלייבן ניט געווזסט. מ פילט, אז דא פעלט עפעם * א שטיק אינמיטן. וואם ווייטער אבער א? ץ שווערער ווערט עס. סיאיז אוממעג־ לעך צו פארשטיין דעם זין פון די ווערטער, וואם נאט זאגט צו קינען, זעענדיק זיין גרימצארן. דערצו קלעפט זיך עפעם ניט, וואם צוערשט ודל ^אט אפי-ו ניט א קוק טון אויף קינען און אויף זיין קרבן, און באלד רעדט ער צו אים גאר ניט אויף קיץ אומפריינטלעכן אופן. ער ניט אים א ווארנונג און אן עצה ווי זי% אויפצופירן. נאטם האנדלונג איז אויך ניט אויסגעהאלטן אין דעם יפרט. וואס צוערשט פארשילט ער קינען און באלד דערנאכדעם באגנעדיקט ער אים. די גרעם־ טע סתירה אבער איז, וואם אין איין פסוק איז חיים איז א מרענער. אז ער גייט דורך דער נאם אייננעהויקערט אונטערן קאסטן סחורה, זעט מען אים נישט אתים; עם דאכט דך. אז דער קאסטן גייט אליין אדף צוויי פיס... דאם שווערע אטעמען הערט זיך דאך פון ווייטנם! י ׳ דאך - אט לייגט ער אפ די לאסט, בא- קומט זיינע עמלעכע גראשן; ער נלייכט זיך אדם, אטעמט שטארק אפ, בינדט אפ די פא-;עם, ווישט זיך אפ דעם שווייס פוןיפנים, גיייט גלייך צום ברונעם, טוט א פאר שלוק וואסער און מיפט אין הדף אריץ. ער שטע-ט זיך לעבן א וואנט. הייבט אויף דעם ריזן־קאפ אזוי, אז דער שפיץ בארד טיט דער נאז, מייטן דאשעק פונים היטל, קוימען אוים אויף איין שטח. ער רופט: - חנה! פון אונטערן דאך עפנט זיך א קליין פעג־ צטערל, און א ק׳. יין ווייבעריש קעפל אין א ווייסן ציפיק ענטפערט: , - חיים? : דאם פאר פאלק קוקט זיך גאנץ צופרידן אן. חיים ווארפט ארויף זיין פארדינסט, אייג־ געוויקלט אין א שטיק; פאפיר; חגה כאפט עם איןדער לופט; עם איז איר נישט דאם ערשטע מאל. - א בריה נפלאה. - מאכט חיים און האט נאר קיץ חשק נישט אוועקצוגיין. - ניי, ניי, חיים! שמייכלט זי. - איך קען מיך נישט רירן פון קראנקן קינד... איך האב צונעשטע׳.ט דאס וויגל צום קוימען... מיט דער האנט שדם איך און מיטן פוס וויג איך... - וואס מאכט עם, נעבעך? v - בעסער! - געלויבט איז נאט! און העניע? - ביי דער נייטארן! - יאסל? - אין חדר. חיים לאזט צוריק אראפ די בארד, גייט אוועק און חנה קוקט אים ניאך, ביז' ער וועדט פארשווונדן. דאנערשטיק און ■פרייטיק דויערט עם לענגער. - וויפל האסטו דא אינים פאפירל? - פרעבט׳חנה. . f - צוויי און צוואנציק גראשן. איך האב מורא, עס איז ווייגיק! - וואם דארפסטו דען, חגה? - פאר א זעקסער שמיראכץ פארן קיגד, ,פאר עטלעכע נראשן ליכט, חלה האב איך שוין... פ;ייש אדך, אנדערהאלבי פונט.,. נו - בראנפן אויף קידוש!... היינט דארף מען נאך עטלעכע דרענמעך!/ - דרענגלעך וועל איר שוין שאפן, עם מוז דין אדפן מארק. - דארף איך נאך... און זי רעכנט אדם. וואם זי דארף נאך אלץ אויף שבת. סוף כל סוף בלייבט; אז מען קען קידוש מאכן איבעד. חלה, און. אז אן א סך זאכן איז זיך גאנץ -ייכט צו באגיין.' דער עיקר איז־ - בעגטש־/יכט, אויך די זאלב פארן קיגד! און פונדעסוזעגן, אז נאט העלפט, די קיג־ דער זיינען געזונט, די מעשענע לייכטער - נישט פארזעצט, בפרט אויב עס איז גאך דא א קוגל - האט דאם פאר־פאלק גאר א פריי- לעכן שבת! שטענדיק פעלט איר עפעם: דא מעל, דא אייער, דא פעטס, אזן צום סוף קומט ארוים א * פעטער, א זיסער, א מחיהידיקער קוני.; ער צעגייט פשוט אין אלע אברים! - דאם קאכט דער מ-אך. - זאגט חנה און שמייכלט פאר נחת. יא. א מלאך, אוודאי א מלאך! - לאבט חיים. - דו מיינסט. אז דו ביסט א קליינער מלאך, אז דו הא לסט אדם פון מיר און פון די קינדער... וויפל מאל טוען כדר דיר אן צרות, איך^ווער א מאל ביייז... גו, איך הער 'עפעם א קללה פון דיר,'ווי אנדערע ביי די ווייבער? און באשר, דו האסט א סך נחת פון מיר? דו און די קינדער גייעין נאקעט און באר" וועם... צו וואם טדג איך? גישט צו קידוש נישט צו הבדלה, איך קען אפילו נישט רעכט קיץ זמירות זינגען... - ביסט פארט א גוטער טאטע און א גו־ טער מאן! -*האלט דך חנה ביים איריקן. - אזא. יאר אויף מיר און אויף כל ישראל... איך זאל מיך נאר עלטערן מיט דיר, רבונו של עולם! און דאם פאר־פאלק קוקט דך אין די אויגן אריץ אדי גויט, אידי ווארים און אזוי מיטן גאנצן הארץ, אז עם דאכט דך. זיי זיינען ערשט פון אונטער דער חופה אפער... עם ווערט נאך פריילעכער ביים טיש... נאר נאכין שלאף גייט חיים אין קליינעם שולכל אריץ הערץ תורה. דארט לערנט א מלמד מיטן פראסטן עולם