Undzer Worṭ · 1947-03-14 · 11/49 (14.3.1947) · p. Seite 4

f zajt 4_י אונרזער-ווארט . - י _«bajtik, u. merc!»«7, \ וואלס האבן אן אנטייל אץ דאזיקן באזיץ. דער אנטיטעמיטיזם איז נישט נאר פרייר אינם האס, ער גיס אויך רעם אגטיסעמיט פאזיטיווע באפרי־ דיקונגען* צוליב רעם. וואם מען באטראכט רעם ייך פאר א מעדערווערטיק א;ן שעז/עך וועזן, באטראכט מען זין אלס אנגעהעריקע צו אן עליטע. מיר הויבן אן צו פארשטיץ, אז דער אנטי־ סעמיטיזם איז נישט געוויינ;עך א "מיינונג" א¬¬ בער די יידן און, אז ער באשטימט אליין רעב וועזן פון די אנטיטעמיטן. אבער דערמיט זיינען סיר מיט אים נאך נישט פארטיק,. ודיל ער באי גרעגעצט זיך גישט דערמיט צו נעבן מאראכישע און «אליטישע ריכטליגיעם. ער איז אין זיך אן ארט פון דענקען און א וועלט אנשויאונג. ער זאגט, דער ייד איז דורך ש-עכטט. דורך און דורך ייד. זייגע מע׳״ות, אויב ער האט זיי בכלל, ווערן דורבן פאקט גופן*, אז ראם זיינען זייגע מעלות- הסרוגות. דיי שאפונגען, וואט נייען ארויס פון זיינע הענט, טראגן צוואנגסווייז זיין סטעמפל און ווען ער בויט א בריק, איז זי ש/עבט, וויי- זי איז פון ערשטן ביז צום לעצטן בריק־בויגן יידיש. ווען א ייד און קריסט מאכן דאסזעלבע, האט די זעלבע האנדלונג אין ביידע פאלן נישט רעם זעלבן זין, דער ייד טראגט איבער אוץ* אלץ, וואט ער בארירט, וועד ווייסט, וואט פארא עקל- האפטע אייגנשאפטן. די דייטשן האבן די ערשמע פארבאטן די יידן דעם צוגאנג צו די שווימבעדער. זיי האבן געגלויבט, אז א יידישער קערפער, וואט וועט זיך באדן אץ איינגעשלאטענעם ווא- סער, וועט עם פאראומרייניקן. דער ייד פאר- פעטטעט בוכשטעבלעך די לופט מיט וועלכער ער אטעמט. אז מיר וועלן פרווון אבטטראקט צו פארמולירן דעם צום גרונט ליגנדיקן פרינציפ, דאן קומען מיר צום פאלבנדן: א גאנצעם איז מער און אנדערש ווי די טומע פון זי'4ע טיילן; א גאנצקייט באשטיטט דעם זין און איגערן כאראקטער פון די טיילן, וואט בילדן אים. עם איז דעריבער 'נישט פאראן קיין אייגנשאפט (העלדישקייט) וואט קענען אן אונטערשייד מיט א יידישן אדער א קריטלעכן כאראקטער זיך פאר- בינדן, גלייך ווי עם פארביגדט זיך אן אונטער- שייר דער זויערשטאף מיט דעם שטיקשטאן* און דעם ארגאן אין לופט, מיט דעם וואטער־ שטאן* פארבוגדן אין -וואטער, נאד יערער מענטש איז אן אונצעלייגבארע איינהייט, וואט האט איר העלדישקייט, איר איידלמוט, איר אופן פון דענקען, צו לאכן, צו טרינקען און צו עטן. וואט הייטט דאס אנדערש ווי, אז דער אנטיטע־ מיט, כדי דערצו דערקלערן: די וועלט האט זיך אנטשיידן פאר א טינמעטישן דענקען? אץ נא- מען פון רעם סינטעטישן דענקען באשמוצט ער די ריין אנאליטישע און קריטישע איגט^ליגעגץ ישראל ים. וואט פארא^־געברויך מאכט אנער דער אנטיטעמיט פון זיין טינטעטישן דענקען?. (המשך קומט) אכנדסעמיםן V זשאן פאול טארטרע די פארנאנגענהייט צו דער קעגנווארט, דאם קאנקרעטע צום אבסטראקטן, דער ערד־באזיצער צו דעם באזיצער פון באוועגלעכע ווערטן, דער־ ביי געהערן פיל אגטיטעטיטן צו די שטאמישע קליינבירגער, זיי זיינען באאמטע, .אנגעשמעלמע, קליינע סוחרים. וואט פארמאגן גארנישט. אבער .גראד דעריבער, וואט זיי נעמען אן א ווענדונג קעגן יידן אנמשטייט אין זיי פלוצים דאס נעפיל, אז זיי האבן א שייכות מים די באזיצנדע. דערמיט וואט זיי שטעלן זיך פאר דעם ייד אלם גנב, שטעלן זיי זיך אוועק אין דער קנאה- פולער פאזיציע פון מענטשן ביי וועמען עט איז פאראן עפעט צוצוגנבנען. ווייל דער ייד וויל זיי פראנקרייך צונעמען*) ווערט פראנקריין פלוצים זייער אייגנטום. דערפאר האבן זיי געוואלט דעם אגטיטעמימיזם אלם א מעגלעבקייט צו ווערן באזיצער. דער ייד האט מער געלט פון זי*? איז דעריבער בעטערן' דאם נעלם איז יידיש, זיי קענען דאס פאראכטן, ווי זיי פאראכטן די איג־ טעליגענץ. זיי פארמאנן ווייניקער ווי דער נרוי־ סער ערד־באזיצער פערינאר. אדער דער גרוים־ פויער פון באס? דאם שאדט נישט: עט איז דאך גענוג דעם נקמה־צארן אין זיך צו אנטוויק- לען קעגן דעם ננכה שן ישרא/. כדי תיכף צו פילן דאם עקזיסטירן פונם גאנצן לאנד. די עכטע נוטע פראנצויזן זיינען אלע גלייך, ווייל יערער פון זיי באזונדער באזיצט דאם אומטיילבארע פראנקרייך, דעריבער וויל איך אויך זייער נערן אגרופן דעם אנטיטעמיטיזם אלם סנאביזם פון ארעמע. עם זעט אוים אין עצם, אז דער נדעם- טער טייל פון די רייכע מאכט זיך די דאזיקע ליידנשאפט גיכער פאר א ריוח געשעפט, איי- דער זיך איר איבערגעבן. זיי האבן אנדערעם און בעטערעם צו טאן. דער אנטיטעמימיזם פאר- שפרייט זיך געוויינלעך צווישן די מימל־שיכטן, גראד ווייל די דערמאנטע באזיצן גישט קיץ ערד, נישט קיין שלעטער און אויך נישט קיץ הייזער נאר באר געלט און עטלעכע אקציעם אויף א באנק. עם איז נישט קיץ צופאל, אז דאס דייטשע קליינבירגערטום איז אין 1925 געווען אנטי- טעמיטיש. דער דאזיקער "שטיי ־ קראגךפרא- לעטאריאט" האט געדאגה־ט ווי אזוי זיך צו אונטערשיידן פון ריכטיקן פראלעטאריאט, פון דער גרוים־אינדוטמריע רואינירט, פון די יונקערם פאראכטעט, זיין הארץ. געהערט דאך די יונקערם און די גרוים־אינדוסטריעלער. עם האט זיך אי בערגעגעבן דעם אנטיטעמיטיזם מיט דעם זעלבן ברען, ווייל עם האט געוואלט מראצן בירנערלעכע יקליידונג! ווייל די ארבעטער זיינען געווען איג- טערגאציאנאליטטיש, ווייל די יונקערם האבן באהערשט דיימשלאנד און ווייל זיי האבן גע¬ אונדזער אייגענעם ווערט. דער אנטיטעמיט מיידט אוים די פאראנטווארטלעכקייט גלייך ווי ער מיידט אוים זיין אייגן באוווטטזיין. און אזוי ווי ער וזיילט פאר זיין פערזאן די שטאנדהאפטיקייט פון שטיין, וויילט ער פאר זיין מאראל א מאם- שטאב פון פארשטיינערטע ווערטן. וואט ער זאל נישט טאן, ווייטט ער, אז ער וועט שטעג־ דיק שטיין אויפן העכטטן פונקט פון דעם מאט- שטאבז דער ייד, וואט ער זאל ניט טאן, וועט ער קיינמאל, דאקעגן, פון זיין אונטערשטער שטופע ניט ארויטקריכן. יעצט פאנגען מיר אן לאנגזאם צו באגרייפן דעם געדאנק פון דער אויטוואל פון דעם אנטיטעמיט; ער ק-ייבם זיך " אוים *דאם נישט פארענדלעכע אוים מורא פאר זיץ פרייהייט, די מיטעלמעטיקייט אוים מורא פאר דער איינזאמקייט און פון דער דאזיקער אומפארענדערלעכער מיטלמעטיקייט מאכט ער שטאלץ א פעסטגעפארמסע אריטטאקראטיע. צו דעם ראזיקן גאנצן בוי איז די עקזיטטענץ פון דעם יידן פאר אים ^ן אבטולאטע גויטווענדיקייט. איבער וועמען דען וואלט ער געהאט אן איבער- געוויבט? נאך בעטערז דעם ייד און גאר דעם ייד צוליב קען ,דער אנטיסעמיט פרעטענדירן אוץ* זיינע רעכט. וואלטן די יידן דורך א נם אלע אויסגעראטן געווארן.ווי ער ווינטש זיך עם, וואלט ער געווארן נישט מער ווי א הויז־וועב־ טער אדער א קרעמער אין א שטארק היראר־ כיזירטער געזעלשאפט, אין וועלכער די אייגג- שאפט צו זיין אן עכטער פראנצויז, אדער אג דער נאציע, וואלט גישט געווען פון הויכן ווערט, דאם איז דאך די אייגנשאפט פון יעדן. ער ץואלט פארלוירן דאם נעפיל פון זייגע דעכט-עכע מע¬ נות אוץ* זיין לאגד. ווייל עם וועט אים קייגער נישט קוועסטיאנירן זיי. ער וואלט געמוזט פאר זיינע מיטדערפאלגן וואט ער שרייבט צו דער נישטלויטערער קאנקורעגץ פון די יידן, אומבא- דינגט געפינען אן אנדערע סיבה: ער וואלט זיך געפונען און א געפאר פארפאלן צו ווערן. אין ביטערקייט און אין פיגצטערן האם קעגן די פריוויליגירטע קלאטן. אזוי האט דער אנטיסעמיט דעם שליממזל, אז דער שונא, וועלכן ער וויל אויסראטן פון זיין נאציע, איז פאר אים אליין א לעבנם־נוימווענדיקייט. אלץ וואט די אינטעלינענץ י און אלץ וואט דאס נעל ט קען געבן,;אזט ער איבער פאר יידן. נאד די איראציאנעלע ווערטן קומען פאר אים אין באטראכט און זיי וועלך פארן יידן שמעגריק פארווערט בלייבן. אזוי ארום. אז א איראציאנעלער פאקט דיגט פארן אנטי- סעמיט אלם אן אויטנאנגם־פונקט, ער פילם זיך איך קעגנזאץ צו די- יידן, ווי דאם נעפיל; צום פארשטאנד, דאם באזונדערע צום אוניווערטאלן, (המשך) דער אנטיסעמיט ניט נערן צו, אז דער ייד איז איג־טעליגענט און פלייטיק, ער זאגט אפילו, אז ער איז אים אין דער דאזיקער הייגזיכט היג־ טערשטעליק. די דאזיקע פיעסטשטעלונג זיינע, קאטט אים נישט קיץ סך,ווייל ער ניט דער דאזי־ קער אייגנשאפט נישט צו קיין גרויטן ווערט, אדער גאכמער, איר ווערט איו אפהענגיק פון דעם, וואט בא(יצט זי; וואט מער גוטע אייגג־ שאפטן דער ייד פארמאגט, אלץ געפערלעכער איז ער. אבער זיך אליין מאכט דער אנטיסעמיט גישט קיץ אילוזיעם. ער באטראכט זיך פאר א דורכשניטסמענטש, זאגאר פון אונטערן דורכשניט, מיטלמעטיק; עם איז נישט פאראן קיץ ביישפיל פאר אן אנטיטעמיט, וועלכער דערקלערט דעם ייד אינדיווידועל צו זיין העכער פון אים, מען -גלזי־בט אבער נישט, אז ער זאל זיך שעמען ימיט זיין מיטלמעטיקייט; להיפוך, ער געפעלט זיך אץ איר, איך וואלט במעט געזאגט, אז ער האט זי זיך אויטגעוויילט. דער דאזיקער מענטש האט מורא פאר יעדן אופן פון איינזאמקייט, ענלעך ווי דער זשעני און דער מערדערז ער איז דער מענטש פון דער מאטע; ווי קליין ער איז, בא- נוצט ער די פארזיכט, זיך צו בוקן, פאר מורא, איבער דעם עולם זיך ארויטצוהויבן און זיך אליין קעננאיבער צו שטיין. ער האט זיך געמאכט פאר אן אנטיטעמיט, ווייל מען קען א ליי ן עט נישט זיין, דער זאץ r "איך האם דעם ייד". איז איינער פון די, וואט מען רעדט ארויס גרופנווייז; צוליב דעם, וואט מען רעדט אים ארוים, שליסט מען זיך אן א טראדיציע און א געמיינשאפט, דער געוווינשאפט פון מיטלמעטיקע. עם מוז דעריבער דערויף אנגעוויזן ווערן, אז מען מוז נישט נע- צוווננענערהייט זיין הכנעה־דיק אדער אליין זיין באשיידן, כדי צואנערקענען די מיטלמעטיקייט. לאמיר אבער נישט פארבייטן די פיל נע- פרעדיקטע מערווערטיקייט פון די נישט יידן אי- בער דעם יידן מיטדעם ווערט. דעם אגטיטעמיט אינטערעטירט נישט זייער צו זיין ווערטפול. כדי צו האבן א ווערט מוז מען זיך באמיען, ג/יין ווי וועגן דעם אמת, אים (דעם ווערט) איז שוועד צו אגטדעקן, מען מוז זיך אים פארדינען און אייג־ מאל שוין דערווארבן ווערט ער אומאויפהערלעך געשטעלט אין פראגעו א פעלערהאפטער שריט, א טעות. און אזוי ווערט ער פארשווונדן, - אזוי אן אטעם זיינען מיהי׳סוך אנפאננ ביז צו--ידעה ענדע פון אונדזער לעבך פאראנטווארמל׳עך - פאר *) דער מחבר ברענגט ביישפילן׳פון פראנקרייך ווייל ער אליין איז א פואנצויו. י׳ ■ און זי אינגאנצן איבערגעאנדערשט, כדי בבל זאל ארויטקומען א דערנידעריקטע. ערשט פון די אטיריער איז די מעשה־לע, דורך דער פאר- מיטלונג פון די אראמער, געקומען צו די יידן אין ארץ ישראל און דארטן טוף־כל-טוף באקו- מען דעם נוטה. וואט זי האט אין חומש. צו באשטעטיקן אט די טעאריע ברענגט גרעסמאן גאך אן ארגומענט, וועלכן ער נעמט פון דער אנדה. לויט דער אגדה אע נמרוד גע־ ווען דער בויער פון טורעם. שוין יאזעפום (אין זיין "אלטע געשיכטע פון די יידן") דערציילט, אז נמרוד איז געווען דער, וועלכער האט אנגע־ העצם צו בויען דעם טורעם און ווידערצושפע־ גיקן קעגן נאט. עם הייסט, אז נאך אין די צייטן פון צווייטן בית־המקדש האבן יידן, אין זייערע מינדלעכע טראדיציעם, פארבונדן די מעשה פון דור־הפלגה מיט נמרודן. מיר האבן דא אלזא פאר אונדז צוויי פראגעטו 1) .וואט שטעלט נמרוד מיט זיך פאר? און 2) 'פון וואנען איז געקומען צו יידן* דער נעדאנק, אז נמרוד איז געווען דער בויער פון דעם טורעם? נמרוד ווערט אין צוויי שטעלן דערמאגט אין תג״ך. אין חומש בראשית (י, 8־12) ווערט נמרוד נעשילדערט אלם א לענעגדארישער העלד פון די אלטע צייטן, וואט האט צוערשט נע- הערשט אין בבל און האט דערנאך אויטגעוואג־ דערט קיץ אשור און דארטן אויטגעבויט נינוה. אץ א צווייטן שטעל (מיכה ה, 5) איז "ארץ נמרוד" א טיגאגים פון "ארץ אשור". מיר מוזן דערפאר אננעמען, אז די נמרוד ־ געשטאלט שטאמט פון אשור, ניט געקוקט אוי(* דעם וואם אין בראשית י, ווערט נמרוד פאררעכנט צו די קינדער פון חם. אט דער ענטפער אוץ* דעי ערשטער פראגע וועגן נמרודן פארענטפערט שוץ ממילא אויך די צווייטע פראגע. מיר מוזן אנגעמען, אז די פארבינדונג פון דער טורעם- מעשה מיט גמרודן איז א גאנץ אלטע, אן על- טערע ווי דער נוסח, וואט די מעשה האט אין חומש. ווזזרעם וויבאלד די מעשה איז נעקומען צו יידן 'פון אשור, לייגט זיך זייער נוט אויפן שכל, אז אין דעם אשורישן נוסח האט נמרוד, דער נאציאנאלער העלד פון אשור. געשפילט א גרויסע ראלע. אין דעם יידישן נוסח, וואט מיר האבן אין חומש, איז נמרודם ראלע ארויטגע- פאלן. אבער אין דעם יידישן פאלקלאר האט די פארבינדונג פון דעם טורעם מיט נמרודן אויך ווייטער געלעבט, ביז דאם איז טוף־כל־סוף -׳פארשריבן געווארן אץ די ביכער פון יאזעפוטן און אין די מדרשים. ופארטזעצונג קומט) הייליקן טעמפל־טורעם. אין דעם נוסח אבער, וואט די מעשה האט אין חומש, איז זי דורך און דורך אנטי־באבילאניש. זי זוכט ארויטצוברעגגען דעם געדאנק, אז נאט האט ניט געוואלט, אז בבל זאל ווערן די שטאט פון דער מענטשהייט, דער מימלפונקט פון דער וועלט. מיר האבן דא, בכן, אין חומש א פאראדיע אוץ* א באבילאנישער מעשה, וואט לאכט $פ פון די באבילאניער, פון זייער שטאט און פון' זייער הייליקן טורעם. די פראגע את דא דערפאר, וועד האט געשאפן די דאזיקע פאראדיע? גונקעלס דערקלערונג. וואט מיר האבן פריער געבראכט, נעמט גרעטמאן ניט אן. וועד זיינען עם געו;ען די מענטשן, וואט זיינען נישט געווען אליין ^ץ כאבילאנער, אבער זיי זיינען יא אמאל געווען אין בבל? פרענט גרעטמאן. נאמאדן פון מדבר האבן עם גיט גע־ קאנט זיין, 'ווארום בעדואיגער זיינען ניט בלויז קענן גרויטע שטעט און הויכע טורעמס, זיי זיי־ גען אפילו אויך קענן פויערישע הייזלעך אין דערפער. עם קען אויך ניט זיין, אז סוחרים האבן געשאפן די דאזיקע פאראדיע, ווייל סוחרים . האבן גארנישט קעגן גרויטע וועלטשטעט. אדרבה, ביי זיי איז רער כלל, אז וואט מער מענטשן אלץ מער האנדל. גרעטמאן שטעלט דערפאר אוץ* א גייע טעאריע וועגן דעם. די פאראדיע, זאגט ער, שטאמט פון אשור. די אשורים (אסי־ ריעח האבן געהאט זייער אייגעגע הויפטשטאט, נינוה, וואט האט קאגקורירט מיט בבל. זיי זיי~ נען געווען פאליטישע ריוואלן פון די באבילא- ניער, און זיי' האבן דערפאר ניט געוואלט און^ ניט נעקענט צולאזן דעם געדאנק, אז בבל זאל .אין וויכטיקייט און באדייטונג אריבערשטייגן זייער נינוה. בלויז פאר די אשורים האט פאלי- טיש געקענט ארויסקומען א טובה פון דעם, וואט נאט האט דערגידעריקט בבל און צעשפרייט אירע איינוווינער איבער *דער וו׳עלט. אין אשור האבן פון די אלטע צייטן אן געוווינט זייער פיל אראמער. אט די אראמער פון אשור, זאגט גרעטמאן, האבן עם געשאפן דעם פארדרייטן אויטטייטש, אז "בבל" שטאמט גאר פון דעם "בלל". צעמישן און, אז זי טראגט דעם דאזיקן נאמען, ווייל נאט האט דארטן צעמישט די שפראך פון די מענטשן, די אשודים האבן גע- רעדט ידי זעלביקע שפראך ווי די באבילאניער און זיי האבן דעריבער געוווסט דעם ריכטיקן טייטש פון בבל. י די מעשה לע פון חומש^וועגן דור־הפלגה האט א;זא א לאנגע נעשיכטע הינטער דך. אויפגעקומען איז זי לכתחילה אין בבל. פון די באבילאניער האר* ד אסיריער זי א*בערגענומען שטאנען א פארגאפטער, קוקנדיק אוין* דעם ריזיקן טעמפל פון דעם נאט בעל־מארדוך י און אויף זיין הויכן טורעם, וואט עם האט זיך נע- דוכט, אז עם רירט אן דעם הימל. אזא פרעם- דער, זאגטי גונקעל, האט געקענט -ייכט מאכן א טעות און פדינען, אז דער טורעם איז געבויט געווארן פון מענטשן מיט דער כוונה ווידערצו־ שפעניקן קעגן נאט. די מעשה פון בבל און איר טורעם איז בכן. לויט גוגקעלם מיינונג, נע- שאפן געווארן ניט פון די באבילאנער, נאר פון פרעמדע פעלקער, וואט האבן א ביטל געקענט די שטאט בבל, און פון יענע פעלקער איז די מעשה געקומען דערנאך צו די יידן איךארץ־ישרא/. הוגא גרעטמאן האלט אבער ניט פון נוג־ קעלם־ מיינונג, ער האט אויפגעשטעלט אן אג־ דערע טעאייע, וואט פארענטפערט בעטער די קשיות, וואט זיינען דא אין דער דאזיקער מעשה (אין זיין בוך "דחי מאוער אוו באבעל"). לויט גרעטמאנם מיינונג איז די מעשת אן עכט בא־ בילאגישע, אבער די באבילאנער האבן זי דער־ צייליט ניט אזוי ווי עם שטייט אין חומש, נאר אץ גאר אן אנדערן נוסח. די באבילאגער האבן זיכער ניט דערציילט קיץ שלעכטם אויף זייער דדיליקן טורעם, פונקט א שטייגער, ווי א קריטט' וועט ניט דערציילן קיץ שלעכטס אוץ* זיין צ-ם. מיד קענען גענוי׳ ניט וויסן וואט פאר אן איג- הא,ט די מעשה האט לכתחילה געהאט ביי די באבילאנער, אבער מקען זיך משער זיין, אז אין דעם באבילאנישן נוסך איז די שטאט בבל נע- רימט געווארן אלם א מיטלפוגקט פון דער וועלט, אלם נאטם.הייליקע שטאט, און דער הויבער טורעם פון דעם ריזיקן און פרעכטיקן טעמפל פון דעם נאט מארדוך איז גערימט נע- ווארן אלם די הייליקטטע זאך איין* דער וועלט. אט דאם אלץ געפינט א שטארקע שטיצע אין דער אלט־באבילאנישער ליטעראטור. לויט דעם באבילאנישן פריטטער בעראטום, וועלכער האט געלעבט קורץ גאך א/עקסאנדער מוקדון, איז דער אויפבוי פון דער שמאט . בב; געווען די ערשטע זאך, צו וועלכער מענטשן האבן זיך גענומען נאכן מבול, און לויט אן אלטן באריכט, אוץ- א טאוול אין פלעקלעך־שריפט, איז די ער- שטע זאך,' וואט מענמשן האבן געטאן באלר ווי די וועלט איז באשאפן געווארן, איז געווען צו בויען די שטאט בבל און איר הויכן טזרעם. לויט גרעסמאנס מתנונג קען קיץ שים הלוקי-דעות ניט זיין וזעגן דעם, אז די מעשה איז -כתחילה געווען .א באבילאנישע אווי. אז אין באבילאנישן נוסח האט די מעשה דערציילט אל דאס׳ גויטס פון. דער שתאט ברל אוו פון איר חשמונאים־צייט. עם בלייבט דערפאר א קשיא, ווי אזוי דאם קומט צו די בעלי־אגדה צו דער־ ק לערן דעם ברודער־מארד מיט דעם מאטיוו פון;יבע? די איינציקע דערקלערונג פאר דעם איז, אז מיר האבן דא פאר אונח איינעם פון די אורא-טע ע-עמענטן פון יידישן פאלקלאר, וואט די קאמפילאמארם פון חומש האבן אויטגעלאזן. דער דור הפלגה פאר א צווייטן ביישפיל ווילן ■ מיד דא ברענגען די מעשה פון "דור הפלגה". אויך די דאזיקע מעשה לע איז קורץ און סתירה1דיק און אויך פון איר איז עפעם געב׳/יבן אין דער אנדה. וואט איז עלטער ווי איר נוסח אין הימש. דער הויפט־פראבלעם פון דער מעשה וועגן דעם טורעם. פון בבל א ז איר אפשטאם. עט קען קיץ ספק ניט זיין, אז דאם י זויגעלע פון אט דער מעשה*; ע איז ניט געשטאנען אין ארץ- ישרא;. יידן אין אדץ-ישדא- האט ניט געקענט איינפאלן אזא געדאנק, אז די מענטשהייט, מאס האט זיך געראטעוועט פון מבול, איז געקומען אין דעם מא; שנער און זיך דארטן באזעצט און, אז די ערשטע זאך. צו וואט מענטשן האבן זיך גענומען נאכן מבול, איז געווען צו בויען די שטאט בבל און איר הויכן טורעם. הערמאן גוג־ קעל (אין זיין קאמענטאר צו בראשית) דער־ קלערט, אז די דאזיקע מעשה האט געקענט נע- שאפן ווערן נאר פון מענבשן, וואט האבן אליין געזען די שטאט בבל און באמראכט איר ריזיקע גרוים, איר טומל און איר וועלט־האנדל.פאר- קערט אבער, האט א באבילאנער קיינמאל ניט געקענט זאגן אוץ* זיין שמאט, אז זי הייסט בבל, ווייל נאט האט דארטן צעמישט דישפראך פון מענטשן. יערער באביגאגער האט נעוווסט, אז אויף זיי! שפראך באדייט "באב-אי-ו״-נאטט טויער. א באבילאנער האט אויך ניט געקענט זאנן, אז דער הויכער טורעם אין רעם טעמפל פון מארדוך, רעם אויבערגאט פון די באבילא־ גער, איז געבויט געווארן, ווייל מענטשן זיינען געווען זינדיק. דער הייליקער טורעם, האט יע¬ רער באבילאנער געוווסט. איז געבויט געזץארן אין די א7טע צייטן פאר נאט. ניט קעגן נאט. גונקעל האלט דערפאר, אז די מעשה פון דור- הפלגה האט געקענט געשאפן ווערן נאד פון פרעמדע, וואט האבן זיך אויפגעהאלטן א קורצע צייט אין בבל. א פרעמדער. איבערהויפט נאך א מענטש פון דער שטילער איינזאמקייט פון מדבר, זועלכער האט דורכגערייזט דורך דער דא־ זיקער וועלטשטאט, איז צעטומלט געווארן פון די געדיכטע ■קאכעדיקע באזארן און איז נע- * >