Undzer Worṭ · 1947-03-07 · 10/48 (7.3.1947) · p. Seite 5

FRAJTiK, 7. MÄRZ 1947 אונרזער ווארט ZAJT 5 /v בורנשטיין פערסישער הויפט־שטאט, נאך דעם חורבן בית ראשון אין 586. ארום דער פערזאן פון מרדכי הצדיק און זיין פלעמיאמצע אסתר וועבך זיך פיל לעגעגדעס, מרדכי לויט איינער פון זיי האט געשטאמט פון שאול המלך־ס משפחה. דער צופאל האט געווא;ט אז די שייגע יתומה אסתר. זא; באשטימט ווערן אלם קעניגן פון דער גרויסער פערסישער אימי פעריע. מרדכי איז געווען איינער פון די דינער אין קעניגלעכן הויף. «וישן אים און דעם מיגים׳ טער המן איז פארגעקומען א פערזענלעכער שטרייט און , אין רעזולטאט דערפון האט המן אויסגעווירקט ביים קעניג א פארארדגונג צו.פארי ניכטן א/ע יידן אין אלע 127 $ענדער פון דער פערסישער אימפעריע. די אגטוויקלונג פון די געשעענישן האט די דאזיקע גרוילהאפטע פארי ארדנונג פולשטעגדיק געענדערט לטובת דעם יידישן פאלק, המן איז אויפגעהאגגען געווארן אויף דעחעלבער תליה, וועלכע ער האט צוגעגרייט פאר מרדכי ן. זייגע צען זין זיינען אומגעבראכט געווארן און זיין טאכטער וואם האט פרעטענדירט צו ווערן קעניגן, איז פאר הרפה באגאגגען זעלבסטמארד. ארויםשפריגגענדיק פוגם פענצטער. מרדכי איז ארומגעהילט געווארן מיט גרוים־ קייט און דערהויבנקייט. ער איז געווארן איינער פון •די הויפט־ראטגעבער פון קעניג. דער טאג פון טרויער איז דעריבער פארוואנדלט געווארן אין א טאג פון יום־טוב. אזוי לויטעט די לעגעג־ דע. דאם קערנדל פון אמת איז, אז פון חורבן בית־ראשון האט זיך אנגעהויבן א םדרה שיקא־ נעם קעגן די יידן במשך פון דעם גלות לאנגן פעריאד. די געשיכטע פורים איז געווען א גאנץ געוויינלעכע דערשיינונג אין יעדן דור און אין יעדן לאגד ווו יידן האבן זיך נאר געפונען אלם פרעמדער עלעמענט. דאם וואם איז געווען אין שושן האט זיך נאכער איבערגעחזרט אין אלע שפעטערדיקע עפאכעם ווי די קרייץ־צוגן אין XI—XIII י. ה.' אין שפאניען XVI י. ה. אין דיצייטןפון יעזואיטישן ארדן, כמיעלגיצקי א.אנ. די גרעסטע טראגעדיע פוגם'יידישן פאלק איז פארגעקומען אין דער צייט פון דער היט־ לער־עפאכע. פורים איז דער יום־טוב, וואם דערוועקט ביי אוגדז רעפלעקסן פון דער יידישער טראגעדיע פון די עלטסטע צייטן ביזן-הייגטיקן טאג. פורים איז דער סימבאל פוגם יידישן בטחון. דאם יידי־ שע פאלק האט זיין רייכע פארגאנגענהייט, קעגנווארט און צוקוגפט, דער םימב$ל פוגם יום׳ טוב פורים איז ארויםצוגיין פון יעדער מראגעדיע מיט א געשטארקטן גייסט, ווילן און מיט א טיפן ג;ויבן אין דער צוקונפט. יעדעס פאלק קען מען דערקענען אין זייגע ספעציפישע אייגנארטיקייטן, עם מוז באזיצן זיין געשיכטע, קולטור, טראדיציע, שפראך, מנהגים און זאגאר נאציאגאלע קליידונג ווי אויך נאציא־ נאלע ווירטשאפט. א זעלבסמשטענדיק פאלק מוז באזיצן זיין לאגד מיט באשטימטע היסטארישע און פאליטישע גרענעצן, ווי אויך באזיק זעלבסמח, באשטימוגגם־רעכט. פיגאנסן און מיליטער, פורים איז א נאציאנאלער יום־טוב וואם באזיצט •א טראדיציע, רעליגיעזע אינטערפרעטא־ ציע און כאראקטעריזירט די#יירישע מארטיראלאגיע. די געאגראפישע לאגע פון ארץ ישראל האט געבילדעט א סטראטעמשן מיטל־פוגקט פון די קריגיפירענדע גרויס־מאכמן; חים, גריכגלאנד, עגיפטן, בבל און פערםיע, די מנסטיקע פאר־ בינדונג דורכן מיטללענדישן ים האט געשאפן א בריק פון אייראפע קיין אזיע. חים צ. ב. האט נעהאט די בעםטע פארביגדוגגען דורכן מיטל־ לענדישן ים צו קומעי קיין ארץ ישראל, בכדי צו פירן קריג מיט די שכנותידיקע לענדער. צוליב דעם איז א״י און דאם יידישע פאלק שטענדיק געפאלן א קרבן פון די קריג־פירנדע מלוכות, ווייל די מלחמות האבן זיך אפגעשפילט אויפן א״י־באדן. די יידישע רע; יגיע איז געווען אין ווידער־ שפתך צו די רע; יגיעם פון די מזרח פעלקער און פון דער רוימישער און גריכישער אימפעריע. די הערשער פון יעגער צייט האבן זיך באטראכט פאר געטער און האבן פארלאנגט מען זאל זיך צו זיי בוקן און דינען. דאם יידישע פאלק האט עקשגות־דיק געקעמפט פאר זיינע רעליגיעזע דאגמאטן און שטענדיק קאטעגאריש אפגעווארפן די פארלאנגען פון די זיגערישע הערשער איבער־ צונעמען זייערע רעליגיעס. וואס זייגען געווען געצן־דינערישע. די אלע דערשייגונגען האבן גורם געווען דערצו, אז דאם יידישע פאלק איז אין אלע צייטן און דורות געווען ארומגעריגג;ט מיט האם און שנאה. שטענדיק האבן זיך געפונען יידן־פיינט, וואם האבן געוואלט אומברענגען דאס יידישע פאלק, די יידישע געשיכטע איז רייך מיט אזעלכע טראגישע עפיזאדן, וואם כאראקטעח־ זירן די מארטיראלאגיע פוגם יידישן פאלק. יעדע נייע'אקופאציע־מאכט, וואם איז אני געקומען קיין א״י האט דורכגעפירט ארעסטן און פארשיקונגען פון יידן. עם זייגען. אויך געווען פאלן. ווען יידן וועלנדיק אויסמיידן פארפאלגונגען, זיינען אליין אוועק אין אגדערע לענדער, דערמיט דערקלערט זיך אויך דאם, וואם יידן זיינען אג־ געקומען קיין פערםיע, אין דער הויפט־שטאט שושן. אויך דער מיטגליד פון סנהדרין, מרדכי איז אהער אנגעקומען און זיך באזעצט אין דער מגילת אסתר קאפיטל ט‘ אץ 13־טן טאג פון חודש אדר, אין טאג ווען די יידישע פיינט האבן געהאפט צו געי וועלטיקן איבער זיי, איז גאר געווארן פארקערט: די יידן האבן געוועלטיקט איבער זייערע שונאים און אנפאלער. און אלע האדן פון די מדינות האבן געי האלפן די יידן, ווארום די מורא פאר מרדכיץ איז געפאלן אויף\י. ווייל מרדכי איז געווען גרוים אין מלךם'הדז און זיין נאמען איז געי גאנגען אין א;ע מדינות. און די יידן האבן געשלאגן אלע זייעיע פייגט, וועלכע זיינען אויף זיי אנגעפאלן. אין דער הויפשטאט שושן האבן די יידן געטויט פינך הונדערט מאץ. אויך המגים צען זין ז ארידתא פרשנדתא פרמשתא דלפון אריסי אספתא אריח פורתא ויזתא אדליא זיינען געווען צווישן די געפאלענע. אבער צו רויב האבן די יידן גישט אוים׳ געשטרעקט זייער האנט. אויך אין 14־טן טאג פון חדש-אדר האבן יידן געטויט אין שושן דחי הונדערט י מאן פון זייערע שונאים און די צען זין המג־ם ■האט מען אויפגעהאנגען. און אויך אין די איבעריקע מדינות פוגם מלך האבן זיך די יידן פארזאמלט און זיך געי שטעלט פאר זייער לעבן און זיי זיינען גערע׳ טעט געווארן פון זייערע אגפאלער. אין 13־טן טאג פון חדש אדר האבן דארטן די יידן געטויט 75 טויזנט שונאים. און אין 14־טן טאג פון חודש אדר האבן זיי גערוט און האבן אי;ם געי מאכט פאר א טאג פון פרייד און סעודות. און דעחם מאכן די יידן איך* דעם דאזיקן . טאג א יום־טוב און מישיקט מתנות (שלח־מנות) אייגער דעם אנדערן און אויך צו ארעמע לייט. המן דער זון פון המרתה. דער צורר היהו¬ דים, האט געוזאלט אומברעגגען די יידן און ער האט געווארפן א גורל (פור),-אבער די בייזע מחשבה זיינע איז געפאלן אויף זיין אייגענעם קאפ. און דערום רופט טען די ד$זיקע טעג < "פורים", אויפן נאמען פון ..פור". און מרדכי האט צעשיקט בריוו צו אלע יידן, אז פורים זאל געהאלטן ווערן אין יעדן דור, אין יעדער משפחה און אין יעדער מדינה, און דאם געדעכמש זאל ניט אויפהערן ביי זייערע קינדער. אויך אסתדס באפעל האט באפעסטיקט דעם דאזיקן $גזז*ג וועגן פורים, און עם איז פארי שריבן געווארן אין א בוך. : אויסצוגן פון קאפיטל ח‘ אין יענעם טאג איז מרדכי געקומען פארן מלך, ווארום אסתר האט אויסגעזאגט וואס ער קער איר אן. און דער מלך האט אראפגענומען זיין זיגל׳ חגג. וואם ער האט אוועקגענומען פון המניען און אים איבערגעגעבן צו מרדכי׳ן. דעמאלט איז אסח(־ ווידער געקומען צום קעניג, זי איז געפאלן צו זייגע פים און האט געוויינט און געבעטן ביי אים אפצורופן צוחק די גזרה, וואם המן האט ארויסגעגעבן אקעגן די יידן. דער מלך האט צו אסתר• ן אויסגעשטרעקט זיין גאלדענעם צעפטער, און אסתר איז אויפי געשטאנען און געזאגטז - אויב איך האב נושאיהן געווען ביים קעניג, זאל באלד געשריבן ווערן בריוו צו מבטל זיין המגי ם בריוו 1 ווארום ווי וועל איך קענען צוזען דעם אוגטערגאגג פון מיין אפשטאם? האט דער מ; ך געזאגט צו אפתחן און אויך צו מרדכיין: - געמט איר און שרייבט וועגן די יידן אזוי ווי איר פארשטייט, און חתמי עט מיטן זיגל־ רינג פונים קעגיג! אין יענעם טאג, דעם 23ימן טאג פון 3־טן חודש, פיון, זיינען גערופן געווארן דעם קעניגים שרייבער און זיי האבן געשריבן אלץ וואס מרדכי האט זיי באפוילן, אין נאמען פוגם מלך אחשורש. די בריוו זיינען צעשיקט געווארן צו די יידן און צו ח האדן פון אלע 127 מדינות, צו יעדער מדינה;ויט איר כתב און לויט איר לשון, אז דער מלך דעחויבט די יידן אין יעדער שטאט זיך צונויפזאמלען און זיך שטעלן אקעגן זייערע שונאים, וועלכע וועלן זיי באפאלן. די בריוו זייגען אומעטום געלייענט געווארן און די יידן האבן זיך צוגעגרייט פאר דעם 13־טן טאג פוגם חודש אדר צו נוקם זיין זיך אן זייערע פיינט. דער באפעל א ז ארויסגענעבן געווארן אין דער שטאט שושן און מרדכי איז ארויסגעגאגגען פארן מלך אין בגדי מלכות (קעניגלעכע קליידעח פון בלוי און ווייס, מיט א גרויסער גאלדענער קרוין און א מאנטל פון ליינען און פורפור. און די שטאט שושן האט געהי-כט און זיך געפחיט. און אומעטום, ווו דער באפעל איז אנגעקו־ מען איז ביי די יידן געווען א ליכטיקייט און א שמחה און א פרייד און א גדו;ה. יידן האבן געמאכט א סעודה און א יום־טוב אין יענעם טאג. . " און פי; פון די פע;קער פון יעדן לאגד האבן זיך דעמאלט מגייר געווען (געווארן יידן), ווייל די מורא פאר 'ידן איז געםא;ן אויף זיי. אייגענעם לעבן, א שטע;ונג, וועלכע מען נעמט משט נאר אן קעגן דעם ייד, נאר קעגן דע ר ■מענטשהייט אין אלגעמיין, קעגן דער געשיכטע און קעגן דער געזע^שאפט. עם איז גלייכצייטיק א ליידנשאפט און א וועלטאגשויאוגג. ם־זייגען פאראן, אן שום ספק, ביי דעם אדער יענעם אנטיסעמיט געוויסע וועזגטלעכע. שמריכן מער אויסגעבילדעטע ווי ביי אנדערע, אבער דער צד השוה ביי זיי, אז ביי אלעמען זיינען זיי דא. די דאזיקע סינקרעטישע גאנצל(ייט . ווע;ן מיר״וויי־ טער פרווון באשרייבן. איך האב נארוואם באמערקט, אז דער אני טיסעמיטיזם איו א ליידנשאפט. יעדער'מענטש האט פארשטאנען, אז עם האגד-ט זיך וועגן א האם אדער א צארן־געפיל, צארן און האס ווערן אין אלגעמיין דורך עפעם אחיסגעחפן. איך האם איינעם#אדאנק וועלכן איך האב גע/ימן, דעם, וואם האט מיך ש,עכט באהאנדלט, אדער בא־ לייריקט. מ'ר האבן געזען, אז די אגטיסעמיטישע ליידגשאפט באזיצט משט קיינעספאלס די דא־ זיקע א'יגנשאפט. זיי קומען אגטקעגן •די פאקמן. פון וועלכע זיי קענען אנטשטיין, זיי זוכן זיי נאך, כדי זיך פון זיי צו שפייזן, זיי מוזן זיי אויף זיי־ ער אופן אויסלייגן, אז זיי זאלן קעגען קרענקענד ווירקן, און ראן. ווען מען רעדט מיט אן אגט" פעמים וועגן יידן, באמערקן זיך ביי אים סמנים פון א העפטיקער אויפרעגונג. לאמיר אבער בא־ טראכטן, אז מיר צווינגען אויף אייגצובירגערן ביי זיך א כעם, כדי מיט אים צו קעגען זיך באנוצן און, אז מען זאל זיך ווי עם זאגט זיך - "אין צארן אחינלאזך אזוי מוז מען באטראכטן, אז דער אנטיסעמיט האט אויסגעוויילט א ליידג־ שאפטש־באטאנטן מאדום־וויווענדי (אויסוועג). עם איז משט זעלטן, אז מען אנטשליסט זיך צו א ליידנשאפטם־באטאנטן לעבן ווי צו א לאמש־ באטאנטן. אין אלגעמיין, ווערן אבער די ליידג־ שאפטם אביעקטן געליבט! פרויען, רום, מאכט, געלט. און ווען דער אנטיסעמיט האט געוויילט דעם האם, מוזן מיר פעסטשטעלן, אז זיין ליבע באציט זיך צו דער ליידגשאפט אלם א צושטאנד. דער דאזיקער צושטאנד ווערט געוו״גלעך משט באטראכט אלם דערפרייענדער. ווער עם באגערט ל״דנשאפטלעך א פחי. איז עם צוליב דער פחי ׳און משט «/יב דער ליירנשאפט. מען האט משט ק״ן צוטרוי צו דעם דענקען וואם ער מג; היסוד געווען, אז ער האט בכלל גרינג־ געשעצט די עקזאמענם, וואם פאדערט זיץ־פלייש און, אז ער^האט זיך בכל? משט צוגעגרייט צו ז". אזוי אפערירט ער מיט צווי׳ דערקלערונגען, כדי צו באגרינדן זיין דורכפאל. ווי די גייסטיק קראגקע, געטריבן פון זייער משוגעת, באהויפטן צו זיין קעגיגן פון אונגארן און אויף א פלוצלונג׳ דיקע פראגע גיבן זיי צו, אז זיי זייגען שוסטער. זיין דענקען באוועגט זיך אויף צוו" פלאכן, משט אנשטויסנדיק זיך לגמרי אויף גארמשט. גאך מער, ער איז גרייט צו בארעכטיקן זיין פוילקייט, מיט רעם. וואס ער באדחפטעט, אז ער וואלט באמת גאריש געוועךו זיך צוצוגרייטן צו אן עקזאמען. צו וועלכן ער /אזט מכער צו יירישע ווי משט יידישע פראנצויזן. איבעריקנם איז ער -געווען דער 27־טער אויף דער אנטגיל־ טיקער קאנדידאטן־ליםטע. 26 קאגדידאטן זיינען געווען פאר אים, צוועלף זייגען צוגעלאזן געווארן און 14 אפגעווארפן. ווא׳״ט זיין לאגע געווען אפשר א בעסערע, ווען מען ווא;ט ח יידן פוגם עקזאמען אויסגעשלאסן? און ווען ער ווא;ט זאגאר געווען דער ערשטער פון די משט צוגע׳ /אזטע און וואלט ער אפי; ו צוליב דעם אוים־ טיילן פון איין קאנדידאט געקענט האבן דעם שאנס צו קומען אויף יענעמס 8רט, פארוואם זשע זא; דער אויסגעטיילטער דוקא זיין דער ייד ווייל און משט דער נארמאנדיער מאטיעאו אדער דער ברעטאגער ארזע;? דערמיט, אז מיין קאלעגע זא/ זיך יקענען אויפרעגן האט ער שוץ געמוזט האבן אויסגעארבעט א געוויסע מיינונג איבער די יידן, זייער ארט און סאציאלע ראל, כדי צו אנטשיידן, אז צווישן די 26 ג;יק;עכע קאגקורעגטן, איז גראדע דער ייד געווען דער, וואם האט אים זיין פלאץ צוגענומען, האטי ער זיך געמוזט אגטשמםן א ■ן זיין לעבנם־פירונג פון אנפאנג אן צו אן עמאציאנעלן באאורטיילוגגס־ סיסמעם. דערמיט שטאמט ניט די פארשטע/וגג איבער יידן פוי איבערגעלעבטע דערפארונגען, גאר אין קעגנטייל, זי באפארבט די דאזיקע דער׳ פארוגגען. ווען דער ייד וואלט משט עקזיסטירט ווא;ט אים דער אגטיסעמיט דערפוגדן. עם ווערט אונדז דאן קלאר, אז דער אני טיסעמיטיזם דרינגט משט אחין אינם אגטיסע־ טיט פון קיין שום אויסערן פאקטאר. דער אנטי׳ סעמיסיזם איז א פחיוויליק געוויילטע זאך און דער גאגצער איך, אן אומפאסנדע פארם פון דעם האבן א יידישע פחי, אזוי לאנג ווי זיי קעגען משט איר ראסן צוגעהער קייט. עם האט א מיס¬ טיקן מקור, וואם מראגט זיך איבער אויפן קער־ פער. עם איז א נשמה פרינציפ, וואם איז אבער אזוי טיף׳ און אומפאסנד, אז עם ווארפט זיך איבער אדף דעם פיזיאלאנישן, ווי ביי היסטעריע. דעו/ דאזיקער שטאנדפוגקט איז נישט אנט־ שטאנען פון' איבערלעבענישן. איך האב אויסגע־ פרעגט הונדערטער מענטשן איבער די סיבות פון זייער אנטיסעמיטיזם. דער גרעסטער טייל פון זיי האט זיך באגרענעצט מיט אויסרעכענען די הם׳ חנות, וועלבע די טראדיציע זאגט נאך די יידן. "איך פאראכטע זיי, ווייל זיי זוכן בלויז זייער פראפיט, ווייל זיי זיינען הינטערהאלטיק, הוצפה׳ דיק, קלעפעדיק און טאקטלאז״ - "יא, אבער האט איר דען באציונגען מיט יידן?״1 - ..א. דערפון היט איך מיד." א מאלעד האט מיר געזאגטז ״איך האב די יידן פיינט, ווייל זיי רייצן די דינער מיט זייער קריטישן מיסט צו אומגעהארכזאמקייט". דא, אייניקע פרעציזערע איבערלעבענישן; א יונגער, טא;אנט;אזער ארטיסט באהויפטעט, אז די יידן האבן אים געשטערט צו מאכן א קאחערע אין טעאטער, ווייל זיי האבן אים צוגעטייגט קליינע ראלן. א יונגע פחי האט מיר געזאגט; "איך האב געהאט מיט מייגע פעלץ־הענדלער םקאני דאליעזע געשיכטן. זיי האבן מיך באגנבעט, זיי האבן מיין פעלץ, וואם כיהאב זיי אנפארטרויט אונטערגעברענט און אלע זיינען זיי געווען יידן”. פארוואם האט זי זיך אבער משט אנטשלאסן צו האסן די פעלץ־הענדלער, נאר די יידן? ווייל זי האט געהאט אין זיך א נויגונג צו אגטיסעמיטיזם. א גימנאזיאל־קאלעגע האט מיר געזאגט. אז די יידן האבן אים אזיפגעחיצט, מיט די טויזנטער אומגערעכטיקייטן, וואס די "פאחידישטע" נע׳ זעלשאפטלעכע קערפערשאפטן זיינען באגאנגען צו זייער גונסטן. "אינם זעלבן יאר, אין ווע;כן איך בין דורכגעפאלן, האט א ייד אויסגעהאלטן דעם עקזאמען אויף פראפעסאר". דערביי האט זשאן פאול סארטרע דער פרצוף פון דער מחבר פון דאזיקן ארטיקל את שוי&!<׳-שטעלער — דראמאטורג און דעי באגרינדער פון דער פילא־ זאפישער שיטה "עקייםטענצי$נאליןם“ דעם אנטיסעמיטיזם קען מען נישט פאר־ רעכענען צו דער קאטעגאחע פון געדאנקען, וואס זיינען געשיצט פון מיינונגספרייהייט. איבע־ חקנם איז דער אנטיסעמיטיזם אין גאנצן עפעם אנדערעם ווי א געדאנק. ער איז פאר א; עם א ליידנשאפט. ער קען גאטירלעך אגנעמען ח פארם פון א טעארעטישער באהויפטוגג. דער געמעסיקטער אנטיסעמיט איז א העפלעכער מענטש, וועלכער דעקלערט ליבנסווירדיק* "איך פאראכטע׳ משט ■ידי יידן, איך האלט אבער פאר ריכמיקער, צוליב די אדער יעגע סיבות, אז זיי זאלן א קלענערן אנטייל געמען אין נאציאנאלן לעבךי. א וויילע שפעטער, ווען מען האט געווו־ גען זיין צוטרוי. מט ער צו, שוין מיט וויימקער צוריקנעהאלטנקייטז "איר זעט, עפעם שטימט משט מיט די יידן, זיי שמערן מיר שוין ריין קערפערלעך. דעם דאזיקן ארגומענט, וועלכן איך האב שוין הונדערטער מאל געהערט, לוינט נענטער צו אונטערזוכן. ווייטער אמאל קומט ער אחים פון דער געפילם לאמק. וויי?, קען מען דען זיך וועמען עם איז פארשטעלן, וואם זאל וואגן ערנסט צו באהויפטן: "עפעם שטימט משט מיט טאמ§טן (פאראדיים), וויי; איך האב אן אפשיי זיי צו עסן?״ אבער דערביי ווייזט דער דאזיקער ארגומענט. אז דער אנטיסעמיטיזם אליין אין זיין געמעסיקטער און אמווייניקסטן פרימיטיווער פארם בלייבט א סינקרעטישע איינהייט, וזאס דריקט זיך אויס אין כלומרשט לאגישע דבורים, קען גלייכ־ צייטיק דערפירן צו קערפערלעכע פארעגדערונגעץ. טיי/ מענער ווערן באפאלן פון א פלוצלונגדיקער אימפאטענץ, זוען זיי דערזזיסן זיך, אז די פחי. מיט וועלכער זיי של אפן גראד, איז א ייחן. עם עקזיסטירט א געוויסער עקל צו יידן, ווי סיפילן אים א טייל מענטשן צו כינעזער אדער נעגער. די דאזיקע שוואכקייט איז אבער משט קיין קערפערלעכע, ווייל די אנטיסעמימן קענען ליב I