Undzer Worṭ · 1947-03-07 · 10/48 (7.3.1947) · p. Seite 4

\r ZAJT 4 אונרזער ווארט FRAJTIK, 28. FEBRUAR 1947 ^=======Ä= תנ״ן און אגרה אין ליכט פון (א קאפיטל זכרונות) דער מאדערנע ביבל־פארשונג ״ ד 10 פרו "פארדאל“ (המשך פון זייט 3) אזוי ווייט האבן מיר דא ציטירט לואי גינצ־ בערג. ווילן מיר פאלגן גיגצבערגם אנווייז און זוכן דא און דארמן ארויסצושיילן געויויסע אור־ אלטע עלעמעגטן פון דער אגדה. אבער פאר ווי אלט מעגן מור האלטן די דאזיקע אוראלטע עלעמעגטן? ווי ווייט אוץ* צוריק מעגן מיר גיין מיט זיו? k אט די צווייטע פראגע אונחערע ביגדט זוך און קניפט זיך צוזאמען מיט דער ערשטער פראי גע, וואס מיר האבן פריער געשטעלט וועגן די אוראלטע מיגדלעכע נוסחאות פון. די פאלקלא־ ריסטישע טיילן פון תנ״ך. ביידע פראגעם ווערן פארענטפערט מיט איין ענטפער r א •סך עלע_ מענטן פון דעם אוראלטן יידישן פאלקלאר, וועלכע די שרייבער אדער קאמפילאטארם פון' די ביכער פון תג״ך האבן בכיוון אויסגעלאזן, זיינען הוגי דערטער יארן ארומגעגאנגען דערנאך ביים פאלק פון מויל צו מויל און פון דור צו דור ביז זי האבן סוף־כל־סוף באקומען א געשריבענעם נוסח אין די פסעווד^פיגראפישע ביכער און נאך פיל שפעטער אין דער אגדה פון תלמוד און מדרש. וואם איז שייך די מיטאל^גישע עלעמענטן און תג״ך און אין דער אגדה האט איגנאץ דאלדציהער, אין זיין בוך וועגן דעם מיטאס ביי גי אמאליקע יידן, שוין אגגעוויזן אין די זיבע־ ציקער יארן פון. פארגאגגעגעם יארהוגדערט, אז די אגדה אגטהאלט אין זיך אלטע אוצרות פון דעם 'ידישן מיטאם, אזוי אלט ווי די מיטאסן, פון וועלבע מיר הערן אין תג״ך. מיר דא ווילן אויפי מערקזאם מאכן בלויז אוי(* דריי קאנקרעטע בייי שפילן. אוץ* דריי מעשיות פון חומש, וואט לאזן זיך דערקלערן נאר ווען מיר ווענדן אן צו זיי דעס ליטעראטור־היסטארישן מעטאד און וואם געוויסע עלעמענטן פון זייערע עלטערע מינדלע־ כע נוסחאות האבן זיך אויפנעהיט אין דער אגדה. איך זאג געוויסע עלעמענטן, ודיל יעדע ברעקל פון אלט־וידישן פאלקלאר אין דער אגדת איז דיק ארומגעוויקלט מייט איגאנצער מאסע דרשנות, צוגעטראכטע חקירות און פאנטאזיעם פון די בעלי-אגדה. די ערשטע מעשה, אין וועלכער מיר ווילן זיך דא פאנאנדערקלייבן ,הן אין דעם נוסחי פון חומש און הן אין דעם נוסך פון דער אגדה, איז די מעשה פון קין און הבל. (פארזעצונג קומט) ראובן טואץ א. באלאדע... עם דופן די פייקעלעך מונטער צום טאנצן, דריי טעג שוין געדוירט, דאם טריגקען די סעודה; סאיזשימרדאם שטעטל-פארהוליעט אין גאנצן, א שמחה ביים נגיד, ביי זיין בת יחידה. « מיהוליעט-מישלאפט ניט-מיהאלטיאין איין עסן, פארשווונדן די וועלט - די נישט פריילעכע קלאנגען, אין טאנץ אין געווירבל, דארט ווערט אלץ פארגעסן, די פייקעלעך ק/אפן צום טאקט פון געזאנגען. א שטורעם, א בליץ-וואם צורייסט האריזאנטן, געקומען אוי(* פליג; פון מלאכי חבלה, מיט הגערם דער טויט קומט - פון וועד; פון ' נאנעטן, ם־פארנעמט גישט דער הימל - קיין תפי/ה - קיין ק?לה. די תבואות זיי ווערן פארברענט אוץ*דיפעלדער, פארוויסטע עם בלאנדזשען - אויף לאנקעם די רינדער, אין שמעטל עס גליט נאך דער אש אוץ* די חורבות, פארקויט און צעטראטן - די וויגן, די קינדער. דער נגיד, זיין טאכטער און אל ע וואם לעבן, מיט לאפעטעם ווערן געטר־יבן - צום טראקט; ס־באגלייטן זיי קללות-מיטק;עפ און געשרייען, די ווירבלען פון פייקעלעך ווייגען צום טאקט. אין וואלד ליגט באוואקסן' מיט נראו א פאליאגע, א זאמדיקער בערגל באשאטן מיט סכאך, פון אויבן א הימל מיט צווייגן פארפלאכטן, אוץ* וואלדיקן קבר - א וואלדיקער דאך. דורך קוסטעם ביינאכט - גייט דער ווינט, מיט טריט שטי; ע, ווי בערל, דער מוי פאלט - דאם ווייגען די שטערן, די בלעטער זיי רוישן - כ^ר טויטע א תפילה און פייקעלעך ווירבלען צום טאקט פון די טרערן. ..ב^ד". מייגע צוויי קינדער;עך קלאמערן זיך נעבן דער מוטער. זיי דערנענטערן זיך וואם אמאל און גייען פארביי נישט ווייט פון אונדז. איך גיץ אוים די געלעגנהייט אוגטערצוווארפן זיי א פלאש וואסער. אלע וואס זייגען געגאגגען צום גאז־קאמער זיינען שיער נישט געשטארבן פון דורשט. דאם איז געווען דאם לעצטע גע- שענק, וואם איך-אן אוממיקלעכער און צום טויט פאראורטיילטער פאטעראון מאן - האב נע- געבן מייגע צום טויט־פאראורטיילטע קינדערלעך און פחי. זיי האבן עם ווי א טייערן) חפץ אכאפ־ געטאן, דערקוויקנדיק זיך צום לעצטן מא;. מערי האב איך זיי שוין נישט געזען... ...9 וואכן,-דערציילט ווייטער ה׳ טשעכ$־ וויטש - האב איך פארבראכט אינם דאזיקן גהיגום. 9 וואכן האב איך זיך טאדטעגלעך צו- געקוקט צו די גרויזאמע מארדן איבער הונדער־ טער טויזנטער אומשולדיקע יידישע לעבנם. אויך די רייען פון די ארבעטעד האבן זיך כסדר נע- ביטן. פון יעדן פרישן טראנספארט זיינען אויס־ געקליבן געווארן נייע ארבעטער. וואס האבן פארנומען דעם פלאץ פון די פריערדיקע, שוין אויסנעמאטערטע. איך האב פארשטאנען, אז אויך מיין דיי וועט זיך דערנענטעדן און אנגע- חויבן טראכטן וועגן. אנט/ויפן. נאך פיל טעג פון בלוטיקע טרערן נאך מיין חורבן, האט זיך מיין איגערלעכער צער פארוואנדלט אין א הייסן באגער פון נקמה. נקמה אין די, וואס האבן אויף שטענדיק צעבראכן אונדזער לעבן, אוץ* אייביק פארטוגק׳.ט די ליבטיקע זונען שטראלן. די געפילן פון האם און נקמה האבן אין מיר אריינגעבלאזן א חשק דוקא צו לעבן און איבער־ לעבן דעם דאזיקן שרעקלעכן מבול. דער געדאנק און לאגישער באוווסטזיין, אז דער טאג פון זיי־ ער יום־הדין איו נישט ווייט, האט אונדז צוגע־ געבן מוט צום ווייטערדיקן אויסדויער. דער .זעלבער באואסטזיין האט דאם אוים־ געשמידט די אידעע פון בארימטן אויפשטאנד אין טרעבלינקע. איך, אבער, האב שוין דעם העלדישן אויפשטאגד נישט בייגעוווינט. צוגעאיילט מיין אנטלויפן האט דער אומגעריכטער וויזיט פון היטלערס רעכטע האנטי-הימלערן ביי אונדז אין לאגער. דער דאזיקער "גדול,' האט ארויסגעגעבך א בא פעל, אויסצוגראבן אלע מתים און זיי פארברענען אוץ* א פראוויזאריש־אייגגעארדנטן שייטערהויפן. דאם איז שוין געשטאנען אין צו- זאמעגהאנג מיטן^כסדרדיקן מיליטערישן ריק- טריט און דורכפאל*פון דער קאטינעו/״אימפרעזע". זיי האבן פארשטאגען, 4אז אוץ* ווייטער, מארן• נישט איבערגעלאזט ווערן קיין שפורן פונם שרעקלעכן פארברעכן. אין זייערע פארברעכע־ רישע מוחות האבן זוך דאך געוועבט פלענער, ווי אזוי צו פארהוילן פאר^דער וועלטדעם גרומעכן אמת. י עם האט זיך דאן אנגעהויבן א גאך שטאר־ קערע פיין פאר די דארטיקע ארבעטער. יערך טאג האט מען אוועקגענומען פון אונדזער אפ¬ טי ילוגג מענטשן צום טויטן לאגער אויסצוגראבן די מתים. ווען איך האב דערפילט, אז די ריי דערנענטערט זיך אויך צו מיר, האב איך פאר יעדן פרייז״באשלאסן צו אנטלויפן, צוזאמען מיט א 19 יאריקן בחור, אויך פון ווארשע, האבן מיר אויסגעארבעט דעם פלאן פון אנטלויפן. יענער האט זיך נישט לייכט געלאזט באוועגן צום דאזיקן שריט. אבער ענדלעך האב איך אים איבערצייגט. די איינציקע מניעה איז אוגדז גאך פארבליבן, וואם מען האט אין לאגער געשמועסט, אז די שמאכל דראטן זיינען דודכגע- גומען טיט עלעקטרישן שטראם. אלע אנדערע שטערונגען זיינען כמעט ווי באזיימיקט געווארך. , זאגאר א ספעציעלע ביים־צוואנג, איבערצוהאקן, די דראטן, האבן מיר זיך אויך פארשאפט פון די דארטיקע ווארשטאמן.’ אין א געוויסן טאג האבן מיר דאך דעם באשלום אנגענומעי. מיר האבן אונחער פלאן אויסגעפירט מיט דער גרעסטער פינקטלעכקייט. פארנאכט, פארן "אפעל" זיינען מיר ביידע פארשווזגדן אין דער 2 שט*זקיגער קופע פון מלבושים. דארט זיינען מיר אפגעלעגן אן ערך פון א 2 שעה, צוהערג־ דיק וואם עם טוט זיך אויפן פלאץ. ערשט ווען׳ עם איז שוין גוט טונקל געווארן, און אלע האבן זיך געפונען אין די באראקן, זייגען מיר שטיל ווי די קעץ ארוים פון באהעלטניש און מיט צי- טערריקע הערצער צו צום פלויט. דאם איבערשניירן די דראטן איז אונדז אנגעקומען נישט שווער, אבער מיר האבן זיך .אינגאנצן געטרייס-ט פון שרעק. מיר האבן נאר 'געמוזט אכטונג געבען אוץ* פאטראלן, וואם פלעגן זיך אומאויפהערלעך דרייען אינעווייניק -ארום די דראטן. מיר האבן גוט געוווסט, וואס עם וואלט באדייט, ווען מיר זאלן אנטדעקט ווערן. דא וואלט אונה דערוואדט א שרעקלע- בער טויט, א פיל ערגערער ווי אין גאז־קאמער. אץ אונדזער זכרון איז גאך פריש געווען דאם בילד פון די גרויזאמע יסורימפולע טארטורן, וואם זיי האבן אנגעטאן א געוויסן יידישן בחור פאר זיין "חוצפה" פון וועלן אגטלויפן. זיי האבן א־ם אויפגעהאנגען ביי די פיס, אויפיעשניטן די געשלעכטם־ארגאנען און אזוי ארום אים פאר־ פ״גיקט צום מויט. דאך האט דאס אלץ■ גישט אפגעה^לטן דאם או ס פירן אונחער, דעציזיע. (המשך קומט) יידישע פאליציסטן און טיילווייז אויך די "שוואר־ צע״ (פאילאקן - "פאלקם־דייטשן"). איך האב $בער אוץ* ביידע זאכן נישט געלייגט קיין אכט; נישט אויפן הונגער און נישט אויפן דורשט. מייגע געדאנקען זיינען געווען באשעפטיקט נ$ר מיט איין און איינציקע זאך; אויסצוגעפינען מייגע נאענטע, מיין בלוט און פלייש. איך האב אפילו אוץ* איין מאטענט נישט חרטה געהאט אוין* מיין שריט, וו-זם איך האב זיךגוטוויליק איבער־ געגעבן אין די העגט פון מלאך־המות; קיין אייג־ ציקע מינוט פון צווייפל אדער פון באדויערן צוליבן געפינען זיך אינם דאזיקן אומבאשרייב־ לעכן לעבעדיקן גהינום. אלץ איז מיר געווען ליב, אלץ איז מיר געווען זים. איך האב נאר געהאט איין באגעח ווו מיר זאלן נישט פאר־ שטויסן ווערן, זאל איך נאך האבן די זכיה זיך צו נעפינען נעבן די, וואם זיינען פון מיר אוועק־ געריסן געווארן. ■י פארגאכט איו געווארן א געדראנג, א שטאר־ קע שטופעניש. אייגער האט דעם אנדערן איבער־ געגעבן, אז די וואגאנען זיינען אנגעקומען. און ווירק/עך האט מען אנגעהויבן טרייבן דעם עולם, ווי די בהמות אץ די פינצטערע פי־וואגאנעם. דא האט פלוצלונג פאסירט פאר'־מיר דער ערשטער אנם״ו בישט ווייט פוגם צוג, האב איך זיך צוזאמענגעטראפן טיט מיין פרוי און קינדער, וועלכע זיינען גישט געגאגגען נאר געטראגן געווארןמיט דער געדיכטער מענטשףמאסע. אזר זייגען מיר צוזאמען פארלאדן געווארן אין די פארשטונקעגע און פינצטערע וואגאנעם אויפן וועג קיין טרעבלינקע. דער פארלויף פון אזא "רייזע" צום גרעסטן. פארניכטונגם־לאגער, איז שוין פיל מאל בא- לויכטן געווארן אין פארשיידענע ביכער און זשורגאלן. עם איז דעריבער איבעריק זיך נאכא־ מאל אומצוקערן צום דאזיקן טראגישן בילד. מיר וועלן דעריבער איבערגיין צו די ווייטערדיקע געשעענישן. "ביים אויפשטייגן האט אונדז בא- געגגט די גוט באקאגטע באציונגו געשלעגן, קאלבן־קלעפ און שיסערייען. ווידער יאגט מען און מען פלאגט, ווידער ווערט מען אפגעריסן און צעמיילט איינער פון אנדערן. די באקאנטע "ליאלקע" (ם. ם.־מאן) פון טרעבלינקע, האט מיך אויסגעקליבן אלם ארבעטער ביים סארטירן די מלבושים פון די פארגאזטע. די איבעריקע, האט מען אונמער מוראדיקע קלעפ אריינגעיאגט אין די באראקן. ביים צעשיידן זיך האט מיין 13 יאריקע טאכטער מיר צוגעווארפן איר גאלדן האנט- זייגערל שעפטשענדיק: ראטעווע זיך טאטעשי י עם האט לאגג גישט געדויערט און שוין ווערטן. ווי גוט פילט ער זיך דאן, ווי איבער- פ?יסיק און ווערטלאז דערשיינען פאר אים דים- קוסיעם איבער די רעכט פון די יידן; ער האט זיך אנטשידן אין זיך איין אנדערן באצוגם-םים־ טעם אריינגעשטעלט. ווען ער אנטשליסט זיך, משום העפלעכקייט וועגן, איינמאל אין אן אויגנבליק צו פארטיידיקן זיין שטאנדפוגקט, טוט ער עם נאר לפנים,.נישט ערנסט. ער פרוווט נאר זיין אינטואיטיווע זיכער־ קייט איבערצוטראגן אויף דער דעסקוםיאנם־פלעכע. איך האב פרייער ציטירט אייניקע אבסורדאלע אנטיסעמיטישעבאהויפטונגען. "איך האם די יידן, ווייל זיי רייצן די דינער^צו גישט געהארכזאמ- קייט." "ווייל א יידישער פעלצתענדלער האט מיך בא־גנב־עט, א.א. וו." מען דארף נישט גלויבן, אז די אנטיסעמיטן זאלן טיילווייז א; יין גישט וויסן דעם אבסורד פון זייערע ענטפערם. זיי ווייסן, אז זייער רעדע איז לייכטפארטיק און אנגרייפבאר, דאם שאפט זיי פארגעניגן. זייערע קעגנער אבער, וואס גלויבן ווירקלעך אין ווער־ טער, האבן די פליכט ערנסט זיי אנצוווענדן. דער אגטעסעמיט האט דאס רעכט צו שפילן. זיי שפילן זאגאר גערן מיט ווערטער, וויי; זייערע גארישע באגריגדונגען דיסקרעדיטירן דאם ערנסט־ קייט פון זייערע קעגנער; זיי מרעטן אוץ*. מיט' פארגעניגן קעגן דעם גוטן גלויבן, מייל עם איג- טערעסירט זיי נישט מיט גוטע באווייז־באגריג־ דונגען צו איבערצייגן, נאר בכדי אפצושרעקן'און אריינברענגען צעמישונג. ווען מען דריקבן זיי איער צו צו דער וואנט, מאכן זיי זיך "כלא ידע" און גיבן אייך גרויסארטיק צו פארשטיין, אז די עפאכע פון ארגומענטאציע מיט באווייזן געהערט צו דער פארגאנגע5הייט; זיי האבן נישט קיץ מורא איבערגעצייגט צו ווערן, זיי האבן נאר מורא צו ווערן לעכערלעך, אדער מיט זייער פארלעגנהייט צו מאכן א שלעכטן איינדרוק אוי(* א דריטן, וואם וויל זיי אריינציען אין זייער לאגער. ווען א;זא דער אגטיסעמיט איז גישט צוטריטלעך פאר לאגיק אץ דערפארונג, איז עם נישט דערפאר, וויייל זיין ^יבערצייגונג איז אזוי שטארק, נאר אומגעקערט, זיין איבער־ צייגונג איו אזוי שטארק ווייל ער האט צוערשט געיויילט די איומגעלומפערקייט. (פאיטזעצונג קומט) (פארזעצונג) איך האב אבער מאמענטאל ' געפאסט א באשלום, אז אליין וועל איך בשום אופן נישט בטיבן - אן מיין פרוי און מייגע צוויי קינדער - וועט מיין לעבן קיץ אינהאלט נישט האבן. אויב זיי קעגען נישט בלייבן, מוז איך אויך גיין דארט מיט זיי. ווי גאר מיר האבן זיך געפונען אויפן גע- ביט פון אונדזער ,<שאפ" האב איך תיכן* אנגע- הויבן זוכן מיטלען און וועגן ווי ארום זיך ארייג־ באקומען צוריק אין "קעםל" אויף מילע. כיהאב אנגעווענדעט אלע פראטעקציעם, געלאזט זיך קאסטן אלע נעלטער, ביז עם איז מיר ענו/עך געלוגגען צו דערגרייכן מיין ציל. געפינענדיק זיך צוריק אויפן "אומשלאג- פלאץ", האב איך אנגעהויבן א זוכעניש נאך מייגע נאענטע. טראץ דעם, וואם איך האב בא- מערקט ווי זיי האבן אגידערגעקניט (די צום טויט האבן געמוזט קניען), איז מיר דאך שווער געווען זיי אפצוזוכן. 1 פ; וצים האט מיך ווער א כאפ געטאן ביי דער האנט. צו מיין גרויסע שרעק איו דאם גע־ ווען דער הויפט־מייםטער פון אונחער פאבריק, א הויכער און פעטלייביקער דיימש. ער האט אויך אנטייל גענומען אין דער ד^זיקער "מיסיע" פון שיקן יידן צום טויט. ער האט דאם אכטוגג גענעבן, אז די ארבעטער פון זיין פאבריק זאלן אדורך אין ארדנונג. — וואם טוסטו ווירער דא ז? — האט ער מיך מיט רוגזה א פרעג געטאן — דיינע מענטש ן ,זייגען דאך שוי ן פון לאנג אין דערהיים!.. — יא - האב איך אים געענטפערט - אלע זייבען שוין אין דער היים... אויך איך בין שוין דארם געווען... אבער מיין פרוי... מייגע קינדעד1 אן זיי קען איך נישט לעבן י — וו א א א ם?! - האט ער אויסגע- שטארצט אוץ* מיר א פאר וועלפישע אויגן - דו ווילסט זיך נאך אויסקלייבן?! א יחסן?! האסט א ברירה צו גיץ צו זיי, דו פארשא/מענער ייד... - און האט מיר מיט כעם דערלאנגט מיטן ראפגיק איבערן פנים. — איך גיי צו זי' 1 - האב איך א פאר- בלוטיקטער אויסגעשריען און פון אים אנמלאפן. א גאנצן מאג האב איך זיך געקוועטשט און געדדיקט צווישן דער מאסע. פון קיין עסן אדער טרינקען איז קיין רייד גישט געווען. קיי- גער האט גישט געפילט קיין הונגער, אבער טרינקען, לער דורשם האם •פארברענט ידעם מעגטשן. וואסער איז אבער געווען נישטצו בא- קומען. די אייגציקע וואם האבן בגנבה און פאר גרויסע געלטער צוגעשטעלט ד*1ם דאזיקע צו יענער ציים, מיטל צום לעבן־-זיייגען געיווען די דרינגט ארוים פון דער ל ידנשאפט, וואם בא- צוועקם צו באווייזן מיט אלע מיטלען די ריכטי- קייט פון מייגונגען,- וואם זיינען דיקטירט פון ליבע, אייפערזוכט אדער האם, מעך היט זיך פאר טעותים פון דער ליידנשאפט און פאר דעם, וואם מען האט אגגערופן מאגאמאניע. דער אג־ טיסעמיט וויילט אין דער ערשטער ריי. גראד דאם דאזיקע אוים; ווי קען מען אבער •וויילן, פאלש צו דעגקען? - מען טוט עם, וויי׳. מען איז געפאסט פון שטרעבן נאך "געש;אםנקייט". דער לאגיש דענקנדער מענטש באמיט זיך צו פארשן; ער ווייסט, אז די רעזמטאטן פון זיין דענקען זיינען נאר ווארשיינלעכקייטן און, אז אנרערע נאכטראכטונגען וועלן זי באצווייפגען און אומגילטיק מאכן, קייגמאל ווייסט ער נישט גענוי וווהין ער גייט. ער איז "ניט באגרעגעצט", מען קען אים דעריבער האלמן פאר נישט אנט־ שלאסן. ווייטער זיינען אבער פאראן מענטשן, וואס זיינען איינגעצויגן פון א שטיין באשטעג־ דיקייט. זיי ווילן זיין פון א גום און נישט דורב־ דרינגלעך. זיי פארליירן ניט קיץ ענדערונג, וויי/ וווהין דען קען זיי די ענדעיונג פירן? זיי האבן אן אורשפרינגלעכע מורא פאר זיך אליין און א מורא פארן אמת. און וואם עם פילט זיי אן מיט מורא, איז גישט דער תוכן פון אמת, פיון אים טראכטן זיי קיינמאל נישט, נאר די פארם. דער דאזיקער אביעקט פון אן אומענדלעכער דער־ גענטערונג. עם דאכט זיך זיי, אז זייער אייגן זיין שוועבט תמיד אין דער לופטן. זיי אבער ווילן איננאנצן און גלייך דא זיין. זיי ווי; ן ניט וויסן פון אויסגעארבעטע מיינונגען. מיינונגען זאלן איינגעבוירן זיין. ווייל זיי האבן מורא פאר ׳אגישע פארטראכמונגען, וויילן זיי זיך אוים אן אופן פון לעבן, ביי וועלכן ישוב הדעת און באמיאונג שפילן גאר א צווייטראנגיקע ראל. ביי דעם וואם מען זוכט שטענדיק דאם שוין געפונענע און דאם וואס איז שוין געווען וועט קיינמאל עפעס אגדערש נישט.ווערן. דא עקזי־ ספירט מער ווי די ליידנשאפט. נאר א שטאר־ קער עפעקט קען א בליצארטיקע באשטימטקייט געבן, זי אליין קען אויסטיילן דעם ישוב הדעת, זי אליין קען זיך ווידערשטעלן דער דערפארונג און דויערן א גאנץ;עבן. דער אנטיסעמיט האט געוויילט דעם האם,׳ וויי/ דער האם איו א ג/ויבן, ער האט זיך פון אנפאנג אן דערצו אנטשידן, ווערטער און לאגישע באגרינדונגען צו אגט־ זע איך, ווי זיי מא-שירן אלע מוטער־נאקעט צום ו