Undzer Worṭ · 1947-03-07 · 10/48 (7.3.1947) · p. Seite 3

/ 1 FRAJTIK, 7. MARZ 1947___ ZAJ 1 3 שויס V תג ך און אגדה אין ריכט. פון דער מאדערנער ביבל־פארשונג דז™ געהערט זיי דערציילן מחמת דעם געשריבענעס נוסח, אדער יענע אלע מעשיות האבן אויך ווי מער נים אויפגעהערט לעבן אין מויל פו; פאלק? עם קען נים זיין ק>ין שום ספק, אז יידן האבן אויך שפעמער, נאכדעם ווי זיי האבן שד; געהאט א געשריבענע ליטעראטור מיט זאמלונ־ גען פון מעשיות וועגן די אמאקיקע צייטן. ניט אויפגעהערט ווייטער צו דערצייק מינמעך זיי- ערע אלטע מעשיות - באזונדערם נאך ווען מיר האלמן אין זינען ווי ווייניק פארשפרייט דאס בוך איז בכל^געווען היי די ברייטע שיכטן פון פאלק אין יענע צייטן, אפילו וזען עם האט שדן' געיבליט א געשריבענע ליטעראטור ב*י יידן. עם שווימט דערפאר באלד ארויף די פרא- נע: ווו זיינען געבליבן יענע מעשיות, וואם זיי־ נען ניט פארשריבן געווארן? זיינען זיי אלע פארשווונדן אדער זיי האבן זיך ערגעץ־ווו אוים־ געהיט? עם איז אונדזער עובדא אין אט־דער אפהאנדלונג צו זובן אן ענטפער אויף דער דא- זייקער פראגע. מיר מוזן אבער פאר דעם צוועק פארלאזן אויף א וויילע דעם תנ״ך און זיך נע- מען צו דער אגדה פון תלמוד און מדרש. מדרש און עכטער פאלקלאר אין דער אגדה קודם־כל מוזן מיר דא ברענגען א פאר ציטאטן זועגן דער אגדה פון פראפעסאר לראי גינצבערג (אין דער הקדמה צו זיין ווערק "דהי לעחשעגטם $וו דהי דזשום״) r "געוויסע געלערנטע האבן אגגעגומען, אז די אגדה האט ניט אין זיך קיין פאלקס־לעגעג־ דעם, אז זי איז אינגאנצן א קינסטלעכער, אקא־ דעמישער פראדוקט. אבער מידארף נאך א בליק טאן אין דער פסעוודאפיגריאפישער ליטעראטור פון די יידן, וועלכע איז עטלעכע הונדערט יאר עלטער ווי די אגדה פון תלמוד און מדרש, כדי איינצוזען, אז די מיינונג האט קיץ יסוד ניט, גויט די היסטארישע פאנ,טן איו עם לגמרי אויס־ געשלאסן, אז די צוויי ליטעראטורן זאלן האבן גענומען אייגע פון דער אנדערער. שוין גאר איך א פריאיקער צייט האט די סיגאגאגע ציו ריקגעוויזן די פסעוודאפיגראפישע ליטעראטור, וואם איז געווען א באלייבטער לייען־מאטעריאל ביי די סעקטאנטן און די קריסטן. פונדעסוועגן איז דא זייער א נאענטע אינערלעכע שייכות צווישן זיי. דער הויפט חילוק וואם שיידט זיי פאגאנדער באשטייט נאר אין דעם, וואס אין דער אגדה הערשט די פארם פון מדרש, פון אגקגיפן יעדע זאך אן א פסוק, בעת אין די פסעוודאפיגראפישע ביכער הערשט די פארם פון טוסיר־זאגעריי אדער פון מגלה זיין דעם קץ. ווען מיר נעמען אראפ אט די פארשיידנקייט אין פארם, בלייבט דעמא-ט א שותפותיער מאטע־ ריאל אין ביידע ליטעראטורן. "אין דער טערמינאלאגיע פון דער יידישער ליטעראטור נאך דעם תנ״ך ווערן פאלק;אר, מערכען, לעגענדעם און אלע• סארטן 'מעשיות באצייכנט מים דעם אלגעמיינעם נאמען אגדה, א נאמען וועלכן מ־קאן ניט דירעקט פארטייטשן, נאי מימוז אים דערקלערן ארום און אדום. דער ערשטער כאראקטער־שטריך פון דער אגדת איו דאם וואם זי באגרינדעט אלצדינג אויף א פסוק און איר צווייטער כאראקטער־שטריד איז דאם וואם זי דערציילט א מעשה. אט דער דואליזם פון א פסוק און א מעשה איז ירעד תמצית פון אלץ וואם צייכנט אוים די אגדה. "דאם וואם דאם פא לק האט ספאגטאן ארויסגעבראכט האט אפט זיך אויפגעהיט אין דער פארם וואם עם האט אויף דעם אפגעדריקט דער נעפיל און דער געדאנק פון דעם פאעט אדער די חקירה פון דעם געלערגטן. אויך ייידישעילע־ גענדעס זיינען זע?טן איבערגעגעבן געווארן אין דער פארם, וואם זיי האבן לכתחי-ה געהאט. זיי זיינען פאראייביקט געווארן אין דער אגדה אין דער פארם פון מדרש, פון אויסטייטשן א פסוק. די "רבנן דאגרתא" אין דעם תלמוד זיינען ניט געווען פאלהלאריסטן, פון וועמען מ־האט געקאגט דערווארטן, אז זיי זאלן געטריי איבערגעבן דעם לעגעגדארישן מאטעריאל. זיי זיינען הויפטזעכ־־ לעך געווען דרשנים, וועלכע האבן זיך באנוצט מיט לעגענדעם פאר דידאקטישע צוועקן, און זייער הויפט־ציל איז געווען צו שאפן אן ענגע פארבינדונג צווישן די הייליקע ספרים פון תנ״ך און די שאפוגגען פון דער פאלקס־פאנטאזיע, כדי צו געבן די שאפונגען פון דער פאלקם־פאגטאזיע א פעסטן יסוד און זיי צו פארזיכערן מיט אריכת־ימים. . "אייגע פון די וויכטיקסטע עובדות פון דער מאדערנער פארשונג פון דער אגדה איז פאנאג־ דערצושיידן קלאר און שארן* צווישן די עלע־ מענטן, וואס זיינען אוראלט און די עלנטע הוספות, וואם זיינען שפעטער צוגעקומען. אין אט דער ריכטוגג איז נאד קוים געמאכט געווארןיא התחלה״. (המשך זייט 4) ארבעטער יידישער נוסח פון דער מעשה, צוגע־ פאסט צו דעם יידישןמויבן אין איין נאט. אבער פולקאם צוגעפאסט צום יידישן גלויבן איז די מע¬ שה אין דעם נוסח פון חומש פ$רט ניט ארויס־ געקומען. געוויסע שטעלן פאסן'זיך גיכער אדיין אין דעם עלטערן מיטאלאגישן נוסח איירער אין חומש. אזא שטעל אייז "'והייתם כאלהים יודעי טוב ורע". מ־דארף עם פארטיימשן: "און איר וו עט׳ זיין ווי די געטער וואם ווייסן פון גוטם און שלעכטם". (ווי אלהים ווייסער פון גוטם און שלעכטס) אדער: הן האדם היה כאחד ממנו לדעת טוב וירע ועתה פן ישלח ידו ולקח גם מעץ החיים ואכל וחי לעולם" (זע, דער מענטש איז געווארן ווי איינער פון אונדז צו וויסן גוטם און שלעיכטס און איצט טאמעל וועט ער ‘אויסשטרעקן זיין האנט און וועט' נעמען ארך פון דעם בוים פין לעבן און ער וועט עסן און וועט לעבן איי ביק). די חכמי המררש האבן טאקע זיך זייער גוט אנגעמאטערט אויסצוטיייטשן די דאזיקע פסו¬ קים, 'אז זיי זאלן זיך אריינפאסן ווי־גיט־איז אין דעם יידישן מאגאטעאיסטישן גלויבן מעט "שעפ־ פונג.אוגד כאאם" פון הערמאן גונקעל, זי 148- 149 און פארגילייכט אויך בראשית רבה. פרשה י״ט, ה און פרשא כ״א, ה). מיר האבן דא געבראכט בלויז א ביישפיל מעגטשן און דעם גארטן עדן. די מעשה איז פון אנהייב ביזן סוף בוילו מוקשה. וואס א ז דאס געווען פאר א גארטן און צו וועליכן צוועק האט אים נאט געפלאנצט? און צו וואס האט גאט איינגעפלאנצט אין דעם דאזיקן גארטן די צוויי ווונדער־ביימער, באזוגדערם נאך דעם עץ־הדעת? אויב דער מענטש האט פון אים ניט געטארט עסן, היינט וועד דעןיהאט פון אים געגעיסן? און אויב קיינער האט פון אים ניט געגעסן, איז צו־וואם האט מען אים גאר אינגאנצן באדארפט? כדי צו געפיגען אן' ענטפער אויף אט די און נאך א סך אנדערע ענלעכע פראגן' מוזן מיר נאכפא״לגן דעם מאטעריאל אויף צוריק איידער ער האט באקומען דעם געשריבענעם נוסח, וואם ער האט אין חומש בראשית. עם איז אין דעם פאל ניט שווער נאכצוגיין דעם מאטעריאל אויף צוריק, ווייל מיר טרעפן דעם גן־עדן אויך אין אן אנדער שטעל אין תג״ך. אין יחזקאל כ״ח. און דארטך טראגטער א מער וואוגדערלעכן און מער מיטא-אגישן כאראקטער.לויט יחזקאלם נוסח פון דער 'דאזיקער מעשה איז דער גארטן געווען א "גן אלהיים" און ער האט זיך געפוינען אויף א בארג. און אין דעם דאזיקן גאטם־גארטן האט געוווינט דער ערשטער מענטש,' א .מיטאלאגישע פיגור, האלב מענטש און האלב גאט.' איזוי ווי m 3 לירישע לידער פון דוסיא בליוכער מאגדאלענא איך בין זיך נישט מתודה, - גארנישט האב איך זיך צוגעזאגט. -סיאיז נישט מיין שולד אין דעם, וואם באטעמטע קעלט האט געיאגט פארנאכט, פון די קזסמעם ביים טייך. איך בין זיך נישט מתודה, - צו וואם רייד - גיב א טראכט. רויט בלוט האט געזונגען, ווען געצערטלט האבן דיינע ארעמם, פיייער־ריגגען מיר אין גארטן ביינאכט. איך £ץ זיך גישט מתורה, - - דו וועסט נישט גלויבן אודאי; כאטש איך מיין הארץ'אין האנטיטר$ג. כ־וויל נאר וואשן דיינע פיס מיט טוי• אין.פרימארגן, אזוי... דיהויפט־טרעפ אץ בץ־השמשות מיט פי/ץ־טריט ווייכינקע, רואיק און גלאטיק באטרעט בין־השמשות טרעפלעך א ריי. דעמערונג ווערט געדיכטער, טיפער. מאטיק, איז עפעם געעגדיקט, אדער פון דאסניי? סוד-עט זיך אין פינצטערניש א יתומ דיקער פאפיראס - בין־השמשות גנבעט זיך רואיק. שטיל -י רעש הינטער פענצטער וואקסט אן א מאם, אטעמט דער זייגער אוץ- טרעפ ימיט נעפיל. שלעפעריק וויגט זיך הינטער פענצטער א בוים, - בין־השמשות כישופם און צויבערט ביז גאר- און נאר מיט אנשטרענגונג געפין איך אין רוים געשלענגלטע, י שטיינערגע טרעפלעך א פאר. פארגייען זיך אין זילבער שעה*דיקע פערטלען, -בין־השמשות האט זיך אין עכא צעשפילט- ליכט־ניואנסן שפילן זיך, גלעטן, צערטלען, אין סובטעלער רויטקייט איז די וואנט געהילט. ד ע מ א ל ם ט T פון שטיינערנע יאוש־טעג, פון פארגליווערטן תהום, . געדענק איך איין אוונט, אין רואיקייט געתילט. י אלצאיינם איז מיריגעווען, פוסט און הכול הבל־דיק. -רויך פון פאפיראם אין בלויע רעדער זיך געשפילט. דעמאלסט... צוויי ווערטער, פון א בוך שוין לאנג פארגעסענעם, אויפגעצאפלט אין הארצן מ*ט אנטפ׳״עקונג־ווייטיק אזוי זעלטן; -אץ איך זע: ם קומען אויף מיד. ם;גייען אוץ- מיר נייע וועלטן. (יידיש אביגדור מוריק) פון דעם ליטעראטור־היסטארישן מעטאד אין -דער ביבל־פארשוגג. אבער דאס איז דיערווייל גענוג, אז מיר זאלן גלייך קענען צוטרעטן צו דעם עיקר פון אונדזער מעמע. די פארשער פון דער ליטעראטור־היסטא־ רישער שול זוכן דעם נם־, וואם דער מאטעריאל האט געהאט איידער ער האט באקומען אונדזער געשריבענע . פארם. אבער זי' האבן פארגעסן, אז דאם איז ניט דע ר גאנצער פראבלעם, נאר איין העלפט פון אים. אמת, דער מאטעריאל האט געלעבט אין מויל פון פא( ק איידער ער האט באקומען דעם געשריבענעם נוסח. -אבער .וואם האט פאסירט מיט דעם רייכן מינדלעכן מאטעריאל נאכדעם ווי עם איז שוין געווען גע־ שאפן דער געשריבענער נוסח? וואם האט פא־ פירט מיט א סך עלעמענטן פון די פאלקם־ מעשיות, וועלכע׳זיינען זיכער אויסגעלאזן גע- ווארן פון דעם געשריבענעם נוסח? עם איז דאך לא־יתכן, אז יידן האבן זיך ניט דערציילט וועגן משהין קיץ שום אנדערע מעשיות, א חוץ די. וואם מיד האבן אין חומש? איז דעריבער א פראגע פ^ר דעם וויסנשאפטלעכן פארשער: ווו זיינען אהינגעקומען יענע מעשיות ויועגן משהין. און די אייגענע זאך וועגן די אנדערע העלדן פון די אלטע צייטן, וועלכע האבן זיך 1יט אויפ־ געהיט אין חומש? האט דאם פאלק לגמרי ארפ¬ א כרוב איז ער דארטן געווען, אנגעטאן אין א קלייד פון פרעכטיקע איירלשטיינעיר אוןיבאשאג־ קען מיט א געטלעכער חכמה. אבער ער 'איז געווען האפערדיק, "ער האט פארדארבן זיין חכמה פון וועגן זיין גלאגץ", אוין גאט האט אים "אוץ- דער ערר אראפגעווארפך. י. מיר זעעין דא רערפון, אז די גן־עדן־מעשה איז צוערשט ארומיגעגאנגען אץ מויל פון פאלק אין עלטערע, מיטאלאגישערע נוסחאות ווי דער נוסח אין תימש; אץ אין יענע עלטערע נוסחאות זיינען ניט געווען די קשיות, וואם מיר האבן דא פריער געפרעגט. יענע עלטעריע נוסחאות האבן יידן געהאט בשותפות מיט די אנדערע פעלקיער פון דעם מזרח, און דער גן־ערן א ז אין יענע נוסחאות געווען דער גארטן, אין וועלכן די גע- טער האבן געוווינט אויף א הויכן בארג, און ^עגעסן האבן דארטן.די געטער די פרוכט פון צוויי ווונדערבוימער, א בוים פון לעבן און א בוים פוך ורסן. דעריבער, האט עם געהייסן אין יענע נוסחאות, זיינען די געטער אלץ־וויסנדיק און זיי לעבן אייביק. דער מענטש האט געגעסן פון דעם עץ־הדעת און איו געווארןיאזוי קלוג ווי די געטער. דערפאר האבן די 'געטער אים ארויסגעטיבן פון זייער גאירמן, כדי ער זאל ניט עסן ארך פץ דעם עץ-החיים און ווערן אינגאנצן , א גאט. ביי יידן איו געשאפן געווארן א בא- צוויי שולן איין דער מאדערנער ביבל־י־פארשונג אין די לעצטע יארצעגדליקער פון ניינצענטן. יארהונדערט האט אין' דער ביבל־וויסנשאפט גע- הערשט די שול פון וועלהויזן און זיין ערשטן דור תלמידים. אין אנהויב פון אונדזער יארהוג־ דערט האט הערמאן גונקעל מיט א גרופע'חברים געשאפן א נייע שול אין .דער ־ ביבל־פארשונג. מ־באצייכנט די צורי שולן מיט צוויי באזיוגדערע נעמען. די שול פוך וועלהויזן און זיינע חברים רופט מען די ליטעראטוך־קריטישע. גונקעלם שול רופט מען די ליטעראטור־היסטארישע. מיר קע־ נען זיך דא ניט אריינלאזן אין ידי פרטים פון די פארשונגם־מעטאדן, וואם ווערן אנגעווענדעט פון די דאזיקע צורי שולן. מיר קענען דא נאר אי- בערגעבן אין עטלעכע וזערטער דעם רעקטן עיקר אין וואם זיי אונמערשיידן זיך און אויך דאם גאר אזוי ווייטווי דאם איז נוגע אונחער טעמיע. די ביבל־פארשער פון דער ליטעראטור־ קריטישער שול האבן אינגאגצן זיך פארנומען מיט אנאליזירן די ביכער פון תני״ך און זיי פאנאנדער־ ’לייגן אין די אור-קוואלן אדער אור־ביכער, פון וועלכע זיי זיינען צונויפגעשטעלט געווארן. דער מאטעריאל פון די ביכער פון תנ״ך און זיין גע- שריבענער נוסח זיינען ביי אט די פארשער כמ¬ עט איינם און דאסזעלבע. זייי ווייסך' ב/רז פון צורי שטופעם אין דער געשיכטע פון דעם מא- טעריא/. די ערשטע שטופע איז דער נוסח, וואס דער מאטעריא/ האט געהאט אין דעם אורבוך און די צווייטע שטופע איז דער נוסח. אין ווע-כן ער האט זיך אויפגעהיט פאר אונדז אין תנ״ך, צונרפגעשריבן אזן צונויפגעפלאכטן מיט נאך אנדערע אור~ביכער. די פארשער פון דער דא־ .זיקער שול האבן אין פארשיידענע שפראיכן ארויסגעגעבן תנ״כן מיט ארייגפירונגען און פי- י׳אלאגישע קאמעגטארן לויט אט דעם פארשונג־ מעטאד און מיט דעם טעקסט פון די ביבלישע ספריים צעפאלמעסט -ויט זייערע אור־קוואלן. עם האט יענע פארשער ווינציק וואם געקימערט צו זוכן און צו פארשן די געשיכטע פון דעם מא־ טעריאל ווייטער אויף צוריק, ווען ער האט נאך ניט דערגרייכט אפילו די ערשטע שטופע, ווען ער האט איבערהויפט נאך גארניט געהאט קיץ געשריבענעם נוסח. גאר איז 'ארומגעגאגגען אין מרל פון פאלק. די פארשער פון דער ליטעראטור־היסטא־ רישער שול האבן זיך פארנומען ארן- אן אנדער מער פרובטבארן דרך. זיי הייבן ניט אן די גע־ שיכטע פון דעם מאטעריאל מיט זיין' ערשטער געשריבענער שטופע, נאר מיט א צייט פריער. זיי זוכן און פארשן צו דערגיין וואם פאר אן אינהאלט און פארם דער מאטעריאל. האט גע־ %האט איידער נאך ער האט באקומען׳א וועלכן ניט איז געשריבעגעם נוסח. ווארעם נאר געוויסע טיילן פון תנ״ך זיינען פון לכתחילה אן געשריבן געווארן. א סך טיילן האבן צוערשט 'געלעבט א גאנגע צייט, אפשר הוגדערטער יארן, אין מרל פון פאלק און האבן דורכגעמאכטיא לאנגע גע- שיכטע', א לאנגע אנטוויקלונג ביז זיי האבן בא- קומען א געשריבענעם נוסח. ניט בלויז דיי מעשות און געזאנגען פון די אלטע צייטן, ארך די רייד פון די גרויסע נביאים זיינען ניט פון לכתחילה אן געווען געשריבענע ליטעראטור, נאר זיינעך צוערשט געווען א מינדלעכער פראדויקט. ארך בנוגע די נביאים־ביכער איז איינער פון די הויפטפוגקטן אין דער היינטיקער וויסנשאפטלע־ כער פארשונג די שייכות צווישן די מינדלעכע רייד פון דעם נביא און זייער געשריבענעם נוסח. האטי עמום, צום ביישפיל, טאקע אזר גערעדטווי עם שטייט געשריבן אין דעם בוך, וואס טראגט זיין נאמען, דער געשריבענער נוסח פוןיזיינע רייד איז גיט מער ווי א סארט תמצית אדער אוים־ ק;ייב פון פיל לענגערע נביאישע רעדעם? נאך פי- וויכטיקער איז אט דאם פראבלעם, ווען מיר קומען צו די עכט' פאגיקלאריסטישע טיילן פון תנ״ך, די פאלקם־מעשות פוןידי אור־ אגטע צייטן. א סך מעשות פון תנ״ך זיינען זייער מא- גער און פראגמענטאריש. מיזעט באשיינפעמעיך, אז דארטן פעלט עפעם, אז דאם א ז ניט די גאנצע מעשה, אז דאם האט ניט געקענט זיין איר פו? ער נוסח, בשעת זי את. ארומגעגאנגען ביים פא? ק פון מויל צו מרל. דאם פאלק דערציילט זיך ניט קיין אפגעהאקטע איון אומקלארע מעשות. דאם האט אפנים דער שרייבער פון ידעם נוסח, וואם די מעשות האבן אין תנ״ך, זיי געקירצט צוליב א געורסן טעם. סיאיז דערפאר די אויפ־ ג^נע פון דעם קריטישן פארשער צו זוכן די עלעמעבטן פון די מעשות, 'וועלכע דער שרייבער האט אומיסנע אויסגעלאזן. לאמיר נעמען פיאר א ביישפיל די מעשה באלד אין אנהייב פון חומש וועגן דעם ערשטן ץ 1