Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 9/47 (28.2.1947)
- Date
- 1947-02-28
- Page
- Seite 6 (sequence 6)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 66% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243274--324-7242946- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
ZAJT 6 אונדזער ווארט FRAJTIK, 28. FEBRUAR 1947 A farszterte simche Dos lebn iz niszt kajn roman. Niszt nor far undz D. P., nor aflle ojeh far di, welche mir zajnen manchmol mekane mit zejer ruijkn lebn, kesejderdike hachnoses un hojeher socjaler sztelung, di, welche koncentrirn in zejere hent — lojt undzer fantazje — ״kowed un rajehtum“. Ich hob in zinen di monarchn, welche di ״vox populi“ hot noch niszt arojsgetribn in zisn goles. In gegebenem fal gejt wegn engliszn keniglechn por. Wajl sztelt ajeh for .... Niszt lang curik iz gefaln di decizje (gewis niszt zejer ejgene), az dos kenigleche por darf ojf a kurcer cajt ,bajtn dem klimat un di fcwiwe un bazuchn di Dorern-Afrikanisze Urne. Der kenig un di kenigin zajnen arojsgeforn un ojf genumen gewom mit grojse kibudim durchn alticzkn •feldmarszal Smuts. Es wolt gewen a ganc farsztendleche derszajnung, wen mit dem injen wolt zieh niszt farinteresirt di efntleche mejnung, specjel a gewiser tejl fun ir, welcher simpatizirt niszt zejer mitn gen. Smuts, dem dozikn etleche zibeeik jerikn meluche-man, wos hot zieh sof forikn jor umderwart demaskirt als niszt aza idealer mencz, wi es hot zieh alemen arojsgewizn. Men darf mojde zajn, az der Politiker mitn wajsn berdl hot antojszt a grojsn tejl fun zajne simpatiker. Di wos hobn geglojbt, elz er iz a demokrat in ale zajne ejwrim un a kegner fun rasn-farszejdnhajtn. Derwajl hot zieh arojsgewizn, az J. Chr. Smuts bahandlt niszt in zajn ejgn hejfl di ajngebojrene farbike tojszwim glajeh mit di wajse. Lehipuch. Di gänce ekonomisze un politisze macht geflnt zieh in di hent fun di wajse, fun ejropeiszer opsztamung, wos wejln ojs 150 deputatn cum pariament, di Afrikaner dakegn, wejln blojz 3 deputatn fun ewiszn di Ejropejer. Niszt-Ejropejer hobn niszt kajn cutrit cu farszejdene profesjes un bildn a bilikn arbets-kojach. A bazunder kapitl iz di bahandung fun leerech a fertl miljon Hindusn in der Dorem-Afrikaniszer Unie. Der doziker tejl fun der bafelkerung geflnt zieh unter a ״geto“-reglamentacje, bazict niszt kajn ejgne parlamentarisze reprezentanc culib der zej diskriminirnder wal-ordinacje. Chuc dem hobn di macht- Organen fun gen. Smuts in juni forikn jor arojsgegeben a gezec (The Asiatic Land Tenure and Indian Representation Act) wos hot ajngefirt a cetejlung fun der erd ojf ״kontrolirte“ un ״niszt kontrolirte“ gebitn. In di ramen fun ״kontrolirte“ gebitn, ken kajn szum Aziat niszt ajnkojfn kajn erd baj kajn szum niszt-Aziat. Di ״niszt kontrolirte“ gebitn, hagam zej unterlign niszt kajn szum gezec-restrikcies, basztejen zej ober fun wejnik-wertiker erd un gefinen zieh iberwignd in di hent fun di Hindusn. Der gancer gepilder basztejt in dem, az di dozike inern-afrikanisze baeijungen zajnen bahandlt geworri ojf der gen. farzamlung fun dem UN, sof forikn jor. Rejszis iz es geszen lojt der iniciatiw fun feldmarszal Smuts, wos hot gefodert di aneksje fun Dorem-Majrew Afrike cu der Dorern-Afrikaniszer Unie, wos halt biz ject dem mandat ibern dozikn gebit. Cwejtns, lojt der iniciatiw fun der indiszer delegacje, wos hot arajngetrogn a formele onklage kegn der ekonomszer, socjaler un politisier diskriminaeje, fun zejere landsmener in der Dorem-Afrikaniszer Unie. Kegn dem arestirn Hindusn untern dek-mantl funm gezec, dem a. g. Riotous Assembly Act, wos als korbn fun im zajnen gefaln, lojt di tajnes fun der indiszer delegacje cu der UN, arum 500 indisze doktojrim, adwokatn, studentn, bal-meloches, mit Mahatma Gandhis zun berosz. Mit a bawunderungswerter akszones hot der alticzker feldmarszal fartejdikt zajn sztelung mit argumentn, niszt ajngehilte aflle in a szlejer fun diplomatisze pszetlech. Nor prost-poszet mit a zeltener, in azelche faln ojfrichtikajt. Wi a Dajcz wolt zieh ojsgedrikt: ״ohne ein Blatt vor den Mund zu nehmen“. Wajl wi ken men andersz onrufn di argumentaeje, wos kulminirt in der bahojptung, az der niszt-wajser element, niszt fulkom antwiklt, bildet a gefar far der pozieje fun di wajse, wos woitn culib mangl in szuc-mosmitlen dertrunken geworn in jam fun farbike. In der hejser atmosfere fun der UN hot a kalter tusz opgekilt dem cehictn temperament funm forsztejer fun der Dorem-Afrikaniszer Unie. Der aneksje-postulat iz durchgefain un der indiszer injen iz geblibn hengen in der luft. Indie hot opgerufn ir hojehkomisar fun der Unie, zi hot Ibergerisn mit ir di handls-bacijungen, un wendet on kegn ir a rej fargeltungs-mosnamen. Ojfn zelbn Instrument szpilt ojeh Chine, wemens klejne bafelkerungs-col in Dorern- Afrike tejlt dem gojrl fun andere farbike. Dos lebn iz niszt kajn roman, specjel wen es farflecht zieh mit politik. Azoj iz szojn in politiszn lebn, az dem neszome szuldikn keniglechn por wert gesztert dos fargnign fun an afrikaniszn ojsflug. A gewise politisze grupirung hot nemlech protestirt kegn bazuch fun dem engliszn monarch in der Dorem-Afrikaniszer Unie, zejendik in im a simboliszn akt fun unterszticung, micad der britiszer regirung, fun Smuts’es niszt progresdwe, politisze tezes. M' ken zieh richtn, az di reakcje fun der indiszer regirung wet ojeh nit zajn zejer frajntlech un, az di antibritisze krajzn in der weit hobn bakumen a najem atut in zejere hent. Dos lebn iz beemes nit kajn roman, aflle far melochim, welche rajzn in der Dorern- Afrikaniszer Unie on permitn, wizes un mit fuln komfort. (B)’ Bayreuth'er skien (refleksn) Menczn muzn zieh sztendik iber epes wundern. Wen mir zajnen noch gewen klejne kinder, gekrochn ojf ale flr un gekukt noch ojf der weit mit brejt ceefnte ojgn, iz ale far undz gewen a najs un a retenisz, mir hobn kajn szum zach niszt farsztanen. Mir hobn zieh gewundert farwos a ku hot 4 fis, a kro nor ewej, mit farwunderung hobn mir gekukt ojf ojtos un sztamlendik hobn mir gefregt di eitern: ״wos est a tramwaj ojf mitog, wen er iz zejer hungerik?“ Mir flegn farwarfn di eltere mit di nariszte fragn ojf wos mit flegn bakumen di farszejdnartikste entfers, wajl jeder wejst wegn dem ojsgecejchnt, az a kind muz men sztendik gehn an entfer, in kegnfals hojbt es on cu wejnen un farmatert cum tojt! Als kinder zajnen mir gewen braw, mir hobn zieh hareik gefrejt szpilndik zieh in rojber un in milchomes un gewejnt mit umszuldike kindersze trern, wen di eitere hobn undz dereejlt wegn di szojderlechkajtn fun der erszeter weit milchome. Mir hobn zieh ernst gewundert, az undzere biksn tuen kejnem niszt kajn szelchts in der cajt wen di biksn un maszingewern fun eitere hargenen un farwundn masn menczn. Di dozike ale Problemen zajnen far undz gewen niszt derklerte un umfarsztendleche un in undzere, dan noch cnijesdike, neszomelech hot getlijet a hofenung, az amol wein mir unterwaksn, az amol wein mir ojeh farsztejn, a sach biz ject umfarsztendleche, lebns-reteniszn un dan efszer wein mir zieh ojfhern wundern! Un wirklech zajnen jorn fergangen. Milchomes zajnen farlofn. Menczn zajnen gebojm gewom un gesztorbn. Mir zajnen untergewaksn, rajf gewom un *mir hobn zieh farfulkomt — paralel mitn farfulkomen zieh fun umszuldike szpilechlech, farwandlt untern ajnflus wi fun a cojber sztekele, in 78-kojlndike awtomatisze biksn, in fajerwarfers un in szrekleche granatn. Untern akompanjament fun bombn-explozjes un in gerojsz fun di, in der hojeh-flijendike, eroplan-eskadres, zajnen mir adurch undzer metarmofoze, undzer lebns-mutaeje. Cwiszn elektrizirte drotn, baj di tojern fun di krematorjes, in partizaner-bunkers un front okopes iz forgekumen undzer um- Wandlung, wi di Umwandlung fun a rojpe in a zumerflaterl. Cwiszn trasken un ojfrajsndike granatn, ojfn fon fun der farbrechiszer cwejter welt-milchome, zajnen mir rajf gewom. Mir hobn dan geklert; az wi bald mir zajnen szojn rajf wein mir ale farsztejn. Ober nejn! Un dan fangt zieh on undzer tragedie. Di kinderisze tragedie, infantelizm, ״enfant terible“. 8' hot zieh arojsgewizn, az mir wejsn wajter lajder gorniszt. Un wider hobn mir ojsgesztelt di ojgn ojf der weit un mir hobn zifhongehojbn ojfdosnaj cu wundern. Mutne, mit a kop-fardrejenisz drejen mir zieh arum ojf gots-weltl, mir farukn zieh fun mojre un niszt hobndik szojn wemen cu fregn wegn derklerungen, tuen mir on ojfn noz rozewe briln wos wiln zieh ejgntlech in algemejn niszt haltn. Far di ojgn blajbt nor di togtegleche grojkajt un di szwarce sztrichn fun szwarce charaktern. Mit rajfe ojgn kukn mir szojn ojf der weit un mir wundem zieh on a sof. Mir wundern zieh, wos mir zajnen fraj, hagam mir gefinen zieh noch ale in di lagern, mir wundern zieh, az a dajezer poliejant ken undz wajter szlogn mit a gumi-sztekn ibem kop, mir ״Joint" un emigraeje Di emigraeje optejlung fun Amerikaner Joint, wos iz di greste emigraeje unternemung in der gancer weit, hot in 1946 geholfn 25 000 Jidn, mener, frojen un kinder fun Ejrope cu emigrirn in farszejdene lender. Dos iz mitgetejlt gewom durchn emigraeje-dir. h' Edwin Rozen ojf der ejropejiszer konferenc fun di Joint-direktem welche kumt for in Paris in hotel ״Crian“. Ojf der konferenc zajnen reprezentirt 17 lender, wu es wert gefirt di Joint-arbet. Ojeh un Cypern zajnen fartrotn durch zejere direktorn. Di konferenc darf ojsarbetn a Di Jidn in Hof (historisze skien) plan fun fartejln di 120 miljon dolar wos iz forojsgezen fam budzet fun 1947. ״Fun di 25 000 jidisze emigrantn — hot h' Rozen derklert — zajnen 15 000 ajngeordnet gewom in zejere naje hejmen in E. J., F. Sztatn, Dorem-Amerike, britisze dominien un andere lender. Di ibrike 10 000 hobn mir geholfn cu kumen kajn Frankrajeh, Szwedn un Norwegie wu zej wein blajbn ojf sztendik“. Lojt h’ Rozens opzacungen hobn achuc di cendliker tojznter wos wartn cu gejn kajn E. J., 75 000 Jidn zieh gewendet in 1946 cum Joint noch emigraeje unterszticung. Wi nor di wizes un transportmeglechkajtn wein wem lajchter,' wet der Joint zej iberflm in di lender wu zej wiln fom. Azoj lang wi di tojern fun E. J. wein zajn geszlosn far di jidisze plejtim, wet dos emigraeje problem blondzen in a nepl. II. In der cajt, wen in jor 1875 iz noch in Hof niszt gewen kajn cejchn fun a jidiszer kehile, hot zieh in di 90-ciker jom funm XIX. jorhundert ongehojbn cu fargresem di col Jidn in Hof un 8' iz gegrindet gewom a kulturel-religieze organizaeje u. n. Synagoge-farejn. Di erszte organizirte kerperszaft iz gewen der fundament ojf welchn es iz mit 10 jor szpeter ojfgebojt gewom di centrale funm jidiszn lebn in Hof — di kehile. Inm jor 1892 hobn in Hof gewojnt an erech 20 Jidn*) un a dank der iniejatiw fun Izidor Gabbe dem 27. nowember 1892 iz organizirt gewom der synagoge-farejn (mit basztetikte statutn). Forzicer fun farejn iz gewom der incicjator Gabbe un kasirer B. Feldman. Als zajn hojpt eil hot zieh der Synagogefarejn gesztelt: szafn an antszprechndn lokal cum dawnen** ***)) un a religjezn unterieht far di Hofer jjdisze kinder. In der zelber cajt iz der jidiszer jiszuw in Dajczland fargresert gewom durchn cu- Aus fun rumenisze Jidn, welche zajnen fun dort antlofn culib di antisemitisze ekscesn un pogromen. Kajn Hof ober, iz kajn ejn rumeniszer Jid niszt gekumen**) azoj, az di col jidisze ajnwanderer in Hof iz in baeug cu andere jidisze kehiles in Dajczland niszt fargresert gewom. Der Synagoge-farejn iz gewen der onhojb fun an organizirtn jidiszn lebn, troc dem wos in onhojb funm XX. jorhundert hot es noch in .Hof szwach pulsirt. Erszt in jor 1902 iz gekumen an enderuhg inm jidiszn lebn fun Hof, arajnbrengendik fll oj Hebung inm dortikn jidiszn kibuc. *) Iojtn Statut fun synagoge-farejn § 12. **) Culibn mangl in historisze materjaln kenen mir niszt festszteln wu dos minjen hot zieh gefunen. ***) General-Acten des Stadtmagistrats Hof, hetreft: Verordnungen über Verhältnisse der Juden, Hunderter tojznter Jidn wiln farlozn di erter wos dermonen zej di szrekleche fargangenhajt. Der Joint wet zej helfn in di ramen fun di meglechkajtn. Der Joint bazict optejlungen in jedn ejropejiszn land un ojeh ojser ir. H' Rozen dermont, wi azoj der Joint dermeglecht dos bakumen di wizes fun Arnerike helfndik dos bakumen di ״Afldawits“. Er halt ojeh ojs di rajze-kostn. H' Rozen gejt dan iber cu di produktiwizacje-problemen wos es hot ojf zieh genumen der Joint, ojsbildndik di Jidn fun di lagern in farszejdene fachn, wos zol dermeglechn cu wem zelbstsztendike menczn. A specjeln acht wert gelejgt ojf der mediciniszer optejlung funm Joint, welche wacht ibern gezunt-cusztand fun di emigrantn. Cwiszn di emigrantn wos hobn zieh szojn ajngeordnt in di naje lender gefinen zieh: 4000 in E. J. 3500 in di F. Sztatn, 2500 in Dorem-Amerike, 1500 in der britiszer imperie un di reszt in andere lender. * wundern zieh, az Jidn wos bamijen zieh wegn untememungen un industri-licencn darfn KZ-ojswajzn, ojsfiln garanties un frage-bojgns un, az far Dajczn cu bakumen di zelbe licencn iz genignd a legitimaeje wegn zejer partejiszer ongeherikajt cu der NSDAP. Mir wundern zieh, az nacis in di lagern bakumen mer baszpajzung fun undz, wos wojnen iberwignd ojeh in enleche lagern. Mir wundern zieh, az ojf di zicungen fun der UN wert szojn ewej jor on iberrajs bahandlt di frage fun Veto un atom bombe un men iz noch cu kajn tolk niszt gekumen. Mir wundem zieh ojf di Englender wos hobn efntlech ajngesztelt, az der prajzfarn irakiszn naft iz hecher fun prajz far menczlechn blut in E. J. Mir wunderii zieh: farwos ruft men Cypern, Cypern un niszt c. b. Dachau oder Mauthausen? Un azoj wundern mir zieh un wundern on a sof. Mir hobn zieh gewundert ojf di buszlen, als kinder un wundem zieh ject ojf di flijendike V3 — als derwaksene. Alzo fun dem dringt arojs, az oder di weit sztejt ojf ejn ort, on enderungen, oder mir zajnen wajter farblibn kinder, narisze un naiw batrachtndike di weit. Nor amol, wen mir hobn epes niszt farsztanen, hobn mir gefregt a derklerung baj der muter, oder foter un hajnt hobn mir lejder niszt wemen cu fregn. Un nor cajtnwajz, wen mir wein zieh zecn, demiderikte fun der opnareriszer wirklechkajt, ojf der lager-pricze, oder in dem niszt-bahejetn mansardncimerl un durch di halb-gefrojrene, szmueike szojbn wein mir a blik-ton' vis-avis ojf der lichtiker un eleganter wojnung fun a gewisn dajczn ״neo-demokrat“, wein mir zieh sztil a zifc-ton, farbajsn sztark di lipn, a kric-ton mit di cejn un niszt hobndik wemen cu fregn, wein mir zieh alejn muzn szteln di zeltzame un di azoj-tif kluge frage: cu lojnt zieh ojf an emes lebn wen men farsztejt gorniszt un wi lang wet noch aza läge herszn ojf der weit? . . . J. G. Grosz. Cu wejstu uz... . . . der ejnciker mencz, wos hot derfundn an alef-lpejs iz gewen a halb Indianer Seguoya, welcher hot geszafn 85 buchsztabn far zajn indianiszn szejwet. ... 32 fun di undz frijer bakante 92 un ict 96 chemisze elementn, gefinen zieh in di meteorn. ... in kumendikn jor wet in Amerike gebojt wem der grester teleskop in der weit. Dos bojen wet dojern 4 jor. Der teleskop wet dermeglechn di astrologn cu machn baobachtungen ojf a wajtkajt fun 900 miljon licht-jor. Di boj funm instrument wet kostn a miljon 200.000 dolar. . . . der zeltener tip funm Lemur, welcher geflnt zieh in Madagaskar un iz enlech cu a Malpe, trinkt ojf aza ojfn, az er lejgt arajn zajne lapes in waser un szpeter.lekt er zej ojs. Mit der doziker metode fun trinken banuct zieh niszt kajn szum andere chaje. ... di Szwedn zajnen amol gewen ejns fun di ammejstn krigerisze felker in Europe. Der szwediszer krigs-muzej in Stockholm bazict arum 3500 krigs-fonen, wos zajnen derobert gewom durch di Szwedn. Dos iz di greste zamlurig in der weit. . . . der erszter, in ganen fun aluminium gemachter brik-bojgn iz in Amerike ajngebojt gewom in an ajznban-brik. Der 33 meter langer bojgn wegt wejniker wi 25 ton; an enleche sztol-konstrukcje wolt gewojgn mer wi doplt. ... in Amerike iz anwiklt gewom a kamere fun an umgewejnlecher lajstungsfejikajt. Zi wegt iber 250 kg. Di licht-sztarkajt fun der optik batreft 1:10, di bildgrojskajt 25 X 50 centimeter. Di kamera, mit welcher die erd ken ojf genumen wem fun der stratosfere, hot an ejgenem hilfsistem, wos es dermeglecht zi cu banucn in a hojch fun 15.000 ipeter. ... ojf a mediciniszer baratung, wos iz opgehaltn gewom in Moskwe iz bauchtet gewom wegn meglechkajtn, wos zajnen frijer forgeszlogn gewom durch prof. Lina Stern, az es kenen ar ajngefirt wem medikamentn in di nerwn-centern fun ruknmarch. Baj a־ rej szejnbar hofnungsloze faln fun paraliz in sztarkn grad un gehirn sifllis, iz dergrejeht gewom a wezntleche beserung durch ajnszpricn penicilin in di nerwn-centers. ... in New-York wert bekorew arojsgelozt cum farkojf a felerloz szrajbnde szrajb-maszin. Baj der doziker elektrisz bawegter srajb-maszin wem niszt opgeklapt di buchsztabn ojf papir bald wi der szrajber klapt zej ojs. Es wert ״ojsgeklapt“ a gance szure, welche men ken iberlejnen, un koregirn ejder zi wert ibergetrogn ojfn papir. Dan gejen zej alejn iber ojfn papir un der szrajber ken inewiszn cugrejtn di wajterdike szure.