Undzer Worṭ · 1947-02-28 · 9/47 (28.2.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 28. FEBRUAR 1947 אונדזער ווארט . ZAjT 5 פרעמדע הענט. די אנפירערשאפט פון דער פאר־ טייריקונג האט איבערגענומען יוסף טרומפעלדאר. ד' בעדואינער זייגען נעווען נרדם א%ן צאל, שטארק באוואפנט און האבן גוט געקעגט די געגנט, בעת די יידישע באשיצער פון גליל העליון זייגען באשטאנען פון עטלעכע צענדליק מענטשן. די יידישע פארטיידיקער האבן אויך נעליטן פון מאנגל אין ברויט און וואסער. די אלע שוועריקייטן האבן זיי אבער נישט אפגע־ שראקן. יוסף טרומפעלדאר מיט זיינע חברים האבו ביון לעצטן אטעם געהאלטן דעם פוגקט און געקעמפט קעגן' דער ורלדער באנדע בעדו־ .אינער. יענעם מאג. דעם 11־טן אדר האט זיך טרוימפעלדאר געפונען אין כפר־נלעדי. ווען ער האט דערהאלטן די ידיעה וועגן אנפאל אויף תל¬ ה*, האט ער גלייך געאיילט אהין. דאם הויז איז געווען ארומגערינגלט פון בעדואינער. בעת דער דאזיקער מהומה האט טרומפעלדאר גע־ איילט צום טויער. כדי צופארהאלטן די ארייג־ דרינגנדע אראבער, אבערדא איז ער פארוווגדעט געווארן אין ברך מיט עטלעכע קוילן. ווען.מען האט אים אריינגענומען אין צימער, האט ער געבעטן די חברים זיי זאלן אים צוריק ארייב־ לייגן די געדערים אין אויפגעריסענעם בויך און האט געזאגטז "דאם זיינען מייגע לעצטעמינוטן, אלע פארבלייבט אויפן פאסטן ביזן לעצטן מ*ן־ מענט און באשיצט דעם כבוד פון פאלק", טרומפעלדארן האט מען דעם ערשטן אוועק־ געטראגן אויף א טראג־בעטל קיין כפר־גלעדי, אויפן וועג האט ער אויסגעהויכט די גשמה. זיין ליבשאפט און איבערגעבנהייט צום לאגד האט ער אויסגעדריקט אין זייגע לעצטע וועריטעהווע/כע קלינגען פאר אוגדו. ווי א מימי באל פון זיין העלדישער געשטאלט : "טוב למות בעד ארצנו״ - גוט איז צו שטארבן פארן פאטערלאנד. יוסף טרומפעלדאר ער איז געבוירן געווארן אויפן קאווקאז, אין רוסלאנדאין יאר 1880. די דערציאונג, וויאם ער האט באקומען אין זיין חיים איו געווען ווייט פון יידישער. מיט דער ציוגיסטישער באוועגונג האט ער זיך באקענט בעת ער האט שטודירט סטאמאטאלאגיע אויפן כארקאווער אוניווערזיטעט. ם־איז דעמאלט געווען נאך די ערשטע פאגראמען אין רוסלאנד און אין דער לופט האט זיך גע־ פי/ט אן אנקומענדע כוואליע פון גייע פאנרא־ מען. די לאגע פוגעם רוסישן יידנטום האט גע־ פייניקט זיין געדאגק. צוריקקומענדיק אין זיין געבורט־שטאט האט ער דארט ארגאניזירט א ציוניסטישע ארבעט צווישן דער יידישער באפעל־ קערוגג. אין 1903 איז ער אוועק אין רוסישן מי- ליטער און האט אנטייל גענומען אין דער רוסיש יאפאנישער מלחמה, וואס איז אינצווישן אוים־ געבראכן. ביי פארט־ארטור איז ער פארוווגדעט געווארן און פארלוירן זיין לינקע האנט, גלייב־ צייטיק איז ער אריינגעפאלן אין דער יאפאנישער געפאנגענשאפט. ער איז דורך דער צארישער רעגירונג אויסגעצייכנט געווארן און באקומען א הויכן מיליטערישן ראנג, וואם ם־איז געווען א זעלטנהייט ביי יידן אין דער רוסישער ארמיי. אין יאר 1912 האט ער מיט גאך צען חלו¬ צים עולת געווען קיין ארץ ישראל, אין די קא־ לאניעם, ווו ער האט געארבעט, האט ער זיך אי־ויסגעוויזן פארן בעסטן ארבעטער. ער איז איינער פון די גרינדער פוגעם יידישן לעגיאן, וועלכער האט, געקעמפט אין דער מלחמה פון 1914־1918. אין יאר 1917 בעת סיאיז אויסנעצראכן די רוסישע רעוואלוציע, איז ער צוחיק געפארן קיין רוסלאנד און געפירט דארט א ציוגיסטישע טעטיקייט. לאנג אבער ארבעטן דארט איז געווען אוממעגלעך און ער פארט צוריק קיין א" י אין 1919. נישט לאנג איז אים דא באשערט געווען צו ארבעטן. עם ברעכן אוים די אומרוען איך א״י און טיומפעלדאר, שטייענדיק העל דיש אויף זיין פאסטן, אלם אנפירער פון דער באשיצונג, פאלט אין קאמף פאר דער יידישער ערד. אין וועלכער ער האט זיך איינגעביסן און זי גישט געוואלט $פגעבן. זיין אנדענק וועט אייביק בלייבן אין יידישן פאלק. מנהל הכולל וראש ישיבת בסברג 1 מר שלום יוסף עגגעלסברג לרגלי ארוסת בתו המהוללת מרת מאליע פיגא מטומשוב לוב. עם ב״ג הבחור החשוב ומק״ק ראווא רוסקא) שמעון יצחק מרגליות אנו מברכים אותו שייכת לראות מהם דור ישרים ויבנו את ביתם על דרכי במות ההצלחה בא״י. בשם הכולל *והישובה יו״ר חיים שמואל ראזענפעלד (א םימבאל פון יידישער גבורה) יוסף טרומפעלדאר אין דעי שפיץ, האבן אדרס־ געוויזן די העכסטע מדרגה פון איבערגעגעבנהייט צו דעם וואם איז זיי געווען אממייערסטן, צו זייער לאגד און צו זייער פאלק. תל־חי איז אויסגעוואקסן צום סימבאל פון פארטיידיקונג ענלעך צו מסדה, יודפת, ביתר און דער נאמען טרומפעלדאר א ז געווארן דער סימבאל פון יידישער י גבורה, אזויווי דער נאמען פון די חשמונאים און בר כובא, דאם איז א ביישפיל פון גבורה פוגעס׳יידישן פאלק אינעם ודדעראויפלעבנדן יידישן לאגד. ארך וועלכן עם ווערט און עם וועלן דערצויגן ווערן דורות, דורות חלוצים; פארקעמפער פון א זיכערן יידישן מארגן. תל־חי, דער פארלעציטער יידישער פונקט אין צפון פון ארץ ישראל. איז געפאלן. א דאנק אבער דעם חלוצישן גי סט. וועלכן תל־חי סימי באליזירט און וועמענס שעפער טרומפעלדאר איז געווען, ווערט מיט בלוט און שוויים, מיט גרויי זאמען קאמף, פארטגעזעצט זייער ווערק; די פי׳ אנערן פון די נישט לאנג צזריק געשאפענע עלף ישובים אין וויימן דורם זייגען בלתי ספק געווען באהויכט מיט די אידעען וואם האבן באוויזן די קעמפער פון תל־ חי העלדיש צו שטארבן פאר זייער ערד. תל־חי - דער הינל פון לעב ן איז געווארן דער סינאנים פון לעבן פאר א פאלק. טרומפעל־ דארם לעצטע ווערטער; טוב למות בעד ארצנו, זיינען געווארן א פאראל פאר טויזנטער יידישע יוגגטלעכע, וואס באנען דעם וועג פאר א געזונטן ווען עם טרעפט סכנת נפשות ביי איינצלנע מענטשן - פאדערט עם מוט און מסירת נפש, בה דך פון איר ארויסצובאקומען.! ווען א געפאר שטייט פאר א גאנץ פאלק- פאדערט עס גרענעצלאזע איבערגעגעבנהייט, הע׳דישקייט, געוואגטקייט און פאראלעם גלויבן. גל רבן אין פאלק, אין די אייגענע כוחות, אין דער גערעכטיקייט. פארשיידנפארביק איז די נעשיכטע פון פאשיידענע פעלקער, עפאכעם פון אויפשווונג און גלאנץ. מאכט און גרויסקייט זיינען דורכגע־ פ*אכטן מיט עפאכעס פון ירידה און געפארן. אין' אזעלכע נאציאנאלע געפארן הויבן זיך ארויס פונם פא; ק מענטשן, העלדן וועלכע מוי מיק ן און שטארקן דאס פאלק און מיט זייער העלרי^קייט זיינען זיי א ביישפיל ' פאר זייער דור. אזעלכע דורות טראגן אריין א בלעטל פון כבוד אין דער געשיכטע' פון זייערע פעלקער און מיט אן אוירעאל פון העראאישקייט ווערן באי קרוינט זייערע העלרן. נישטא קיין פא לק ׳ אן נאציאגאלע העלדז. דאס איז דער שטאלץ פעם נעגעבענעם פאלק און דער ביישפיל פאר די צוקונפטיקע דורות. א־ונדזער פאלק קען באצייכענען זיין גע־ שיבטע פאר די 'לעצטע צוויי טויזנט יאר. אלם געשיכטע פון פערמאנענטער געפאר אוין מארטי־ רא/אגיע. זיינע "נאלדענע עפאכעם" זייגען אויך קייןיריין גא/ד נישט געווען. א חוץ די איבער 1000 יאר פון זעלבסטשטענדיקער מלוכדדשאפט, איז אונדזער געשיכטע איין לאנגע קייט פון זאל דאם יידישע פאלק געדענקען די לויטערע גשמות פון זיינע זין און טעכטער: שניאור ש א פ א ש נ י ק אהרון שער דבורה דראכלער בני מ יי ן מ ו נטע ר וו א ל ף ש א ר ף שרה צ‘י ז‘י ק יעקב טאקער יוסף טרומפעלדאר די געטרייע, מוטיקע, פרידן און ארבעטם־מענטשן, ■ וועלכע זיינען געגאנגען ביים אקעראייזן און האבן זיך מקריב געווען פארן יידישן כבוד און יידישן לאגד. זאל דאם יידישע פאלק געדענקען, דך בענטשן מיט זיינע קינדער, טרויערן אויף דאם יוגנט־ליכט, פראכט פון גבורה, הייליקן ווילן און מסירות־נפש, וועלכע זיינען פארניכטעט געווארן אין שווערן קאמף. זאל דאס פאלק ניט רוען, זיך ניט טרייסטן און זאל דער טרויער ניט פארגיין ביז סוועט קומען דער. מאג ווען יידן וועלן צוריקקומען או! אויסלייזן זייער גערויבט לאנד.י ) יידישן קיום אין יידישן לאגד, פארשיידענע גזירות זיינען געקומען און פארשווונדן ווי בייזע וויגטן; דער חלוצישער גייסט פון ת;יחי. בויען אין פארטיידיקן האט זיי אלע איבערגעלעבט, נישט וריסנדיק פון קיין שום פחד. יענער טאג אין תל־חי י״א אדר תר״פ (1920 .3 .1) איז פארגע׳ קומען די דאזיקע באקאגטע שלאכט אין תל־חי, אין וועלכער ס״זייגען געפאלן טרומפעלדאר און זיינע חברים. עם זייגען דעמאלט אויסגעבראכן די גרויסע אומרוען אין ארץ ישראל. די אראבער האבן געוואלט פארגיכטן די דערגרייכונגען פון דעמאלט נאך קליינעם ישוב. ספעציעל איז די געפאר געווען גרוים פאר צפון א״י, אין גליל העליון. ווו שטארק דערווייטערט פון אגדערע יידישע ישובים זיינען געשטאגען ארומגעריגגלט מיט אראבישע דערפער, די יידישע קאלאגיעם תליתי, כפר גלעדי און מחולה. חוץ דעם האט דער גליל, לויט אן אפמאך, געדארפט איבערגיין פון די ענגלענדער צו די פראנצויזן. די ענגלענדער האבן אים פארלאזן און די פראנצויזן זיינען נאך נישט אריינגעקומען, דאס האבן אויסגענ^צט די בעדואינער. כדי צו איבערפאלן יידישע קאלאגיעם, די קאלאניסטן פון מתולה האבן זיך גישט נעפילט בכח בייצושטיין די אנפאלנדע באנדעם און האבן די קאלאניע פארלאזן, די איבעריקע האבן בא־ שלאסן צו בלייבן אזן פארטייריקן זיך. זיי האבן געהאלטן, אז די ערד וואס איז איינמאל צוריק באקומען געווארן, טאר מער נישט איבערגיין אין נעפארן פארן קיום האומה. נישט באוויזן ארויס־ צוגיין פון איין געפאר, ווי שרן האט געווארט אויף אוגדו א צווייטע. וויפל העלדישע דורות האבן מיר געמוזט האבן און ורפל גבורים האט יעדער דור געמוזט אויסטיילן פון זיך, כדי אויסצושטיין דאם פייער פון אלע נסיעות. דור דור ורורשיו, דור דור וגבוריו. •יעדער דור איז געקומען מיט זיינע גבורים. גבורים פון גזיסט און פון כוחי אנהויבנדיק פון די חשמונאים און ביזן היינטיקן טאג באלייכט' דעם וואנדער־וועג פונט יידישן פא; ק, דער עמוד האש פון יידישער גבורה. הרך דער העלדישקייט פון רבי עקיבא און די אנדערע הרוגי מלכות, דורך דער העלדישקייט פון די' אנוסים אין שפאניע, ביז תליתי און דעם ווארשעווער געטא תאט געלויכטן דער דאזיקער פאק/. און. ווי ערויס עם זאל נישט זיין אונדזער יראת הכבוד און פארערונג צו די גבורים פון דער פארגאנגענהייט, צו די פילע העלדן, וועגן וועלכע עם דערציילט אונדז דער תג״ך, דער' תלמוד, אדער די געשיכטע-איז אן אנדערע אונרזער באציונג צו די העלדישע מעשים, פון ווע׳״כע מיר געפיגען זיך אויף א נישט ווייטער דיסטאנץ, די וועלכע סיהאט בייגעוווינט אונדזער דור. אין אונדזער באווזסטזיין מישן זיך צוזאמען געשיכטע, לעגענדע און ווירקלעכקייט און עם ווערן פארווישט די גרענעצן צווישן זיי. צו רעם מין העראאישע מעשים געהערט בלי שום ספק תל יחי. א קל י יגע גרופע מענטשן, מיט SK SM! WM? ' ' * 1־.-■■:־ :־?־ יוסף פרוטפעלדאר פון טרומפעלראלס אויפרוף (1926) איך הזר איבער: דאם יידנטום שטייס פאר זייער וויכטיקע נעשעעגישן. אין די גאענטסטע מאנאטן אדער יארן וועט בא־ באשטימט ו וערן דער גורל צו 6יר וועלן זיין אדער ניט זיין א פאלק אין ארץ ישראל-- - געטריבן דורך פאגראסק, וואס האבן, ניט זייער גלייכן — מ*קען זאגן זיי ווערן ממש געשאכטן — שמייען די יידן אויפן שוועל פון ארץ ישראל און בעטן זיך מ)זאל זיי אריינלאזן. סיאיז 'נויטיק א נעמיינזאמע אג־ שטרענגונג פון דער נאגצער יידישער ארבעטערשאפט. יעדע מינוט איז טייער. דער וואס קומט אדיין אין ארץ .ישראל ווערט געראטעוועט פון א זיבערן טויט אדער פון אפימאלאציע. יעדע קלענסטע פארשפעטיקונג אי ז פאר אונדז א זינה מאכט די אנשטרענגונג אדו י פצו הו יבן זיך פון עננן פארטייאישן קרייז. דערנעגטערט זיך דאך איינער צום צווייטן או יפן ולעג פון דער בשותפות־ דיקער ארבעט, און מיט אן אפן י ברידער־ לעך הארץ העלפט אריינגעמען די וואס שטי יען או יפן שוועל פון לאנד! . - ראטעוועט זיי! * k״ >i י, ח^ברענער וועגן מרומפעלדארן איך האב ניט זוכה געודען.צו קענען יוסף טראמפעלדארן, פון דער גאעגט; אבער דאם ל״ע־ גען זיינע בריוי און דאס קעגען זיינע מעשים (אין יאפאגישער נעפאנגענשאפט, אין גאל'פאלי, אין "החלוץ". אין תל־חי) לאזן דערקענען זיין/ כאראקטער. דאס איז געויען. א מענטש — א פולקאמער ביז גאר: מיט נאיווער איעפאכקייט. מיט נעפיל פאר גערעכטיקייט און מיט אויפ־ ריכטיקער פאציוגג צו דך און זיין געזעלשאפט. ער איז שטענדיק געווען אוטאפיש, ער האט שטענדיק געלעבט מיט דער וועלט, אבער איז צוזאמען דערמיט אינגאנצן נעווען ארליגגעטאן אין די פיר איילן אין וועלכע ער פלעגט זיך נע־ פינען צום מאמענט אין אפגעגעבן פאר די מענטשן, וועלכע ©לעגן ז*ין איום אים אין יענער צייט. ער ■ איז געווען א מענטש פון. מעשים, א מענטש פון ארדענוגג, ער האט פארשטאנע; רעם ווערט פון קלייניק־יטן אין לעבן און ווירקלעב־. קייט ער האט פארשטאנען. אז אלץ איו ורב¬ . מיק.' ער האט <יב געהאט ארך דאס "מיסט" פון רע ר געזעלשאפט און נלייכצייטיק זיך ניט אפגעשראקז אים דורכצוקנעטן און. פארמירן אין א דערהדבענעס בערגל. זיך אליץ האט ער אויך נעזען שט״ענדיק באחרית הימים ארף א העכערן פוגקמ - ארך א בערגל. און ׳ער איז אויך ראן נעווען א מיליטער מאן. נאר א מילימער מאן. גליקלעך איז דער וואס איז געשטאנען אין י־יינע. ד אמות. תל־חי - ראם יידישע הארץ לעבט, אבער רי איבעריקע גלידער? רעלן די ארך אויפלעבן? זיינען מיר אלע גרייט צו לעבן טיטן פולס פון רעם הארץ ביזן לעצטן אטעם? האבן מיר אלעארייג־ געבראכט אץדיטיפסטע קעמערלעך פון אונרזער הארץ. דעם ווידערקול פון דערהרבענעם שטילן רוף פון העלד מיטן אפגעהאקטן ארעם: ״טוב ל*ות בעד ארצני׳ -ל-? טוב. גליקלעך איז דער, וועלכער איז נע־ שטארבן טיט אט ירעם באוווסטזיין - און תל־חי איז ביי איט צוקאפנם.