Undzer Worṭ · 1947-02-28 · 9/47 (28.2.1947) · p. Seite 4

zajt 4» _ __י . אונרז^ר ווארט frajtik, 28. februar!947 TBE- KM mm mk-m ׳ - :ו־W?WA MKMWUWM WDK! אויף דעם וואלטן מיר פארענדיקט אונדזער' אויספלוג. אבער מיר ענדיקן נישט אונדזער טע־ מע. פאר דעם וואס נעמט דעם באגריף מאטע־ מאטיק אין ברייטערן זיין פון ווארט רוקן זיך אתים פארשיידענע רעפלעקסן. עם איז שווער דך קעגנצושטעלן דעם געפיל פון שמאלץ, ווען מיר וועלן דך באקאגט מאכן ודפ/ עס פאר־ דאגקט די מאטעמאטיק די "דן. ד׳ מענטשן, אין זייער גרעסטן טי\ל, קענען נאר די נעמען פון די וואם האבן אויפגעטאן אויפן געביט פון דער נייסטער טעכגיק. און דערוו״ל, ווען מיד וואלמן זיך פארהאלטן ביי די העכסטע שטאקן, דאס הייסט דארט, ווו עם ארבעטן די מאטעמאטיקער, וואלטן מיר געמוזט אויסרעכענען א גאנצע ר" נעמעןז לעאפא/ד קראניקער, הערמאן לאנדאו, אדאלף הורווייץ, לודיוויק שלעזיננער, דזשארזש קאנטאר, מאתם קאנטאר, אטא ליפשיץ, פער־ דינאנד א״זינשטיין, לעיאן ליכטענשטיין, אדאלף פרעגקל, א;בערט 'איינשט״ן, סילוועסטער דזשעמם און פי/ פיל אנדערע. די אלע האבן אריינגעטראגן אין דעם פרעכטיקן בנין פון דער מאטעמאטיק אזויפיל שאפנדע איינפאלן, די האבן געלייזט אזדפיל וויכטיקע מאטעמאטישע פראבלע־ מען, אז מיט דעם גרעסטן כבוד רעדן מיד 1ארויס די נעמען פון די דאזיקע יידישע מאטעמאמיקער. און נאך א רעפלעקם! יעדן איז באקאנט די רובריק פון צייטונגז צו ווייסטו אז... . און צו ווייסט איר, אזדושארזש קאנטאר, דער געגיאלער גע/ערנטער וואם האט דך פאר- נומען מיט דער אזוי גערופענער רייגער מאטע־ מאטיק, אלזא א געביט וואס איז, אזו׳ צו זאגן, די קווינטעסענץ און די פילאזאפיע פון דער מאטעמאטיק האט "געהאט מוט" אריינצופירן אין דער מאטעמאטיק דעם סימבאל "א", מיט וועלכן ער האט באצייכנט איינע 'פין די וויכט׳־ קע מאטעמאטישע גרויסן. עם איז א גרויסע סאטיספאקציע דך צו געפינען אויף א אוניווערדטעטס־פארלעזונג פון מאטעמאטיק און צוזען, ווי פון דעם מאוול /אכט אראם דער,אונדז אזוי נאענטעד און אין הארצן איינגעבאקענער, אות..א". שוואכע פרווון צו פארב״טן דעם דאדקן אות דורך נאציסטישע מאטעמאטיקער מיט אן אגדערן, נישט ק״ן העברעאישן, דינען געבליבן אן שום דערפא/ג. דער דאזיקער אות האט זיך געפונען זיין 'בירגער־רעכט אומעטום, ווו די וויסגשאפט איז דאס אייגנטום פין אלע .און אנערקענט נישט קיין ראסן. און אט די לעצטע רעפלעקסיע r אזוי ווי דער קל"נער אות האטי געפונען בירגער־רעכט צווישן א גאנצער ר" מאטעמאטישע סימבאלן, אזוי מוזן מיר האבן די האפענונג, אז דאס נאנ- צע יידישע פאלק וועט געפינען דאם בירגער־ שאפטס־רעכט צווישן אלע ציוויליזירפע פע/קער פון דער ווע/ט... פרא£. לאקסער מ. אויף די ווייטערדיקע שטאקן נעפרוווט פון די בעסטע מוחות. נאך וויימערריקע שמאקן פארנע־ מען געלערנטע פידקער. זייערע צילן זיינען פראבלעמען ריין פיזיקאלישע און זייער עקספע־ רימיענטאלע /"זונג. ד׳ דאדקע פידקער מוזן אפט געניסן פון עצות און פון די דערגרייכונגען פון די וואס זיינען א״נגעארדנט אויף די ווייטערדיקע שטאקן! דאם דינען פיזיקער טעארעטיקער. גע־ לערינטע וועלכע באמיען זיך מיט דער הילף פון מאטעמאמיק צו קאארדינירן און אויפקלערן די שווערע פראבלעמעין' פון דער טעארעטישער פידק. דא איז נעפאלן צום ערשטן מאל דאס ווארטז מאטעמאטיק. מיר מוזן זיך דערלויבן א קליינע דעגרעסיע. עם עקזיפטירט א פאלקם־ליד וועגן ברויט. ווען דער ארימאן רעדט ארוים דאם ווארט ברויט - אזוי זאגט דאם ליד - האט ער אין זינען שווארץ ברויט! ווען א ר״כער רעדט אתים דאס זע/בע׳ווארט, זעט ער נענו׳ פאר זיך א געשמאקן, ווייסן ברויט און.נאך אנדערע, צוגעוווינט צו א גוט לעבן, זעען אין געדאנק א פוכיקע בולקע. עפעס ענלעכעס קעגען מיר בא- מערקן ביים ווארט מאטעמאטיק. רערנדיק וועגן א פעאיק קינד, אז עם איז א מאטעמאטיקער האבן מיר,אין דנען, אז עם קען גוט ד׳ כפל- מאבע/ע, א צוו״טן מאל פארשטייען מיר אוג־ טערן ווארט׳ מאטעמאטיק דאס, וואם מע^ האט אונדז נעלערנט אין שול פון דעם קעגנשטאנד. און דערוויי/ באהאלט אין דך "די קעניגין פון דער וויסנשאפט“ א נאנצע ריי פראבלעמען. נישט איין לאיקער ווא/ט דך דערשראיקן, ווען ער וואלט געהערט אזעלכע-ווערטער: דיפערעג־ ציאל־רעכענונג איגטעגראל־רעכענונג, אנאליטי- שע געאמעטריע, צאלן־טעאריע, וועהטארן־טעא־ ריע, קאימבינאטאריק ווארשיינלעכק״טם־רעכענונג, עוקלידעסעס געאמעטריע און גישט עוקלידישע געאמעטריע, מעינגען־טעאריע און אנדערע נע- ה״מניספולע באגריפן...1 ערשט די, אין ברייטסטן זין באארבעטע, מא־ טעמאטיק, מיט אירע א; ע שוועריקייטן און דער־ גרייכוננן, איז נעווארן פאר די פיזיקער א ריזיקע הילד. און אזוי ז״ענדיק אין נאכאנאנדיקן קאג־ טאקט ארבעטן צוזאמען אלע "שטאקך. פון'די פערציק - אדסגעארבעטע מאדעלין, דורך די עטאזשן פון קאנסטתקטארן און דערפינדער, פיזיקער און מאטעמאטיקער', ציט זיך א פאדים, אפשר אומנעזען פארן אויג, וואם בינדט אבער שטארק א/ע. א״נער איז אפהענגיק פון צווייטן. צום אפטסטן קאמוניקירט דיך דער פארטער מיטן נאענטסמן שטאק.די, פון די נאענטערע שטאקן, מייט די ווייטערדיקע און אדי וויייטער און ווייטער. דערציילט וועגן די אויםערגעוויינלעכע מעגלעכ־ קיימן וואק האבן זיך אנטפלעקט פאר דער מענטשה״יט, מיט דעם מאמענט, ווען די אטאם־ ענערגיע איז געווארן א באשיינפערלעכער פאקט. אין א וויילע אתם שטייען מיר פאר אג־ דערע "ווונדער". אט שטייט דער נייסטער טיפ פון א ראדיא־אפאיראט, דארט טעלעוויזיע־אפא- ראמן. און אלץ איז אזוי פשוט. עטלעכע בא- וועגונגען אין מען קען הערן און זען דאס וואם עם קומט פאר טויזנטער קילאמעמער פון אונח. און אזוי וואנדערן מיר פון איין ארט צום אנדערן, מיר באווונדערן ד׳ אערא־רינאמישע פארמען פון די נ״סטע אויטא און' עראפלאן מאדעלן. מיר קוקן אויף אלץ 'און מיר '.זיינען באגייסטערט. וואם מער מיר באטראכטן, אלץ מער באווונדערן מיר דעם מענטשלעכן ג״סט. מיד הויבן אן האפן, אז די מענטשהייט שטרעבט צו בעסערסיאון ימיט פיעטעט רייסן דך ביי אונת אתים צוויי, אזוי אפט געהערטע און כמעט באנאל קלינגענדע, ווערטער: "די היינטיקע טעכניק". אבער גענוג מיט דערהויבנקייט. גאך א לעצמן ב; יק אויף דער פרעכטיקער האלע און מיד גייען העכער. און אייגנטלעך ווי לן מיר נאר גיין העכער, /יידער שטויסן מיר דך אן אויף אןאויפשריפטז "פרעמדע איינטריט פארבאטך. דער העפלעכער פירער בעט אונת בא־ קוועם זיך צוזעצן אין דעם נאענטן פארלעזוננ- זא/ און מיט פשוטע ווערטער הויבט ער אן' אונדז צו דערציילן: "נישט איינעם פון אייך האט געוויס /פאר- אינטערעסירט דער אויפשריפט וואס איז אוים־ געקריצט אויף דעם בנין. מיר האבן געזען וואם עם האט געשאפן די הייצייטיקע טעכניק, ־ אבער דער וועג צו די דערגרייכונגען פירט דורך א גאנצע דיי שטאקן. די דערפינדער, קאנסטרוק־ מארן, אינזשיגייערן, טעכניקער און דיי בעסטע מייסטערם פארנעמען עט/עכע פון די נאענטסטע שטאקן פון דער געביידע. דארט געפינען זיך די קוליסן פון דעם וואם איר האט דא געזען. דארט ווערט מאנטירט און קאנטראלירט צום לעצטן מאל יעדע איינצלהייט,. דארטיקומט פאר, אזוי צו זאגן, דער געבורט פון ד׳ זאכן וואם איר האט דא באווונדערט. און נאך העכער געפינען דך די פיזישע און כעמישע לאבאראטאריעם, ווו עם ווערן געלייזט פארש״דענע טעכנישע פראב־ /עמען. די ווידערשטאגדם־פעיק״ט פון די מא־ טעריאלן, די עמפינדלעכקייט פון טעלעוויזיע־ אפאראט, דער נייסטער טיפ פון דעם ראדיא־ ל$מפ, די טעלעקאמוניהאציע, אט דאם זיינען ידי פארשיירענ^ג פראבלעמען, וועלכע ווערן דארט לאמיר פארגעסן אויף א וויילע וועגן אונדזערע טאג־טעגלעכע זארגן, לאמיר נישט טראכטן א קורצע צ״ט וועגן אונדזער נור; און וועגן אונדזער נאכאנאנדיקן קאמף וועגן א בע־ סערן נאציאנא/ן מארגן. אין געדאנק, צומינדעסטנם, לאמיר זיך אפ- תימן פון דעם פאקט, אז מיד ווא/גערן זיך אויף פרעמדער ערד, וווינען אין לאגערן און מיר זיי־ נען נאך אלץ פארשלעפטע פערזאנען, אז מיר זיינען אנגעוויזן אויפן חסד פון אנדערע. לאמיר אויף א מאמענט אויפהערן טראכטן וועגן קוואטעם, סערטיפיקאטן, בעווינען... לא¬ מיר צומאיכן די אויגן און לאמיר זיך פארשטע^ן, אז מיד נעמען אן אנטייל אין אן אויספלוג, מיר באזוכן א פרעכטיקע, ניי־צייטיקע שמאט און, אז מיר געפינען זיך פלוצלונג פאר אן 'אימפא־ נירנדיקער געביידע, אין יערער הינזיכט. אויף דעם פראנט פון דער פיל־שמאקיקער געביידע לייענען מיר די, מיט גא/דענע' אותיות, נע- שריבענע ווערטעח "טעכניק און מאטעמאטיק". לאמיר צוטרעטן נענטער, מיר שטעלן פעסט, אז דיי דאזיקע געביידע דערמאנט גלייכצייטיק א מוזיי און אן אוניווערמאג, א הויכשול און א ניי־ צייטלעכע פאבריק. * « אין דעם מאמענט הויבט אן א גרופע בא- דכער, געפירט פון א קווא/יפיצירטן פירער, צו באטראכטן דעם אויםערגעוויינלעך געהיימניםפו/ן בנין. לאמיר מיט זיי מיטגיין. געפינען דך אויפן פארטער. א ריזיקע האת, מיר גלויבן נישט די אויגןז כמעט א/ץ וואם די היינטיקע טעכניק האט דערגרייכט *קענען מיר באטראכטן, מיר קענען עם אגרירן, אריינקוקן אינעווייניק און שטעלן פראגן. אונדזער פירער באסיט זיך אלץ צו דערקלערן מיט פשוטע ווערטער. דעם גרעסטן אינטערעם רופט ביי אונח אתים דער אטאם־ מאטאר. "אלזא איז עם נישט קיין פאנטאזיע די אטאם־ענערגיע". טראכט נישט איינער פון די פאראיגטערעםירטע צוהערער, .קוקנדיק אוין* דעם, אינגאנצן נישט קאמפליצירטן, אטאם־מאמאר. "עם געניגט די דאזיקע פליטע אריינצושטעיקך דער־ קלערט דער פירער "און מיליאנען קילאוואט־ שעת וועלן שטיין צו אונדזער דיספאזיציע. אן בענדן און אן קוילן באקומען מיר ענערגיע וואם מיט איר היילף קענען מיד באוועגן מאשינען, אויסארבעטן עלעקטרישן שטראם, באהייצן גאנצע שטעט... " "אלזא נישט אומבאדינגט, אןאטאם־באמבע מוז דין דער רעזולטאט פון דער אטאם־ענערגיע" אזא געדאנק קומט אויף נישט אייגעם וואם הערט די רעאזומירונגען פון פירער, וועלכער וועלנדיק אים חרוב מאכן און הרניענען זיינע מענטשן. 'אבער די העלדישע בחורים און די שטארקע בחורות האבן נעקעמפע מיט די רוי- בער און נישט דערלאזט ז" דערנענטערן דך. - און דער גבור? - האט דער ל"ב נע- פרעגט. - ווו איז יוסף דער גבור? - דער גבור קעמפט! אלע חברים דינען פארווונדעט געווארן. בלויז דער גבור איז גע־ בליבן איינער קעגן פי/ פאגראמשטשיקעס, מיט איין האנט קעגן פיל, פילי הענט. ער קעמפט מיט די - און באדגט די! גאר אין מאמענט. ווען ער האט געהאלטן ביים זינן - איז ער פארווונדעט נעווארן און געפאלן... און די ווינטן זיינען אוועק ווייטער מיט א יללה-קול. - געפאלן! האט דער לייב נעדפצט. נאך א לאנגע צייט איז דער לייב געלעגן א שטילער און שווייגנדיקער. אין האלבער נאכט^האט דעס לייבם הארץ אגגעהויבן צו קלאפן. ער האט זיך אויפגעכאפט אוועקנערוקט די פים פון זייער ארט. ער האט א שטארקן טרייסל געטאץ מיט דין נעלאקטער גריווע און האט אראפגעווארפן פון זיך דאם נאנצע זאמד און דעם 'שטויב וואם האבן זיך אן אים אנגעקלעפט - און צוריק געווארן א לעי- בעדיקער לייב. א פעסטער און שטארקער. דאן האט ער זיך אויפגעשטעלט און איז אוועקגעגאנגען. שטיל אין מאיעסטעמיש האט ער געשפאגט צום ארט, ווו ם*איז געפאלן■ יוסף ך£ר העלר. ער איז געקומען, אויפנעצויגן דין האלדז און געגעבן א מעכטיק־שטארקן ברום, וועלכער האט דך אראפנעקייקלט ווי א תנער אויף די ארומיקע בערג. דאן האט ער אנידערגעקניט, ז״נע אויגן האבן דך אויסגעלאשן אוץ ווידער איז ער פארוואנד/ט געהארן אין שטיין... אלע איינוווינער פון גליל האבן געהערט דאם געברום פונם לייב. צומארגנם פרי ז״נען זיי געקזמען און נעטראפן דעם שטיינערנעם /ייב /יגן אויף דיגע הינטערשטע לאפעם איבער יוסף דעם העלה דארט קניט ער ביזן ה״נטיקן טאג, , - ערד, מיין ערד! - האט דך צו איר געווענדעט דער לייב - וואם איז מיט דיר גע־ שען און פארוואס ציטערסטו אזוי? האט די ערד דערציילט ♦ - איך ציטער פאר פרייד! "דישע בתורים און• בחורות זיינען געקומען צו מיר פונם גלות. - און וואם טוען זיי^? - האט דער־ לייב געפרעגט. זיי זינגען - האט ד׳ ערר געענטפערט. - זיי זינגען און אקערן, זינגען און פלאנצן, זינגען און בויען. אט איז דאם לעבעדיקע און בליעג־ דיקע בערגל וואם די האבן אויפנעשטעלט! - און א גבור איז<א צווישן די? - האט דער לייב נעפרעגט. . - אלע זיינעץ די גבורים! - האט ד׳ ערד. געענטפערט - אבער דער גרעסטער גבור צווישן זיי איז יוסף הגלילי. האט דער ל״ב געהערם און האט דךגעפר״ט: - אט איז אויפגעשטאנען דער גבור! אט האט ער דך באוויזן! און די פ״גע/עך זי^נען געפלויגן. געשוועבט איבער אים, געזוגנען און געצווימשערט. - פ״געלעך טייערע! וואס דנגט איר און וואם צוויטשערט איר? האבן די פייגעלעך געענטפערטז - ציף, ציף, ציף! - איז אויפגעשטאנען א גבור אין גליל, יוסף הגלילי! ציף, ציף, - א חכם איז ער! ציף, ציף - א פלייסיקער איז ער! בייטאג ארבעט ער, אקערט און זייט, און י ביינאכט הים ער, ער היט דעם גליל - ציף, ציף, ציף! דעם לייבם הארץ האט אנגעהויבן שטאר־ קער צו קלאפן r י- אט איז אויפגעשטאנען דער גבור! אט האט ער דך באוויזן! און דער ל״ב איו געלעגן או־יף זיינע מני און געווארט דער גבור זאל צו אים קומען. * סיאיז געווען נאכט. ווינטן האבן אים גע־ בלאזן אין פנים מיט א יללה־קול. - וואם איז געשען, וויגטן? - האט דער לייב געפרעגט - דערציילט מיר! האבן די ווינטן דערציילט וועגן רדבער־ באנדעם וואט זיינען אנגעפאלן אויפן בערגל, ל יי ב (פון די לעגענדעס פון גליל) ווער איו דער דאזיקער לייב? וואם ברומט ער? און פארוואם גראסירט ער איבערן לאגד ווי ער וואלט עפעם געזוכט? אלע ווייסן ווער דער דאזיקער לייב איו. דאם איו דער לייב, א דף וועלכן בר־כוכבא דער גבור האט געריטן און נעקעמפט מיט די רוימער. און ווען בר־כוכבא איז ארויף צום הימל, צו ל״כטן צווישן די שטערן,איו דער לייב געבליבן אליין. איו דער לייב געשטאנען און געברומט: - וועד איז דער גבור וואס וועט ארויף ר״טן אויף מיר, צו קעמפן מיט די רוימער? אבער אזא גבור האט דך גישט געפונען. - דאן איו דער לייב אתיםגעגאנגען נראסירן אין די בערג, טאמער וועט דך געפינען אזא גבור! איז ער געגאנגעץ און געקרייזט איבערן לאגד. ביז ער איו געקומעי אין די בערג פון גליל. דארט האט ער זיך אוועקגעשטעלט און געברומט. דאם איז געווען זיין לעצט ברומען. ווייל ער האט באשלאסן: כ׳זועל מער נישט׳עפענען מ־ין מויל און וועל נישט ברומען, ביז סוועט נישט דערשיינען א גבור צווישן די יידן! און אויף דעם ארט, ווו דער לייב האט נעברומט."דארט האט ער אנידערגעקניט - און איו נישט אויפגעשטאנען. און אתם אים זיינען בערג, בערג, בערג... איז דער לייב גע;עגן, טרויעריק נעקוקט אתם דך, ביז זיינע אויגן זייגען אויסגעלאשן געווארן, ער איו אגדתמלט געווארן און פארי וואנדלט געווארן,אץ שטיין... אבער זיין הארץ איז לעבן געבליבן. פיל יארן דינען אוועק. ם1דינען אויף אים געפאלן רעגנם, ווינטן האבן אויף אים ארויפ־ געבלאזן זאמד און שטויב און האבן אים 6!ארי דעקט גישט צום דערקענען. ער איז געווארן א פע/ז. א ווילדער פעלו. סיז״גען אדורך פיל. פיל יארן. פלוצים האט דעם לייבם הארץ אנגעהויבן קלאפן אין אים; ער האט דערפילט. אז די ערד אונטער אים ציטערט. דער שטיינערנער ' < ,זי ^־'■ •׳* . ■ד-׳עז ל^י ־ WKW ם־איז געווען צוריק מיט פיל יאר$. א גרויסער לייב האט זיך באוויזן אין ארץ׳ ישראל. מיט א צעשויבערטער גריווע, מיט ברעי נענדיקע אויגן איז ער געשפרונגען איבער די בערג און טאלן, ער האט גראסירט אין די פעלי דער און ווע^דער. ביעאכט, ווען א שטילקייט איז געלעגן ארוס, איז ער אויסגעבראכן מיט א מעכטיקן געברום, מיט א מעכטיקן קול פון א תנער. און דאן האבן זיך מעגמשן מיט פחד אויפגעוועקט פון זייער שלאף און די קל ייגע קינדער האבן זיך אויפנעכאפט מיט א ציטער.-