Undzer Worṭ · 1947-02-07 · 6/44 (7.2.1947) · p. Seite 6

ZAJT■ 6 tmrfl ^yrwm FRAJTIK, 7. FEBRUAR 1947, Horaw Mgr. M. Steinberg Di Jidn in Hof klenere grupes, azoj iz oj|ch niszt ojsg^■ szlosn di haszore, az es iz szojn jemolt gA wen in Hof a jidisze kehile. (Historisze skicn) 1. Di erszte jedij6 wegn Jidnin Hof Szojn in onhojb funm mitlalter, in der cajt, wen ojf di ruinen fun rojmiszn imperjum hobn zieh ongehojbn cu szafn na je meluehes, trefn mir ojfn ejropejiszn kontinent Jidn, in klenere un gresere grupn. Ojch di teritorje funm szpetern Dajczland, bawojnen Jidn in di erszte hunderter Zorn funm mitlalter1), specjel ojfn Rhein-gebit, wu es hobn zieh ojch gebildet di erszte jidi- &ze kehiles in Mainz, kein, Worms, Szpajer u. a. » In Bayern bildn zieh di erszte kehiles in Ratisbon (dos hajntike Regensburg), Würzbürg, Nürnberg, Bamberg un Ulm, wu di Jidn zäjnen noch in der cwejter helft fun 19-tn jorhundert nlszt gewen onerkent als efntlech, nor als priwat-religjeze gezelszaft2). Ojb bizn 11-tn j. h. hobn Jidn in Dajczland gelebt ganc rujik, iz ongehojbn funm dermontn j. h. grojzam ,farszaft geworn di läge fun di Jidn. Es zajnen forgekumen Jidn-fartrajbungen, reciches, szchites un gance kehiles zajnen ojsgemordet geworn un opgewiszt geworn fun der erd. A ringele in der blutiker jidiszer kehilekejt in Dajczland, bildet di kehile in Hof, mizrech-cofn fün Bayern. Culibn mangl in materjaln un historisze kweles, iz szwer festcuszteln, wen der erszter, oder di erszte Jidn hobn zieh bazect in Hof. Nemendik ober in acht andere bayerisze sztet, wi lemoszel Bamberg, wu Jidn hobn zicli bazect in onhojb fun 11-tn j. h.3 *). Würzburg, inmj. 1119 un Nürnberg inm j. 1146, kenen mir rizikirn di hipoteze, az ojch in Hof hobn zieh di Jidn mer-wejniker bazect inm ojbndermontn cajtopsznit. Di erszte undz bakante historisze date wegn Jidn in Hof. iz dos jor 1445. Di bamberger sztot-rechnüng funm dozikn ~jor, dermont nemlech wegn a gewisn Jid fun Hof mitn nomen Lassan, wos hot gehen dem bamberger biszof a sume fun 1000 guldn1). Es iz mer wi zicher, az inm J. 1445 hobn in Hof gewojnt merere Jidn wajl in di umrujike un far Jidn sakonas-nefoszesdike cajtn, hobn zieh Jidn gehaltn in gresere oder Dos XV j. bdos jorhundert fun grojse un rikzichtsloze׳׳ Jidn-fartrajbungen hot opgewiszt ojch di hofer kehile. Damolt zajnen Jidn-fartrajbungen geworn a mode un nlszt wejniker wi 40 jidisze kehiles zajnen gecwüngen geworn cu farlozn zejere hej men un gejn mitn wandersztok wu di ojgn hobn zej getrofn5). Der gojrl fun di ojbndermonte kehiles hot warszajnlech ojch getejlt di jidisze kehile in Hof un zajt jemolt iz zi opgewiszt geworn ojf hunderter jom fun der ojberflach. In kegnzac cu di andere kehiles, wos hobn zieh frijer oder szpeter derholt un ojfsnaj ongehojbn cu kontjnuirn dos kehile-lebn in di sztet, zeen mir dem kegntejl in Hof, wu es iz noch in 70-er jorn funm XIX }. h. nlszt gewen kajn jidisze kehile. Ojf der onfrage funm in ern-minister jum fun der regirung in Oberfranken, hot dos hofer magistrat dem 7. sept. 1875 geentfert, az in Hof ekzestirt nlszt kajn jidisze kehile0). Dos nlszt ekzistim fun a kehile szlist ober nlszt ojs di hechst-warszajnleche meglechkajt, az a por gecejlte Jidn hobn in di 70-er jorn gewojnt in Hof. ' Fun jidiszn lebn in di goles lender Chocz Jidn hobn a 8ach mer gelitn in Dajczland, wi in andere ejropejisze lender, zajnen doch nlszt forgekumen kajn masn Jidn-fartrajbungen wi lemoszl in England in j. 1290; in Frankrajch in j. 1305 un in Szpanje in j. 1492. Es iz ganc poszet cu farsztejn.'Dajczland, in kegntejl cu di iberike despotisze meluehes in Europe iz nor leponem gewpn unter der herszaft fun a kejzer, ober de-facto hot in Dajczland geherszt a partikularizm, wajl jeder flrszt un biszof hot ojf zajn teritorje zelbstsztendik regirt un memejle hot nlszt gekent forkumen kajn algemejner gejrusz fun Jidn. 1) Es zajnen ojch farhan mejnungen, az Jidn lebn in Dajczland szojn zajt dem churbn bajis-szejni (dos jor 70 lojt der cajt-rechnung). 3) Generalien-Acten des Stadtmagistrats Hof, Betreff: Verordnungen über Verhältnisse der Juden. Currente Registratur, Titel M. Fach Nr. 443, Fase. Nr. 1. — Der akt fun der Karner des Innern der Königlicher Regierung von Oberfranken iz datirt: Bayreuth, den 11. now. 1854, un lojtet ׳wertlech: ״Bekanntlich, bilden, die Juden in Bayern nicht eine öffentliche, sondern lediglich eine Priwat ״Religions Geselschaft.“ 3) Eckstein: Geschichte der Juden in ehern. Fürstbistum Bamberg, S. 2. *) Ibidem: S. 231. Y 5) Ibidem: S.9. 8) Generalien Acten des Stadtmagistrats Hof, Betreff: Verordnungen über Varheltnisse der Juden. Currente Registratur, Titel M. Fach Nr. 433, Fase. Nr. 1. Jidn in Szpanisz Maroko. Di jidisze kehile in Tetuan (Szpanisz ' Maroko), lebt in gewaldik szwere badingungen. Der jidiszer kibuc iz zej er faroremt un di nojt ken gelindert wem durch dringender materjeler hilf. Dem dozikn baricht hot eugeszikt der dortiker kehile-rat cu der ekzekutiwe fun Jidiszn Weltkongreß in New York. Es fein ansztaltn far kranke, zkejnim un j eso j mim. Di sanitarel badin gungen zajnen wajt fun bafridiknde. Di col kranke wakst fun tog cu tog. Kinder, wos bazuchn szuln wem geszpajzt un baklejdet fun gezelszaftleche organizaejes. Ojch di dereijung fun kinder sztejt nlszt ojfn geherikn niwo culibn mangl fun kompetente lerer un pasike lern-bicher. Der jidiszer kehile-rat nemt on ale mitlen kedej cu farbesem di läge fun di Jidn in Tetuan. Es hot zieh zej ajngegebn cu bakumen a monatleche supsidje fun der regirung, wos wert farwendet far hilfsewekn. Di regirung hot ojch eugezogt ajncuordnen far di jidisze kranke a bäzundem szpitol. ' Nlszt gekukt ojfn trojerikn macew hot di jidisze kehile in Tetuan bawizn cu szdkn hilf far 500 jidisze jesojmim in Ungarn. Azoj lebt der jidiszer jiszuw uritern Franco-rezim. Jidisze dereijung in Amerike. Lojt di informaejes, welche es git iber di ״!amerikaner asociacje far jidiszer dercijung“, lernen zieh in Amerike in farszejdene tipn jidisze szuln 303.200 kinder fun der algemejner col fun hecher 900.000 jidisze kinder in szul-elter. Dos hejst, az arum a dritl jidisze kinder in Amerike genisn fun jidiszer dereijung. Knape 50 % fun di jidisze kinder lernen zieh in di zuntik-szuln. Hecher 200.000 kinder lernen in talmed-tojres un jesziwes. Di jesziwes zajnen bazunders sztark ojsgewaksn in der lecter cajt. In di zuntik-szuln lernen zieh 55 % mejdlech un 45 % jinglech, beejs in di talmedtojres lernen zieh 60 % jinglech un 40 % mejdlech. In New-York lernen zieh 52.000 kinder in di jidisze szuln, ewiszn zej in di zuntikszuln 12.000. In di jidisze szuln Alt zieh a grojser mangl in lerer wos sztert sztark der ant- Wiklung fun ״jidiszn szul-wezn. Antisemitizm in Estrajch. New York. Sir A. Hirszman, welcher hot bazucht Estrajch in december f. j., als specj eler"general-inspektor fun UNRRA hot derklert ojf a prese konferenc, als priwate perzon, az in Estrajch herszt a grojser antisemitizm. Er hot citirt di derklerung fun an amerikanisze mlliterisze perzenlechkajt in Estrajch: ״Ir wet zen wos es wet forkumen in Estrajch, wen es wet arojsgecojgn wem fun dort di okupaeje-armej. 3' wet zajn a gehenem“. A cwejter ho jeher mlliter man hot gezogt: ״Ich wolt niszt gegebn kajn cebrochene prute farn lebn fun a Jidn noch der curlkcijung fun der armej“. Hirszman hot derklert, az er farsztejt farwos di amerikanisze armej hot gesztict dem plan opeuszikn di, in Estrajch lebnde, Jidn kajn Dajczland ejder es wet untergeszribn wem der Estrajchiszer szolem opmach. Ojfgedekt najem masn-kejwer in der Slowakaj. ' , Prag (DENA). In proces kegn gew. prezident fun der slowakiszer ״republik“ dr. Tiso, hot der prokuror derklert, az er hot bakumen a jedije, lojt welcher 8' iz antdekt geworn a najer masn-grub mit slowakisze frajhajts-kemfer in Slowakaj. Lojt biz-jectike szacungen gefinen zieh inm dozikn kejwer leerech 700 mejsim. Zej zajnen arestirt geworn durch der gestapo un SD un szpeter umgebracht. . Szwere läge fun di rumenisze Jidn. Fun di 400.000 Jidn wos gefinen zieh hajnt cu tag in Rumenje hobn blojz 110.000, oder 27.5%, baszeftikung, in farglajeh mit 60% baszeftikte fun der algemejner bafelkerung — tejjlt mit a baricht wos di rumenisze sekcje fun Jidiszn Weltkongreß in Bukareszt hot eugeszikt der ekzekutiwe in New-York.» Wos iz szajech dem basztand fun jectikn jidiszn Jiszuw in Rumenje, zajnen 130.000 Jidn repatriantn, oder plejtim un ojsgegeworclte perzonen. Arum 23.000 Jidn wos hobn zieh umgekert kajn Rumenje in friling 1946 lebn noch alc fun sztice un di col menszn, wos hobn niszt kajn basztimte baszeftikung, halt in ejn waksn. Ojser dem wert di ekonomisze läge fun di wos hobn baszeftikungen baszwert culib der ekzistirnder inflaeje in Rumenje. Farszej denes. U. W. Paris. Jidisze plejtim, welche hobn gefunen a cajtwajlikn mokem miklet in Grichnland, wein niszt arojsgeszikt wem, kol-zman zej wein niszt hobn a meglechkajt cu fom in an ander land, hot derklert der griohiszer premier Konstantin Tsaldaris, beejs a konferenc mitn lejter funm politiszn department baf der britiszer sekcje fun Jidiszn Welt-Kongres, welcher gefint zieh ject in New-York. Premier Tsaldaris hot noch a mol dermont dem gezec fun der britiszer regirung wegn curikgebn di grichisze Jidn dem ejgntum, fun welchn zej zajnen barojbt geworn beejs der naci-okupacje. ראלער ארגאן, מאס זאל ראוי זיין צו רעפרע־ זענטירן די יידישע פרעסע און די יידישע עפנט־ לעכע מיינונג. עם מוזן געמאכט ווערן די גרעם־ טע אנשטרענגוננען, אז ער זאל - ווען ער מעט געשאפן מערן - באקומען דעסריכטיקן פרצוף. צו מיר זיינען דערצו געבעטן אדער גישט, מיר מעלן אונדזער מיטהילף גישט קארגן. עם מוז אבער, אפן געזאגט ווערן, אז ביזן היינטיקן טאג, האט דער צענטראלער ארגאן, זיך גישט בארעכטיקט, נישט אפגעשפיגלט דאם ריכטיקע בילד און נישט דערהמבן זיך צו דער געהערי־ קער מדרגה, אז עם זאל ווער קענען זיך אראפ־ נעמען א מוסטער פון אים און זיך לאזן אויף זיינע וועגן. "דאם איז א סוד פאר גאנץ בראד? איר דערלויבט זיד מיט דער ׳זעלבער מאס צו מעלן מאכן אן ארדנונג אויך אין דער טעא־ טער וועלט. מיר קענען נאר באגריסן יעדע ערנסטע איניציאטיוו, פון מענטשן, צו דערהויבן אונדזערע קולטורעלע און גייסטיקע אינסטיטו־ ציעם אויף א געהעריקן ניווא. אבער, לא זו הדרך! קודם כל מוז מען שאפן "עפעם" און דעם ..יש" שטעלן אלם מוסטער, וואם זאל צו־ ציען און וועבן קנאה, דאן מעלן אלע פייאיקע אזן שעפערישע כהות זיך לאזן אין דער דאזי־ קער ריכטונג. ליידער האבן אונדז די פארשיי־ דענע ״צענטראל־טעאטערם״ - די מקורות פון קונסט לשם קונסט, געגעבן א שלעכטן ביישפיל... איך מיל זיך נארנישט צורירן צו זיי, ווי זאנט מען עם אין רוסיש "ניע קאוויריי... וואניאט ניע בודיעט" איר געפינט זין* אין דער "צענט־ ראל" שטאט, אייך זיינען זיכער גוט.באקאנט די סודות פונים "היב;" פון קונסט. איר מעט מיר מוחל זיין, מאם איך נעם זיך די העזה -ארויסצוזאגן מיין ווארט אין די דאזיקע דעליקאטע ענינים. איך מאלט אין געגעבענעם פאל פארנעשלאנןr רוסן• א באראטונג פון זשורנא־ ליסטן, שו־ייבער און ארטיסטן, ווו עם זאלןבא־ האנדלט מערן אל ע עניגים און פראבלעמען, מאם זיינען נוגע דער געשטאלטונג פון א נע" זונטער, .י ריינער אטמאספערע אין די רייען פון די קערפערשאפטן, מאס מעלן געשאפן ווערן אויף דער דאזיקער באראטוע, מעלכע מעלן האבן דעם לעגיטימען פח און רעכט צו רעםרע־ זענטירן און פארמירן דאם גייסטיקע לעבן פון דער שארית הפליטה. דופן די יוננע פסעוודאניקעם, זיי נעמען אויף א פארהער, לערנען. דערציען זיי, געבן א הדרכה. די מער פייאיקע, געבן אנווייזונגען און ריכטלי־ ניען מי אזוי פארטצוזעצן זייער ארבעט, די נישט פייאיקע מיט שכל באזייטיקן, און טאקע אליין מערן די טאן געבער און ווארט זאגער. מיר קענען אונדזערע פעלערן, מיר קענען זיך אליין גוט און דעריבער טאקע, שטופן מיר נישט אפ די האנט, מאם קומט אונה הע-פן! אנשטאט אבער העלפן, זענט איר געקומען אמי ווי ארויספאדערן אויף א באקם־ק,אמף. איר פרמוט פארגלייכן דעם מצב אין 1אונדזער פרעסע כאאם מיט דעם שווארצהאנדל, מענן וועלכן, איר מיט אייער אויטאריטעט וואלט מירקלעך געמעגט נעמען א מארט, מייל דער ריכטיקער שווארצער האנדל, פארשווארצט גענוג אונדזער אויסזען אין דער גארער מעלט. מאם כאפט זיך אן אץ דער דאזיקער מציאה אויף צו פארלענ־ נערן אונדזער קלאגעגדיקן מצב אין די פארשיי־ דענע גלותץ־אין דער צייט מען די "פסעוודא" זשורנאליסטן, ברענגען - ווי נעזאנט - צום אויסדרוק אונדזער אויסזיכטסלאזן ביטערן מצב און הויבן אויף א געוואלט געשריי קעגן דעם פארמאכן די מויערן פון די עמיגראציע לענדער אויף טויזנטער שלעסער פאר דעם שארית החורבן. < איר פרמוט אונח פארמיאוסן און מאכט חוזק פון די בעלי מלאכות, מאם האבן זיך נע־ נוטען צו דער קונסט (קונץ!), אדער שרייבעריי. דארויף מוז מען אויך קלאר מאכן, אז יעדער שוסטער, סטאלער אדער קאמאשן־מאכער, אויב ער באזיצט פייאיקייטן אויסצודריקן זיינע נע־ דאנקען און איבערלעבענישן אין ווארט, האט פולע רעכט עם צו טאן, מיר זייגען מחויב אים מימצוהעלפן און ער קען האבן דעם זעלבן שאגם - צו גלייך מיט ״'אייך - צו מערן א "סטאר" אין דער קינסטלער (נישט קונצלער!) וועלט. קיין שום נומערום קלאוזום, קיין באגרע־ נעצונגען פאר מענטשן פייאיקע. גרויסקייט מא־ ניע און נראפאמאניע, שטייען אויף איין און* דער זעלבער מדרגה, און דארפן ביידע מיט די זעלבע רעכט, פארטריבן מערן פון אונדזער סביבה. איר רעדט מענן א צענטראל ארגאן און מים רעכט. עם דארף געשאפן מערן א צענט־ ח. גאלדזאמד ,, ן א ווארט צום דיאלאג (אנשטאט א פעליטאן אן ענטפער אויף דער אוי&רעגונג 1) דרוק פון צער און ווייטיק, פאר דעם פארברעכן, מאם איז באגאנגען נעווארן לגבי דעם יידישן פאלק; צו פאראייביקך די נאך פרישע אין זכרון - איבערלעבענישן פון דעם חרוב געווארענעם' •אייראפייאישן יידנטום און אויפהויבן די שטים פון פראטעסט פון מענטשן, וואם האבן מיטגע־ מאכט דעם גהינום, מיט אלע זיינע שוידערלעב־ קייטן. און דאך מוזן זיי זיך נאך וואלגערן אויף דער, מיט אונדזער בלוט דורכגעזאפטער,טריפה׳־ נער ערד. אמת, צו דער דאזיקער ארבעט האבן זיך גענומען מענטשן - דילעטאנטן, מענטשן, וואם האבן נישט ’דורכגעמאכט "די המכשול ע פאר זשורנאליסטיק און שרייבער", דאם זיינען אבער מענטשן, מאם האבן איבערגעלעבט, מאם זיינען אדורך די ־קאלך אויוונם און מיטנעמאכט די שבעה מדורי גהינום פון דער ברוינער נאציאנאל סאצ. גרוים אינקוויזיציע און חורבן. דאם זיינען מענטשן, מאם מעלן ב-ייבן די עדות פון דער גרעסטער טראגעדיע אין דער יידישער געשיכטע, געשריבן מיט זייער אייגן בלוט. איר מיינע טייערע, הערן פערלאמים, איר צוריקנעקומענע פון "גלות" רוסלאנד זענט גע־ מען די גליקלעכע, מאם האבן נאר געהערט פון אונדזער אומנליק. איר האט אים באוויינט בלויז פון דערווייטנם. איך מיל נישט זאנן, אז איר האט נישט מיטגעליטן מיט אונדז, נישט געפילט דעם ווייטיק אונדזערן, ניין! נאר אמך איר זאלט זיך נעמען פאראייביקן אין א קינסטלערישער פארם די טראגעדיע, מוזט איר אנקומען צו די, מעלבע זיינען געלענן אין בלוט־פאם, — האבן מיט געווער אין האנט אנטייל גענומען אין דעם שזוערן נישט גלייכן קאמף מיט דעם שרעקלעכן שונא; אויפן פראנט, אין די וועלדער, אין דער פארטיזאנשטשינע א. א; וו. דאם מאם עם קענען טאן, דירעקט, די, ביי וועמען עם שטייט פריש פאר די אויגן, דאם גאנצע בילד פון דעם נישט לאנג פארגאנגענעם עבר. עם איז געווען ווארשיינלעך און פאר־ שטענדלעך, אז מען איר מעט קומען צו אוגדו, מעט א*ר, ווי פראפעסיאגעלע ווארט קינסטלער, עם מעט מיר מוחל זיין דער הי יצחק פערלאוו, מאם אני הקטן נעם זיך די העזה, ארויסצוזאגן מיין מיינונג אויף זיין געלונגענעם דיאלאנ אין עגיןו שווארצהאנרל אינים שרייבער פאך. ם־וועט זיך באקומען דער איינדרוק, ווי דער אין באד,מאם האט געפרעגט, מיין "דרייער איז קיין דרייער נישט!" נאר אמי איז שמן מיין נאטור. איך בין אין אזעלכע פאלן א שטיקל מחוצף און האב ליב צו ענטפערן "גרויסע מענטשך אמך. עם איז א געזעץ פון דער נאטור, אז אק־ ציע שאפט רעאקציע. פארברעכן שאפט נעזעץ. דאם 5עלבע איז אמך געווען מיטן אויסמאקסן פון א גאנצע ריי פון צייטונגען און צייטונגלעך, מאם זיינען נעקומען א דאנק די מעגלעכע בא־ דינגונגען צו דער אנטשטייאונג פון די דאזיקע. עם האבן זיך צעשפילט די אמביציעם און פרסום חשקותידיקע טעמפעראמענטן פון פארשיידענע טיפן מענטשן, וועלכע "קענען האלטף די פען אין דער האנם, און עם האט זיך געשאפן דאם, מאם עם טוט די ה־ פערלאודס נישט געפעלן און ווערן פארגליכן מיט T"שווארצקונצלעריי׳, וכדומה. (יוער ווייסט, מאס פארא נאך נעמען עם וואלטן נאך באנמנט געווארן, מען די צענזור מאלט נאר דורכגעלאזן.) מיר האבן זיך פארגעשטעלט, אז אויב עם מעלן זיך געפינען עלטערע קוואליפיצירטע שריי־ בער אדער זשורנאליסמישע כחות, מעלן זיי זיך נעמען ווי להבדיל, אונדזערע אמאליקע קלאסי־ קער, צו דער מלאכה פון אויסבילדץ און דער־ ציען דעם יונגן דור פון "פסעוודא" שרייבערלעך און צייטונגם מענטשעלעך און ארמפפירן זיי אויף א דרך, אז א טייל פון זיי - די מער פייאיקע - זאלן ראוי זיין - כאטש אין, א קליינער מאם - צו ציען דעם זיידענעם פאדעם פון׳ יידישן נעדרוקטן ווארט און ליטעראטור. ריכטיק איז, אז די אלטע געניטע שרייבער מיט "נעמען", זיינען שמן געקומען נאכדעם, ווי עם האבן זיך גענומען די "פסעוודא, שמעוודא קינסטלער״ '(קונצלער!) צו דער חוצפה, ארמם־ צוברענגען פאר ן»ר עפנטלעכקייט דעם אוים־