Undzer Worṭ · 1947-02-07 · 6/44 (7.2.1947) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונרזער ווארט FRAJTIK, 7. FEBRUAR 1947 Vj׳״״* " 2 לידער פון א. לוצקי ־= א שטיץ אין פעלד א שטיין אין פעל ד - אגרויסער פעסימיסט. א שווערער פי;אזאף. ניט פאר זיך - און ניט פאר יעגעם. ניט פאר אלעס - ניט פאר איינעם, קיינעם. דך אוועקגעלייגט און ליגט. איינגעקנאטן דך און דריקט. ליגט א הדלער. אן א העמד/ און ניט ער ניט, און ניט ער נעמט. ער געמט ניט קיין ברויזל שניי. ער טרינקט ניט אוים?יין טר$פן טוי - אווי. א שטורעס בוכטשעט אים אין פלייצע - בוכטשע. א רענן פליאסקעט אים אין פנים - פליאסקע. א האנל שפרינגט אים אויפן שטערן - שפרינג. א שטיין. ניט בארוישט אין פריליגג. ־ ניט אנטוישט אין הארבסט, אלעמאל אלץ איין. טיט אלעמען - אליין. ניט צו בליען - ניט פארגיין, ער ענדערט ניט זיין מיין. איינמאל ניין, איז גיין. שטיין, וואס טוטטו - איך רז. ביז וואגען וועסטו רוען? - גיזן פוף פון אלע שעה־ ן. נז, און ש^פעטער? - פרעג אין הימל ביי די געטער. ,.,שטיין־ו» ,׳V-!י- - יי' י: , < טו זיך באמש א" שאקל! * 0יבאטש־־א מאל־־א זואקלץ׳י - גיין r אלץ וועט ווערן שטיין, אין ענדלעכן סך־הכל. יונג וואט איז יונג? - א קאכעדיקער סאמאוואר. זידט, גליט, בייט, ער טענצלט שטייעגדיקערהייט. ער טרייסלט זיך פון פרייר. שווונג ־ שפרוגג. דורך און דורך געזאנג. דורכאויס פארלאנג. געדראגג, בלויז ברויז. זיין "איך איז איבערפולט מיט ..דך". ער איז אויסער :t פון צופיל איך. דאס לעבן פליספ^אריבער זיינע ברענן. ער וויל ארויף. ער מיל ארויף פון סאמע סוף. זיין ג; וסט - פארלוסט. מאס מער פארלוסט - אלץ מערער גלוסט. א שטוים ארויס - אוים. א רגע בלויז - און ווידער ברויז. זיין פרייר איז פייער. פייער שאפט דאס לעבן גאבאנאדער נייער. זיין פאטאם - פארע, פארע - כמאר^ וואלקן. שטורמיש היים. ער וויל ניט וויסן "מארגן". ניט אפילו "שפעטער". היינט! אפילו באלד - איז באלד צו שפעט. שוץ! - לוין. ווארום? ער היצט - איצט. ער צינדט - אצינד. זיין נעבאט איז זאט r אט, אים איז ווייניק סאמאמאר. - רעזערמאר... - א וואסער פא ל. / א ברויזנדיקער קוואל. - אליין א פאנטאן אין זיין איעעגעם פאראן. ד א ס א י ז י ו נ ג. דער פארשטויס ■אין דער אומענדלעכקייט ווייטערע שטערךשטעט, דאן וואלט זיך געמוזט ארויסווייזן צו די דאזיקע האבן שוין דערגרייכט די ליכט־געשמינדקייט, ווען דאם וואלט אזוי נע- ווען וואלט מען געמוזט די נעפל־באוועגונג בא- טראכטן אלם אפטישן לען. צו דער אויספארשונג פון די ווייטסטע געפלען און צו לייזן דעם דעטעניש פון דעם צאפלנדן וועלט־רוים און דער נעפל-באוועגונג האט מען דעם 25 מערץ 1984 אנגעהויבן אין די ם. שטא־ טן אויסצוגיסן א שפיגל מיט א דיאמעטער פון 508 צט. וועלכער שטיינט צוויי פאכיק איבער דעם ווילסאן־שפיגל און פאנגט פיר מאל אזויפיל ליכט. כדי אים גישט צו שווער צו מאכן און אים דאך געבן א פעסטן שמאנד, איז די גוספארם פארזען נעווארן מיט 114 לייכטע צאפנם, צווישן וועלכע דאם גלאז האט זיך געדארפט פארטיילן, ווי זאמד צווישן ברוך־שטיינער, טראץ דעם האט מען נאך באדארפט פאר דעם גום א גלאד סכום פון 20 טאן, וואם האט געמוזט געלייטערט ווערן במשך פון א חודש אין א טעמפעראטור פון 1575° צעלזיוש. דער ערשטער גום האט זיך נישט איינגעגעבן, ווייל עם האבן דך אפנעטיילט אייניקע צאפנס און זייגען ארויפגעשטיגן אויף דער אויבערפלאך פון דער גליענדער מאסע. דעם 2־טן דעצעמבער 1934 איז מען צוליב דעם צוגעטראטן צו א צווייטן גום וואם איז געקרוינט געווארן מיט דערפאלג. כדי צו פארמיידן די, ביי שטארקער אפקילונג, לייכט איינטרעטנדע ריצן און שפאלטן האט מק געמוזט לאנגזאם די זאך באהאנמען. דער פראצעם •פון אפקילן די מאסע האט געדויערט 10 חדשים; פון דעצעמבער 1934 ביז אקטאבער 1935. דאין האט זיך אננעהויבן די שווערע ארבעט אין די אפטישע ווארשטאטן פון דעם קאליפארניען אינסטיטוט אין פאסאדענא ’און נעמלעך דאם שלייפן פון דער 20 טאניקער פליטע פון פירעקם־גלאז. גאנצע זיבן יאר האט י- געדויערט "דאם שלייפן און פאלירך פון דער גלאז־מאסע וואם האט געפאדערט א פרעציזקייט ■•עביז י 1000/ןב מילימעטער ביז פון אידיאיד׳אנט,‘'• שטאנען דער נעפלאנטער 14,5 טאן שמערער און 5 מעטער גרויסער, איינגעפוקלטער שפיגל. מיט ספעציעלע וועגענער איז ער דאן געבראכט נע- (המשך זייט 5) אוונט שטייט א גרויסער שטערן־פירעק, אין דרום פון וועטענם לינקן, אויבערשטךעק עם גייט ארויס אץ צפוךמזרח־דיקער ריכמונג א ריי פון דריי שטערן, אויף א האנט די ברייט. ווערטיקאל איבערן טיטלסטן פון די דריי ווייזט דך פארן בלויזן אויג א;יכמ־םלעק. עם א ז דער בא- רימטער אנדראמעדא-נעפל, די נאענטסטע צו אונח שכנהישע שטאט אין וועלט רוים, א צווייטער מילך־־וועג, שטארק דערווייטערט פון אונדזער אייגענעם. הגם דאם איז אונדזער שכגה־שע שמאט באדארף דאם ליכט, דער שנעלם- מער ש/יה אין רוים, 800,000 יאר, כדי דורב־ צואיילן דעם מהלך צווישן ביידע און צו דער־ גרייכן די געץ־הדט פון אונדזער אויג. ערשט אין א געוואלדיקן אמעריקאגישן טעלעסקאפ אויפן מאנט ווי; סאן מאם זאמ-ט אויף מיט זיין שפיגל־דיאטעטר פון 254 צמ. 2500 מאל מער ליכט 1וי גאלי;יים רער, אמ׳געלונגען דעם אג- דר$מעדא-נעפ; אפצומיילן אין אייגצלגע שמיערן און צו דערווייזן, אז עם איז באמת א שטערן- זאמלונג ווי אוגדזער אייגענער מילך־וועג. אוי- סער דעם האט דער דאזיקער שפיגל געפונען אין זועלט־רוים פיל הונדערטער אזעלכע שטערן- שטעט און האט דערגרייכט 600 מאל ווייטער ווי דער אנרר^מעדא נעפל, ביז צו א טיף פון 500 מיליאן ליכט־יאר אין דער אומענדלעכקייט פון וועלט־רוים. דאס איז ביז יעצט געווען די גרענעץ פון אונדזערע וויסגשאפטלעכע קענטע- נישן פון וועלט־בוי. א גרויסע רעטעגיש שטייט פאר דער אסט־ ראנאמישער וועלט. יענע ווייטע שטערךשטעט שיינען אוועקצואיילן פון אונדז אין א;ע ריב־ מוגגען און זייער באוועגונגס-געשווינדקייט שמייגט מיטן ווזקם פון זייער דערוויימערונג. אזויווי די שפ;יטערס פון אן אויפרייסנדן גראנאט שיינען די פאגאנדער צו י$גען זיך און די געשוויגדקייט ארום אונת די הוילע שטאמען פון ווינטער- דיקן וואלד, גאענט אומרעגלמעסיק צעמארפן און ווייס איינער פון אנדערן. אבעךמיט דער וואק- םנדער דערווייטערונג שיינען די זיך צוזאמענצו־ דריקן צו אן אוטדורכדריננלעכן מויער מאם פארשמעלט פאין בליק דעם חאריזאנט. נאר ווערטיקאל צווישן די שטאמען דערגרייכט דאם אויג n ליכטיקע מייטקייט פון הימל, מייל דער' וואלד האטטאקע א ווייט אויסגעשטרעקמע אבער1 פלאכע געשטאלט און םארשטע;ט דעם בליק נאר אין דער ריכטונג פון ויין מייטסמער אוים־, ברייטונג. דאט זעלבע איז מיט די שטעמם. די נאענמסטע פון זיי דערשיינען אומרעגלמעסיק' צעזייט און געפינען זיך ווייט איינער פון צווייטן. וואט מער זיי זיינען אבער פון אוגדז דערוויי־ טערט, אלץ מער רוקן זיי זיך שיינבאר צוזאמען און בילדן שליסלעך, דעם בלויזן אויג שדן אומזיכטבאר, מיט זייער אין איינאנדער פליסנדן גלאנץ, דעם געהיימניספול שימערגדן מילך־מעג, וואס ציט זיך שפוע־דיק אויפן הימל, אין די פריע אוונט־שעהן, פון מזרח צו מערב. דערפאר מאם׳ דער טי;ךווענ דערשייגט נאר וזי א. שטאלער במגד. מאם פארשטעלט אונדז דעם בליק אין א קרייז־פארמיקן, אונדז אומרינגלענדן בויגן, מוז די דאזיקע שטערךזאטלוגג זיין מייט- געשטרעקט, אבער נישט הדך. נאד פלאך ווי די פארם פון וואלד. אלע, פאר אונדז זעבארע, שטערן. אפילו די מאם זיינען פון דך שטארק דערווייטערט און.איבערן גאנצן הימל צעשפךייט, געהערן ווי די נאענטע און וויימע בוימער פון וואלד צו א פלאכן, דיסק־עגלעכן, מילךוועג שילד. אונדזער זון געהערט אמך צו דעם דאזיקן וואלד פון קרוב 100 מיליארדן זונען און געפיגט זיך אומגעפער אוי-ף א העלפט וועג צווישן צענטער און ראנד פון גרויסן שטערךשילד. -י אין יאר 1610 האט גאליליי, געריכטעט דין טעלעסקאפ מיט דער קליונ_עך עקעגוגג צ#^שעתן פליען פון די אממערסטן דערמייטערמע קעגן דעט .מילך־וועג•?באנד WM' צי^רי•ליכטמעשווינדקייט,!*און׳דאם ערשטער^מעגטש דעחען,<״M ץ© צעטי<ט־ דך1• 1וונדע1ט״א־ינדז;?ץוייל לויט דעריר^לאטמויטעטם- אין טויזגטער קלענסטע שטערנס, מאם געהערן טעאריע פון איינשטיינען קען קיץ שום קערפער אלע צו דער איינער, גרויפער שטערן־שמאט. גישט דערגרייכן די ליכט־געשווינדקייט. מאלט עם זיינען אבער דא שטערן־שאפומען, . שטארק אונדזער אויג געקאנט דורכדרגען די גרענעץ דערמייטערטע פון אונדזער שטערן־איגחל. קעגן פון 500 מיליון ליכט־י^ר און דערגרייכן נאך אנגעקומעץ אין רעראקציע. ט“ו בשבט — ראש.השנת לאילנות — אבינור מוריק ארדסגעגעבן דורך דעם קוראשאריום ר. p נראם העססען - פראנקפורט א. 1947 ja גריגבוים - א. הארטגלאם,' ד״ר קארלעבאך׳ קליינבוים איינהארן און די איבעריקע חברה, מאם האבן אמי גוט געקענט דעם וועג פון פאר- בינדן זיך מיט דעם;ייענער... ליידער האט אונדז אנטוישט דער לעבע- דיקער ערשטער נומער פון רעגענםבורגער "וועלט שפינל". עם איז דער חסרון, מאם דער זשור־ נאל איז א רעגעגסבורגער אליין, מען ער מאלט ארויסגענאנגען אויך פון די נדרים פון דארט און עם וואלטן צוגעצויגן געווארן מיטצוארבעטך, ווי עם איו געווען רעק^אמירט "די בעסטע שריי- בערישע כוחות", אדער אפשר גאר נישט די בעםטע נאר פשוט פייאיקע, און מאלט ער נע- האט - ווייניקסטנם - אן עגלעכקייט צום פרי- ערדיקן "וועלט שפיגל", מאלט עם געווען א ריזן דערגרייכונג. איך מאלט שטארק נישט מעלן אפשטעלן דך אויף פרטים, ודיל דער אלגעמיינער סך־הכל א ז ז־ יער א קלאגעדיקער, נאר דאך מעל איך אנווייזן קודם־כל אויף דעם בילרער אדסוואל: עם זיינען קיץ בילדער נישט עם שאקירט, מען מען דרוקט איבער רעפראדוקציעס צענדלי- קער מאל און דערצו נאך נישט געלונגען - עם געפינען זין איבערגעדרוקטע בילדער פון איחוד קאלענדאר און פון שדן געדרוקטע אין די אי- לוסטרירטע ביי; אנעם צייט אויפנאמעם, צו מאם *יבערחזרן מך אעיז? באלד דעו אנהויב, די איבערזעצונג פון יהודה הלד, איז ודיניקער ווי געלוגגען, 'און א נישט געלונגענער תרגום באדייט א פארקריפלונג פון אינהא/ט און פארקריפלען יהודה הלוי איז ניט פון די געווונטשענע זאכן. קיין שום ליטערארישעס איז נישט פארהאן אין זשורנאל, חוץ דער מיינונג פון יידישע שריי- בער איבער די געשעעגישן אין א״י. אויב דאם קען האבן א שייכות מיט ליטעראטור, האט איר אייער אויפגאבע אין דעם פאל דערפילט. דאקעגן אויף די לעצטע צוויי זייטן - מאלט מען געקענט דרוקן אן אינטערעסאנטע וויסעג־ שאפטלעכע אפהאנדלונג ־־ אנשטאט דער נישט געלונגענער אויף דער 5־טער זייט "וועלפם־ קינדער". י בכלל וואלטן מיר אייך גע־עצהט צו קומען אדף גערופענע באראטונגען פון פרעסע פרעזי־ דיום קיץ מינכען, נישט איגנארירן די דאזיקע דצונגען און זיך באראטן מעגן דער פארם און אינהאלט פין אן "אילוסטרירטן ליטערארישן זשורנאל". 0) דארפן דך גאר גישט שעמען, עם איז גאר א שאד, מאם עם איז דערשינען אין העקטאגרא- פישן אפדרוק, די צענטראלע קולטור ארגאנען אין מינכן מאלטן דך באדארפט פאראינטערע־ מירן. און אזעלכע און ענלעכע זאכן ארויסגעבן אין דער געהעריקער און פאםיקער פארם. דפים לט״ו בשבט הוצאת הסתדרותי "השומר הצעיר“ י בהעפלה מינכן תש״ז . דער "השומר הצעיר" פארגעםט קיינמאל גישט צו קומען אין דער צייט און אדך דאס מאל איז ער געקומען מיט "בלעטער צו חמשה עשר", אץ וועלכע עם געפיגט זיך א זייער איג־ טערעסאנטער מאטעריאל גיעווידמעט ט" ו בשבט און איז דורכגעדרונגען מיט דער הייסער ליבע צו א-ץ ישראל און צו אלעם מאם האט א שימת מיט דעם אויפבלי פון א פריי לעבן אין דעם דאזיקן לאגד. עם איז די טראדיציע פון די חברה שומר- אקעס, צו זאגן, מאם די מיינען, אוןדאסארוים- געזאגטע אין דעם דאזיקן העפט קלינט אמי היימיש, לייבלעך און געשמאק. "וועלט שפיגל“ אחיסנעבער נ, זילבערבערג'רעגענסבורג דער "וועלט שפיגל" איז געקומען אויף דער ווע;ט, נאך אן אנזאג אין דער פרעסע, אלם "איינציקער אי^וסטרירטער ליטערארישער וויסנשאפט/עכער פאפולערער פאר אלע" זשורנאל. אין שדן דער אנאנס אליין האט אונה דער- פריים, מייל - דעם אמת געזאגט - מיר זיינען הונגעריק נאך א היימיש פאמיליען זשורנאל, צו וועלכן מיר זיינען געוווינט געווען אין פוילן אוץ אין די אנדערע מקומות. ספעציעל האט אויף א וגרז געווירקט דער נאמען "וועלט שפיג;", מאם דערמאגט אין דעם רוישיקן לענן פון דעם גרויסן יידישן קבוץ אין פוילן - די פלעיאדע פון "היינט" מיטארבעטער. די "פאליטישע ברי־ וועלעך, ד״ר יהושוע טאז,?הבדיל1-לחיים יצחק אביגדור מוריק זעט אוים צו דין ־- חוץ א גוטער רעזשיסער אויך א פעדאגאג מיט א ספע- ציעלן געשמאק און געדאנקען לייענער פון דעם יוננעטשקן דור אונדזערן. דאס;עצטע איז א ספעציעלע באגאבונג און אזעלכע ספעציאליסטן האבן מיר געהאט - גישט זייער פיל. מעגטשן, וואט זאלן קענען אריינדרינגען און קענען די גשמה פון קינד, מוזן אדיין באויצן אן איידעלע נשמת פוך א קינסטלער מאם זאל מעלן און קענען אריינקוקן אין דעם קיגד. ארויספילן די- נע נאדערפענישן און געבן אים שפייז פאר זיין רייכער פאנמאזיע. אין פוילן האבן מיר געקענט אזא איינעם אן אחד במינו. דאס איז דער גאטזעליקער ד״ר יאנוש קארטשאק, וועלכער האט גוט נעקעגט דעם מעון פון קינד, און ווילנדיק געפונען אן אפקלאנג אין די הערצער פון דעם יוגגעטשקן דור, און ספעציעל דעם יידישן קינד. אין דער דאזיקער ריכטונג — ווייזט אוים - דענקט צו גיין אביגדור מוריק. אין דעם אויסוזאל פץ מאטעריאל. אין דער לייכטער שפראך און פ$רם, פילט דך ארוים די זארג פארן קינד. שוין דער אריינפיר מעקט אין די קינדער א נעפיל פון ליבע צו ארבעט בכלל און בפרט פאר דעם לאבד פון אונדזערע־זייערע האפנונגע!: מתוך האגרה: "אמר הקב״ה לישראל: אף על פי שתמצא את הארץ מלא!-, כל טוב. לא תאמרו: נשב ולא נטע, א,א היו זהירים בנטיעות, כשם שנכנסתם ומצאתם נטיעות שנטעו אחרים, אף אתם היו נוטעים לבניכם!“. דאם העפט איז ספעציעל געמידמעט ט״ו בשבט און אנהאלט בילדער אין יידיש לויט ש. בן־ציון און שלום עליכם. אין העברעאיש פון דוד פויישמאן, לייכטע קינדער לידער, אוים־ קלעווגגען ווענן "ראש השנה לאילנות" ביז הארטע, ניכטערע שאפונגען פון פאפיערניקאוו, יצחק למדן און אנדערע. הלואי, מאם מער און אין דער צייט. מיר