Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 5/43 (31.1.1947)
- Date
- 1947-01-31
- Page
- Seite 7 (sequence 7)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 64% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243272--284-7242929- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
FRAJTIK, 31. JANUAR 1947 אונדזער ווארט ZAJT 7 KM A najer Employment Officer. Szojn cwej wochn amtirt baj undz in Area der najer Employment Officer h’ Teodor Adwokat, 25 jor alt, a Jid, gebojrn in Wien. Der simpatiszer un wi es wajzt ojs — ojch energiszer UNRRA-Officer, iz fun kacet Dachau in j. 1938 awek kajn Amerike un szojn ontejl genumen in der milchome kegn Dajczland, fun welcher er hot zieh umgekert a hejm 1945. In december 1945 iz er gekumen kajn Dajczland als UNRRA-Officer un farnumen dem postn fun Suplay Officer in Deggendorf biz cu zajn kumen cu undz. Wi mir hobn zieh genoj informirt hot der simpatiszer h' Adwokat zieh ojsgecejchnt mit zajn organizatoriszer fejikajt un awekgesztelt a musterhaftn sistem fun arbet, wos hot gebracht cu brejte produktiwizacje meglechkajtn in lager Deggendorf. Der h’ Adwokat hot zieh ojsgearbet a szejnem plan fun arbet far undzer lager hobndik in zinen cu brengen nucn zajjne lajdnde brider, den zajendik alejn a kacetnik, ken er dem churbn, wos der Hitler-rezim hot gemacht ewiszn di wejnike ibergeblibene un specjel in undzer jugnt, welche hot niszt gehat kajn meglechkajt fun jetweder lere un dereijung. Der plan szaft a meglechkajt cu derlernen a meloehe un glajchcajtik wern balojntr Der Employment Officer hot szojn gemacht bamijungen cu bakumen rojsztofn baj der regirung, wos wein wern ojsgearbet durch undzere web-maszinen in fartike schojres, aropnemendik 10%, woswetdinen far schir aropnemendik 10%, wos wet dinen far schires un baj a permanente arbet wet es ojch gehn a meglechkajt ajncufirn an arbets-lustikajt in ale andere cwajgn fun produktiwizacje, wajl es wet zajn a meglechkajt alemen cu balojnen durch an ojstojsz-sistem. An enlechn sistem hot der h’ Adwokat szojn ajngefirt in Deggendorf, wos hot gebracht gute rezultatn. Fun Hofer ״Kol hahatchalot kaszot“ — dem dozikn ajndruk hot men, wen men batracht dem hofer lager. Er iz gegrindet geworn in juli 1946 un hot gezolt zajn blojz a tranzitlager, ober kedej cu dermeglechn bakumen a cajtwajlikn dach ibem kop di grojse masn Jidn wos zajnen demolt aribergekumen fun jener zajt grenec iz der lager Hof farwandlt geworn in a stabiln lager. Ejnclne grupn fun der lager-bafelkerung bamien zieh kesejder cu hechern dem kultureln niwo funm lager-lebn. Haagam es kumt zej oft ojs cu bakemfn grojse szwerikajtn, tretn zej doch niszt op un zej hobn szojn take fil dergrejeht. Di gelungenste dergrejehungen zajnen der gan-jeladim un di szul. Der gan-jeladim iz gegrindet geworn Im September f. j. durch ch’ Rozenzweig. Cila Rozenzweig. arbet zejer ibergegebn un bamit zieh specjel qu likwidirn baj dl kinder zejer szprach miszmasz, eugewejnendik zej cu der hebreiszer szprach. Der gan-jeladim hejst ״Gan Szmuel“ ojfn nomen fun grojsn religjezn chowew fun Horaw Szmuel Mohilower. Ojch in der szul iz di untericht szprach ojsszlislech iwrit. Di 50—60 sziler un szilerins zajnen ajngetejlt in 3 klasn. Der lerer perzonal basztejt fun 3 perzon. Di szul-gebajde iz niszt lang ojfgeszt’elt geworn a dank di umdermidleche bamiungen fun sochnut-szoliach Jicchak Simkowicz, welcher sztrebt kesejder cu hechern dem niwo fun der tarbutarbet in lager. In zelbn binjen gefint zieh dos bejt-hatfile. Hagam es iz nor prowizorisz ajngerichtet, wert es reglmesik baz,ucht fun der religjezer bafelkerung., Es wert ojch gebojt a mikwe, wos wet bekorew farendikt wern. / A dank di bamijungen fun ch’ Simkowicz iz ject ajngerichtet geworn dos bejt-tarbut. Do gefint zieh der lejen-zal un es wern ojfgefirt forsztelungen. Dernebn gefint zieh di r lager-szpigl Wajter hot er zieh gewendet cu der Jidiszer Agenc in München, mit wemens hilf er wil ajnfirn a meglechkajt cu producirn hant-gewebn, wi: tiszticher, hanticher un andere gewebn, wos wein kenen eksportirt wern un di gelter ibergewizn ojf di kontes fun di arbeter in di lender wu di batrefnde wein emigrirn. Ojch mit a optiszer fabrik hot zieh der h’ Adwokat gesztelt in farbindung, fun Dos ajz hot zieh gerirt . .. ,Ojf undzer filmoliker wendung, wegn der szlechter baszpajzung fun di lager-ajnwojner un andere wichtike feiern, hot zieh di lojfnde woch dos ajz a rir geton un di sorej haojchel hobn ojsherndik undzere tajnes baszlosn endlech cu machn an Ordnung. A dank di bamijungen fun h’ G. Szekeres, lejtnder baamter fun Messing Office, iz gefunen geworn der makor fun dem szlechts un di hojptszuldike zajnen bazajtikt geworn fun zejer amt ojch culib andere umpinktlechkajtn, un derzelber macht di dozike szrit cu farbesern di farflegung in lager. Baj der zelber gelegnhajt wiln mir ojfmerkzam machn, az es zol gezorgt wern, az dos brojt zol men bakumen in a friszn gutn cusztand, wajl es iz in grestn tejl di ejncike morgn-szpajz nebn der biterer szwarcer kawe. Es iz ojch interesant cu wisn farwos es zajnen farszwundn fun di bazis raejes di szokolad cutejlungen, in der cajt, wen in andere lagern bakumt men in a genugnder mos. Szojn baj der derlejdikung fun der baszpajzung frage, wos unterligt dem Supplay Officer darf men ojch derlejdikn ale andere fragn fun farzorgung, wi cigaretn, cigarn, zejf un dem iberblajbechc fun di rojte-krajc peklech, wos gehört dem lagertojszew, chuc di normale raejes. Wi es iz der fal mit dem margarin, wos iz ibergegebn geworn der koszerer kich un iz mechujew fartejlt cu wern ojser der norme. Mir wiln do kumen mit dem forszlag, arojscugebn di jenike, welche hobn di meglechkajt alejn cu kochn, zejere produktn in trukener rojer form, wos wet in a grojser mos farlajehtern di kichn zejer arbet un kenen arojsbrengen a besern kwalitet esn. Mir wiln hofn, az baj a gutn wiln wet awekgesztelt wern a gute organizaeje, wos wet in zinen hobn dem wojl fun klal. ' Ch. Goldzamd. G. Grosz. M, G. Advokat. Suply officer UNRRA. AREA 1043. wanen er rechnt cu bakumen optisze instrumentn, mit welche es wet zieh bannen a fachman-instruktor cum ojsbildn a grupe jugntleche baj dem dozikn nuclechn fach. Di ojsgeszulte wein hobn di meglechkajt — in fal fun emigraeje — mitcunemen mit zieh di dermonte instrumentn. Ale andere fachn wein wern untersztict. Ale arbetnde wein bakumen zejer balojnung fun der UNRRA in di ramen fun frijer ojsgearbetn plan, wos wet farefntlecht wern in di noenste teg. Derbaj bamerkt der Employment Officer, az er wet fodern baj ale in 100 % defiln di funkejes, wos wein dinen agaw — cu wojl fun di lager-ajnwoj ner. Mir fun undzer zajt bagrisn dem h’ Adwokat ojf zajn najem amt, winszn im 61 derfolg in zajn arbet letojwas der jidiszer bafelkerung in zajn arbets-periferje. Bayreuther skien (Fraje satire) In lehn darf men hobn mazl. Un specjel in ״geszeftn“. Ober in undzer miszpoche iz epes gewen farkert. Majn zejde hot tomid farszpiltdn kortn un majn foter 410t ejnmol farszpilt aflle 50 zlotes ojf der loterje, ject wen di rej iz ojf mir gekumen, hob ich zieh genumen cum handl. ״Sacharin, margarin un penicilin!“ — ot dos zajnen — majne 3 lozungen un dos iz majn umglik. 8' hot zieh ongehojbn derfun, wos ch’ hob bagegnt a chawer fun der ״szwarcer branze“ un er zogt cü mir: ch’ hob gelegnhajtlech cu farkojfn a ringl mit a brilant, der lecter fun der partje, wel ich im biliker awekgebn. ״Wos darf es kostn?“ — freg ich forzichtik. ״A Leica, (licht 1:2).“ Gut — hob ich geentfert, un bin gelofn cu majn bakantn, welcher farkojft a leica, bibliotek, in welcher es gefinen zieh 460 jidisze un dajeze bicher. Fun der bibliotek genist a zejer grojse col lager-ajnwojner Wechntlech derszajnt a lager-biuletin, wos barichtet genoj wegn lager-lebn. Der biuletin iz a wichtiker faktor in lager-lebn. A chuc di j edles, wos er brengt, git er ojch di meglechkajt ale lezer, fraj arojscuzogn zejer mejnung wegn farszejdene lager- Problemen. ' J Gut arbet der dram-krajz unter der lejtung fun di ch’ ch’ Siedlecki un Matuszak. Ale zejere ojffirungen sztejen ojf a hojehn niwo. Der dram-krajz hot ge gebn 4 forsztelangen fun grojsn kinstleriszn wert. Er hot zej ojch gewizn in andere lagern ojf zajn turnej Iber Bayern. Specjel cejchnen zieh ojs der ch’ Matuszak, der techniszer lejter ch’ Przedborski un di cwej muzik-kinstlerins, di szwester Szechter. Es iz farhan a koszere kinder-kich unter der ojfzicht fun a maszgiach. Bekorew wert ajngerichtet an algemejne koszere kich un ale lager-ajnwojner wein hobn di meglechkalt cu esn koszers. Unter der iniejatiw fun ch’ Rozenzweig, an altn cijonistiszn askn, iz gegrindet geworn a Kern-Kajemet komisje, welche hot bemeszech fun a kurcer cajt bawizn cu zamlen a badajtnde sume geld. Der lejter fun kultur-amt ch’ Ratman welcher firt on glajchcajtik mit der historiszer komisje hot szojn ojfgezamlt ahibsze col wichtike dokumentn un bamit zieh zajn zamlung cu fagresem. Zajt ch’ Simkowicz fun der sochnut gefint zieh in lager, arbet er zejer ibergegebn farn wojl f fun di lager-ajnwojner un sztot, ojch baj der zajt fun kultur-amt mit rat un tat. Di wojnungen in hofer lager basztejen fun barakn un es iz cu fardanken der holeheker grupe, wos zej kenen bahejet wern. Es iz cu bamerkn, az hagam in onfang iz gewen szwer, doch sztajgt der niwo fun hofer lager, welcher hot gegebn di menszn a cajtwajlikn mokem miklet in zejer nojt, biz zej wein zieh alejn kenen bojen a besere eukunft. R. H. Majtek. A bazuch in tranzit-lager Rehau A bazuch in tranzit-lager Rehau, wos iz gegrindet geworn dem 12. 6. 1946, hot undz ibergecajgt wegn der ekzistenc wichtikajt fun dozikn lager. Zajt dem antsztejn fun lager bizn hajntikn tog hobn do 3304 perzon gefunen zejer erszte ojfname, noch zejere Wanderungen iber di farszejdene gerenecn. , Jeder onkumender wert farflegt un a dank dem lager-farwalter ch' M. Menczer, bakumen ale cajtwajlike dokumentn, bichdej zej zoln niszt hobn kajn szwerikajtn ojf zejere wajtere rajzes. Dos row fun di 0ngekumene gejen iber in lager Hof. In farlojf fun zumer, wen es zajnen gekumen di masn-ttansportn fun Pojln, hot der läget ojf genumen wechntlech fun 500—700 perzon. Culibrt winter iz ject der durchsznit 60—70 perzon wechntlech. Ale wern farflegt un bakumen rejne gelegers un wareme cimern. Hajnt cu tog gefinen zieh in lager Rehau 112 perzon, ober di col endert zieh ganc oft. Durch dem iz ojch baszwert di kulturele tetikajt in lager. Lojt di meglechkajtn wern jede woch ajngeordnt ojngej szabat. Beejs der lager iz gegrindet geworn zajnen mejstns gekumen blojz kin- Hemszech zajt 8 der hot far ir farlangt niszt bi-wos, blojz 10 kartonen cigaretn. Ch’ bin awek cu a specjalist ,— a kartanoznik fun ״Chesterfield“ ober der hot derklert, az zajne kartondlech wet er ojsbajtn blojz ojf a gewise col Sacharin, margarin un penicilin. Hob ich alzo wi amsznelstn farkojft di leetns fun der UNRRA bakumene jomtewdike hojzn mit der culage fun wajse skarpetn un eugebndik dercu a gewise 5ciferdike sume in markn (gejarsznt noch a rajehn feter in Amerike) bin ich geworn der rechtlecher bazicer fun a gewiser col margarin, Sacharin un penicilin, di dozike draj artiklen hob ich ojsgetojszt ojf 10 kartonen cigaretn, di cigaretn ojf a leica (licht 1:2) un lojf wi cedult cu dem bakantn mit dem brilant . . . Un do hojbt zieh on majn miszpochediker szlim-mazl. Der daziker chawer fun der ״szwarcer branze“ hot in cwiszncajt farkojft dem brilant, bakumendik far im margarin, Sacharin un penicilin . . . un azoj wi er hot gewolt hobn a leica (licht 1:2) hot er mich alzo, azoj lang baarbet un gegebn cu farsztejn. di kalorisze wertn fun der margarin, az ich hob sof-kol-sof maskirn gewen un mir hobn gemacht dos geszeft. Ich hob im gegebn'di leica (licht 1:2) un er mir dem Sacharin, margarin un penicilin . . . ject zic ich un es umendlech brojt mit margarin un fartrink mit tej mit sacharin ansztot euker. Mit dem penicilin hob ich niszt was cu ton, a lojb cu got, ״amcho“ darf im niszt. Red ich ajn un gib cu farsztejn ale bakante di naj-antdekte ejgnszaftn fun penicilin un farkojf im eltere bsules, als ojsgecejchntn mitl, az di hör zoln waksn . . . Wajl in lebn darf men hobn mazl, specjel ln geszeftn! 8' hot zieh ongehojbn derfun, az in jor 1941, hot mich di Gestapo gebracht cum richter ojf a farher, un der, zajendik heflech, hot mir gezogt blojz cwej werter: zect ajeh! — nu, un fun dem moment bin ich gezesn fule 4 jor. Der doziker umongenemer fal hot zieh mir dermont in cuzamenhang mit di lecte geszeeniszn in undzer sztot. Lechatchile iz aropgefaln a sztarker sznej, dan hot er zieh celozn un s’ iz fun im geworn waser, lesof iz dos waser farfrojrn geworn. Menczn, gejendik iber di gasn, hobn zieh gegliczt un gefaln. Ch’ wel ajeh take dercejln wegn 2 azelche faln: Ejner a bakanter iz azoj szlimazldik gefaln, az s’ hot im az geplact dos gloz funm zejgerl un chuc dem 5 ripn. A cwejter chawer hot zieh ojch ojsgegliczt ojf ״bonen-kawe“. Ir glojbt niszt? S’ iz a cejchn fun der cajt, ober gebrente kawe iz tejlmol zejer gliczik, specjel in gresere kwantums. Majn chawer hot zieh take ojsgegliczt ojf 20 kg kawe un zict, niszt ojf der kawe, nor in tfise. Fun danen dringt arojs a zelbstfarsztendlecher muser, az kawe hagam 8' iz niszt kajn ajz, iz zi doch amol gliczik, un s’ iz geferlecher ojscugliczn ich ojf kawe, wi ojf farfrojrenem sznej, wajl nochn faln ojfn ajz westu hechstns etleche wochn lign in szpitol un nochn ojsgliczn zieh ojf der kawe — westu wejnikstns a halb jor zien ... in tfise! . . . Nu un ject chapt in Bayreuth wider a frestl un oreme menczn hojbn on eitern. Ejne eitern fun kelt, andere fun kawe, cigaretn un bonen. Un ich citer fun kaas ojf der blojzer derinerung wegn dem 8acharin un penicilin rajs ich mich di lecte hör fun kop un rajb dernoch on mitn zicherstn mitl farn waksn fun hör — penicilin!!!