Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 5/43 (31.1.1947)
- Date
- 1947-01-31
- Page
- Seite 6 (sequence 6)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 67% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243272--283-7242928- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
T \ ־ I אונדזער (cn*T FRAJTIK, 31'. JANUAR 1947 Dr. Ezriel Karlebach in a szmues mit di bamberger lager ajnwojner Wifi jidisze perzenlechkajtn 8' hobn szojn bazucht di Szejris Haplejto in Dajczland, iz kimat kejner fun zej noch niszt gewen in Bamberg. Men zogt, az derfar wos Bamberg ligt in a zajt fun a hojpt-ban-weg. Es wajzt ober ojs, az chuc dem hot Bamberg kajn mazl ojch niszt. Wi lang Lejwik hot gewajlt in Dajczland un bazucht di farworfnste jidisze jeszuwim, hobn zieh gemacht kolejrlej menijes, az er zol kajn Bamberg niszt kenen kumen. Derfar ober hobn mir mitwoch dem 29. januar gehat eugast dr. Azriel Karlebach. Zajn wizit iz gewen a garte cufeliker un 11 niszt oflcjeler. Kejner hot zieh ojf im niszt gericht, wajl men hot niszt gewust, az er darf kumen un wi er dercejlt, hot er alejn ojch niszt gewust, az er wet bazuchn di Bamberger jidisze bafelkerung. Er iz niszt gekumen in kejnems szoliches, nor als redaktor fun a cajtung in Erec Jisroejl hot er gehaltn far zajn chojw, gefinendik zieh cufelik in Nürnberg, arajncuforn cum nontstn Szejris Haplejto-lager un opgebn a lebedikn grus fun E. J. Dr. Karlebachs nomen iz gut bakant dem far-milchomedikn jidiszn lejner fun zajn fruchtbarer zurnalistiszer tetikajt. Szojn hibsze etleche jor, wi er gefint zieh in E. J. un redagirt dort di tog-cajtung ״Jedijot Achronot“. Hagam zajn bazuch iz niszt gewen ongekindikt, hot zieh doch farzamlt in klub-zal fun lager a grojser ojlom kedej ojscuhern a grus fun E. J., mit welchn 8' iz farbundn di eukunft un di hofnungen fun der Szejris Haplejto. Dr. Karlebach hot gezogt, az er hot niszt bedeje cu haltn a rede, cu wos er hot zieh bichlal niszt eugegrejt, nor er wil ophaltn a szmues, in welchn er wet zieh bamijen, 10jt zajne meglechkajtn klor cu machn fragn, wos kenen interesim Jidn in lager. Er wil redn ״kedaber isz el reejhu“. Fregt wos ajeh interesirt — hot er gezogt — ich wel ajeh entfern. Es iz gesztelt geworn a grojse col fragn, welche h' Karlebach hot farnotirt. Di fragn hot er ajngetejlt in 3 tejln: 1. wegn der algemejner politiszer läge in land, 2. di wirtszaftlech ekonomisze läge un 3. wi zet ject ojs di all ja. Lojtn dozikn sejder hot dr. Karleb ach klor gemacht di onweznde di situ ac je in land un arum di breges fun E. J., dercejlndik ojch, wi azoj Jidn lebn in Cypern, wi azoj zej kumen ahin un wi azoj zej farlozn dem indzl, opforndik transportnwajz, jedn chojdesz a gewise col kajn Erec Jisroejl. Der gast hot dercejlt dem ojlom wegn alem in a lajchter poszeter folksszprach, in welcher es hot zieh gefilt, az er git niszt cu un nemt niszt arop fun der wirklechkajt. Er hot zieh bamijt niszt cu moln faktn ten- Kinderhejm Noch a genug langer rajze firt undz cu undzet ojto cu dem szejnem hojz, dem frijeridkn szlos. Szojn baj undzer aropgejn fun ojto bagegnt undz a kinderiszev ״szalom"! An ongenem gefü hot undz bahexszt, wen mir hobn zieh gefunen ewiszn der dortiker jugnt. Frejleche gezichter, a wareme atmosfere un mer fun ale derfrejt undzer ojer der klang fun der hebrejiszer szprach. Es bagrist undz di lejterin fun kinderhejm Jochewed Frajman (E. J.-szolijach), wos hot cuzamen mit di madrichim niszt gekargt kajn arbet awekcuszteln dos kinderhejm ojf a hojehn niwa un ajncufirn di geherike disciplin un arbetzamkajt. Dos kinderhejm gegrindet adank dem energiszn Michoel Ajzensztat ekzistirt an erech 4 chadoszim, in jectikn moment gefinen zieh dort 110 kinder in eiter fun 9 biz 16 jor. Di kinder wem dexcojgn fun di 6 madrichim unter der lejtung fun Jochewed Frajman, welche iz fun fach a lerer in. Di lerer unterrichtn ojsszlisleeh in der hebreiszet szprach un di kinder machn deriber grojse forszritn. Di arbet wert fachmenisz ojsgefixt. Es iz interesant zieh zu bakenen mit der arbets ajntejlung un lebn fun di kinder. Dos klingen fun glok zogt on di kinder 7 a zejger fri, az der tog hot zieh ongefangen. Di dencjez in a roze licht, nor forszteln zachn azoj. wi zej zajnen mit der gancer hartkajt fun zej er wirklechkajt. Er hot dercejlt wegn di szwerikajtn, wos es hobn di ojlim fun der ״alija B“, biz zej kumen arajn in land. Er hot ober ongewizn, az dos iz hajnt cu tog der ejnciker weg cu der lecter end-staeje — Erec Jisroejl. Azoj wi der Jiszuw — zogt dr. Karlebach — iz zieh makrew blojz culib der Szejris Haplejto, qzoj darf di Szejris Haplejto alejn fun ojsn zieh drengen, kedej azoj arumhelfn cu efenen di tojern fun E. J. Der onweznder ojlom iz gewen ojsergewenlech cufridn funm drithalbnszoedikn smues mit dr. Karlebach. Er hot zej noent bakent mit di lajdn un frejdn funm Jiszuw, mit zajn kamf uh korbones-grejtkajt. Nochn szmues hot der gast bakumen fun cendliker Jidn cetlech mit adresn, mit der bakosze opeugebn ״ grusn zejere krojwim in land oder helfn zej ojfzuchn. Dr. Karlebach hot eugezogt alc cu derlejdikn durch der farmitlung fun der prese. Cum ersztn mol hot der Bamberger lager gehat di zchije cu hobn baj zieh aza ongelejgtn gast. R־n. Schauenstein szejne, zojbere wasz-rojmen wem momental farfult mit zej. Biz 8 muzn ale kinder faxtik zajn mitn onton un brengen in Ordnung di cimern, wos es wert ojch tejkef kontrolixt fun di madxiehirn un lerer. Di kinder wem premirt far ojscejchnen zieh in der ordnungs-mesikajt un rejnkajt, wos wirkt ojf zejer ambieje. Noch dem opgebn dem teglechn raport gejen di kinder in bazundere kwucot in chadar-haochel." Es hot farsztendleeh gekost fil arbet biz es iz gelungen di(kinder arumeunemen mit a sztarker disciplin un ject iz es baj zej geworn a gewojnhajt. Biz a zejger 9 dojert dos frisztik un dan tret men cu cu di gewejnleche tegleche arbetn. Di szule iz ajngerichtet in szejne, hele un wareme cimern. Der szul program nemt arum ojser iwrrl ojch Tanach, matematik, algemejne geszichte, hebreisze geszichte, palestinografje, algemejne geografje, natur-wisnszaft, gimnastik un gezang. Jede woch grejt zieh cu an ander kwuca cum ojneg-szabat. Es iz ojch tetik a dramatiszer krajz unter der lejtung fun a feikn madrich. In di owntn kumen for sichot, probes fun chor un dram. krajz. Es wem szojn gemacht hachones cu der purimfarwajlung. Mit ejn wort: di kinder nucn ojs zejer cajt in 100%. Jochewed Frajman bamit zieh di läge fun di kinder noch mer cu faxbesern. Zi projektirt cu ״Got-Mencz ־Tajwl“ / fun I. Gordin, ojsgefirt durch dem Jid. dram. krajz in Bamberg unter der rezi furi Ch. Zandman. Lang hot dos Bamberger lager publikum gewart ojf an ernste drame, fun ir ejgn jidisz teater. Endlech hobn zej zieh derwart un dem 25. I. 47 hobn zej wi zejer gewojnhajt ongefilt dem zal derwartndik mit umgeduld ojf dem gang fun der akeje. Der fejiker rezisor der ch’ Zandman hot zieh niszt gerechnt mit dem szwem gojrl fun dem literariszn teater un fun der jidiszer drame un doch ztph ojsgewejlt Gordins ejne fun di szenste szafungen wi 8' iz ״Got- Mencz-Tajwl“. Es iz bawust, az lajder hobn sztendik un alemol bilike operetkes gehat mer materjele ajname wi dos rejne literarisze wort, derfar ober zajnen sztendik ojch gewen pjonern. Men ken zej onrufn martirer-rezisorn, welche hobn a korbn gebracht,?ejere ekonomisze badingungen un getraj wi soldatn gekemft kegn szund un bilikn zaner, far dereijerisz teater. Dos zelbe ken ojch gezogt wem wegn amatorn, wajl fun delitantn waksn arojs barimte szojszpiler, ojb zej gejen dem richtikn weg. Cu der grupe rezisorn, kemfer far a gut jidisz teater, gehert bliszum-sofek der lejter fun der hajntiker trupe in Bamberg. Wegn der ecem-teme lazt zieh kajn sach niszt zogn, wajl di ojbndermonte pjese iz cuflil populer bajm jidiszrTpublikum, zejer fil mol hot men zi szojn ojsgefirt un es iz niszto kimat kajn ejn jidiszer aktior, wos zol niszt hobn geszpilt ״Got-Mencz-Tajwr‘. Un deriber iz iberik zi cu lojbn oder redn wegn ir rajehn charakteristiszn Inhalt. Gordin szpiglt do op a tif-psichologiszn moment inm menczlechn lebn — un nemlech, zajn kamf mit zieh alejn, di ewej ejbike neszomes, wos firn tomid a gerangl ewiszn zieh, ejne ruft cu gajst un di cwejte cu materje, der mencz blajbt dan in farlegnhajt un wejst niszt wemen* opeugebn di bchojre — dem mojach cu dem harc, dem himl cu der erd, dem gedank cu dem gefil — Got cu dem menczn?! Un ot azoj gejt awek dos lebn un der mencz blajbt kejnmol niszt kajn ibercajgter. Oftmol ken men zogn, az sztendik baj aza indiwidueln kamf, zigt di materje. Gordin wajzt ojs hot niszt decidirt in zajn lebn un in dem leetn moment git er op dem zig farn gajst un der tajwl blajbt farszpilt. In a diskusje mit I. Gordin wein mir zieh ject niszt arajnlozn un beser nemen zieh cu undzere szojszpiler. Dem ״mazik“ hot on forwurfn ojsgefirt der ch' Zandman bawajzndik derbaj, az niszt blojz cu rezi iz er fejik nor ojch ojscufirn a szejne rol un gut zieh fun ir ojscuwiklen. Frajtik dem 24. 1. 1947 iz in centralbiuro fun KKL in München forgekumen a prese-konferenc. Ojf der konferenc hot der lejter fun biuro h' Jicchak Ratner bakant gemacht, az dos Central-biuro fun KKL in Jeruszolajim hot baszlosn oncuhojbn di Kern-Kajemet arbet ewiszn der Szejris Haplejta in Dajczland. Er hot bamerkt, az noch farn dozikn baszlus, hot di jidisze bafelkerung in di lagern spontan, alejn fun zieh ongehojbn zamlen geld farn KKL. Dos hot bawizn di grojse farinteresirung fun der Sz. H. farn: Nacjonaln Fond. Di arbet ken ober niszt blajbn a chaotisze un muz organizirt wem. Cu dem ewek iz gegrindet geworn dos central-biuro in München. Di ojf gäbe fun der KKL arbet in Dajczland iz ejgntlech mer a cijonistisz-dercijerisze, wi a finansjele — zogt ch’ Ratner in zajn reefrat. — Hagam ojch fun der finansjeler zajt iz zi niszt awekcumachn. Di KKLarbet iz an algemejn jidisze un iberpartejisze un in central-biuro in München zajnen fartrotn ale partejen, jugnt-organizaejes, wi ojch di frojen-organizaeje WICO. Ale organizaejes hobn arojsgewizn a grojsn interes far der KKL-arbet un hobn szojn ongehojbn akejes in farszejdene punktn. Der redner hot decejlt, az es iz farhan ä gedank cu fianen in E. J. a wald ojfn nomen fun di 6 miljon kdojszim, untern lozung ״a bojm — a macejwe“. Di detaln fun dozikn plan zajnen noch niszt bakant, Der ch’ Szedlecki als ״Herszele dubrowner“ hot undz bawizn fil fejikajtn cu der bine. Er hot beemes zajn rol ojsgefirt mit gefil un ibergegebnhajt. Bazunders, hot er szejn ojsgenumen mit zajn guter literariszer szprach un klingendiker dikcje, welche es woltn zieh gewunczn cu farmogn fil fun di grojse. Nor lajder hot im gefeit di nojtike cajt cum cugrejtn zieh, un deriber hot er zieh bakumen blas. ״Peseniu“ — Goldberg Lola, hot szojn niszt qjnmol bawizn, az men ken ir onfartrojen an ernste role. Un zi firt zi ojs biszlejmes, zi hot ojsgedrikt a tip wos hot fulkom ibrikns farlangt er rizike finansjele mitten un bodn-sztochim. Jedenfals wet er lojt di meglechkajtn durchgefirt wem in gresern oder klenem masztab. Ch’ Ratner hot ongewizn, az dos centralbiuro fun KKL hot bedeje chamiszo-osor biszwat, in tog, wen di E. J. jugnt gejt arojs fianen naje bejmer, oncuhojbn a grojse Kern-Kajemet akeje untern lozung ״di hejmloze un bodnloze Szejris Haplejta — far szafn bodn farn bafrajendn zieh jidiszn kolk". Es darfn fortgezect wem di Kern-Kajemet tradiejes ewiszn der jidiszer jugnt un szul-kinder, durch szafn KKL winklech un fajern saul-jomim tojwim. Lectns hot der KKL arojsgegebn a naje serje bulim (markn) fun a dereijeriszn Charakter. Zej anthaltn di bilder fun jidisze front, goto un partizaner-kemfer. Der KKL in Dajczland nemt zieh ojch di ojf gäbe cu helfn di chalucisze bawegungen in Dajczland. Opszacndik di grojse dereijerisze badajtung fun der KKL arbet .in Dajczland, hot dos central-biuro fun KKL in Jeruszolaim delegirt cu undz dem mitglid fun der ekzekutiwe fun der Jidiszer Agenc un mitglid fun central-biuro fun KKL, ch’ Harcfeld. In di noenste teg wet ch’ Harcfeld bazuchn a rej jidisze jiszuwim in Dajczland, beszajches mitn önhojb fun a greserer akeje. H’ Ratner iz ibercajgt, az di KKL-arbet in Dajczland wet hobn grojsn derfolg. R-n. Prese-konferenc in central-biuro fun KKL in der amerikaner zone faxbrejtexn di sportleche dereijung un macht cugrejtungen cu efenen fach-szuln fax di eitere kinder. Di kinder farbrengen zejer fraje cajt in a szejn-dekorirtn kultur-zal, welcher iz ojch farzen mit a bine, wu es kumen for ale farwajlungen. Es iz kedaj cu bam'erkn, az di kinder drikn ojs zejere gedanken un iberlebeniszn in der gut cugegrejter want-cajtung. Di baeijung fun di kinder cu di madrichim iz, wi szojn dexmont, a disciplinirte, ober ojch a zejer frajntleche. Baj der erszter gelegnhajt fun alija wein di kinder cuzamen mit di madrichim opforn kajn Erec Jisroejl. Di farflegung unterligt der UNRRA un dem ״Joint". Di atmosfere in kinderhejm iz a lajchte un frajntleche. Dos zajnen kinder wos hobn fil ibergelebt un zajnen dankbar far der foterlecher zorg mit welcher zej zajnen arumgeringlt. -Dos kinderhejm drikt ojs zajn tifstn dank dem prezes fun Münchberger Jidiszn Komitet far zajn gelajstete hilf bajm bekumen un organizirn dem kinderhejm. R. H. Majtek, Hof, Ringelblum-archiw ibergegebn cum druk. Lodz. Di Centrale Jidisze Historisze Komisje in Pojln, welche baszeftikt zieh mitn forszn di farbrechns fun di hitleristn legäbe der jidiszer bafelkerung in Pojln, hot lectns ongefangen di arbet fun konserwirn di materjaln fun Ringelblum-archiw, weleher 1z ojsgegrobn geworn fun ewiszn di churwes fun warszewer geto. Azoj, wi di Ringelblum dokumentn zajnen sztark baszedikt culibn gefinen zieh jom unter der erd, wem gemacht fun zej dringende fotoojfnames. Di materjaln wem ibergegebn cum druk. In cuzamenhang mit der doziker arbet, hot di Centrale Historisze Komisje in Pojln cajtwajlik ibergerisn jetwede andere tetikajt. ׳׳ Gechapt noch a taljen fun Warszewer geto. Prag. Wi es wert mitgetejlt, iz durch der czechiszer policej arestirt geworn der dajezer henker fun Warszewer geto Konrad, welcher iz ibergegebn geworn in reszus fun der pojliszer ambasade in Prag. Konrad iz szojn ejnmol ahtlafn fun lojfndn eug, ojfn weg fun der amerikaniszer zone kajn Pojln. Der farhaltener welcher hot gehat di ränge fun an ״ojberszturmfirer“, iz gewen lajter fun der ״SS-umzidlungs-kömando“ fun Warszewer geto wi ojch hojpt-onflrer fun di jidisze rejnikungs-grupn untern teror fun SS u. n. ״werterfasung“. ibercajgt dos publikum szafndik mit im dem kontakt. ,,Frejdeniu“ — froj Rzond Halina, wos hot szojn niszt ejnmol bawizn ire fejikajtn ojf der bine, hot dosmol wajt niszt arojsgegebn dos maximum fun zieh. Es zajnen gewen bli-sofek ojch szejne momentn, ojsgefirt solid un mit chejn, ober dos iz wejnik. Di froj Rzond muz genug iber zieh arbetn. ״Cypeniu“ — frl. Szneur Sonia hot dosmol geszpilt mit fil temperament un gesziktkajt, zi hot farsztanen dem rezisor. ״Lejzer badchn“ — der ch’ Gurfinkiel hot ojch mit zieh forgesztelt a gelungenem tip, zejer a eugepaster grim, er hot gehaltn di linje fun zajn altkajt — es hot ober gefeit mer humor, mer lejeones wi es past far an altn badchn, abisele cu-fil ojtomatisz. ״Jechezkl drachme“ — ch’ Szejnfeld, hot dos mol ojf der bine gemacht a grojsn forszrit iberhojpt inm 3 un 4 akt. Dobe zajn wajb un Motele zejer zun, hobn ojch mitgewirkt. Mit ejn wort: dem ch’ Zandman kumt an onerkenung far zajn umdermidlecher arbet wi ojch dem ganen ansambl, wajl fil szwerikajt hobn zej gehat bajm ojsszmidn di piese. Zej hobn zieh ober niszt opgesztelt far kajn szwerikajtn un doch zejer eil dergrejeht. Dakegn iz fil cu zogn wegn der techniszer zajt. S’ iz absolut niszt gelejgt geworn kajn acht ojf di dekoraejes un licht-efektn. Dos, warszajnlech ekzistirt niszt farn jidiszn dramatiszn krajz, szojn fun onfang fun zajn ekzistenc in lager Bamberg. Es dergejt »szojn poszet cu hefkejres ojf dem gebit: men muz doch abisl estetiszn gefil un geszmak ojch bazien. Niszt blojz a szejnem szpil fodert di bine — ojch der fon muz zajn a eugepaster. Bazunders hajnt iz dos niszt szwer ojscufirn mit a minimum onsztrengung. Di kurtine hot afile niszt geklapt wi es darf-cu-zajn, 8' iz a charpe wen di kurtine-cier wejsn nit wen zi aroplozn un wen hojbn, azoj wi baj klejn-sztetldike onfanger, di muzik blas, der fortepjan detonirt, ot di ale momentn hobn mitgewirkt cu opszafn dem ajndruk wos di ojsfirung fun der piese hot gekent ojsibn. Hofntlech, az ject wet szojn der lager niszt muzn wartn 6 moatn ojf an ernster zach un der ch’ Zandman wet wisn wi ojfcunemen undzere bamerkungen un durchfirn' zej in lebn. S.