Undzer Worṭ · 1947-01-31 · 5/43 (31.1.1947) · p. Seite 5

ZAJT 5 FRAJTIK, 31. JANUAR 1947 אונרזעד ווארט ifSw i'Mipik'm iS-'•■" MMK KWW ■yjjfoi 8MKM כל*1ר א, א. וו. לאווע מייט א דורכשניטלעכער אנטהאלטונג פון קיזלזייערם פון 65% און הע־ כער רופן טייר זויערע, מיט אן אנבהאלטונג פון 65-52°/0 קיזלזייערם, - נייטראלע און א נישט אנטהאלטנדע אפילו?'52% I - באזישע. די טעמפעראטור פון דער לאווע, 2״ איר אתיספליםן פונםקראמער, באטרעפט אתם 1000° צעלזיום. די דאזיקע טעמפעראטור האבן אתים־ געוויזן געוויסע מינים;אווע, נאך אויף א מרחק פון 4 קט. פונם עתפציע־ארט. באלד נאכן אויסגום פון דער;אווע, באדעקט זיך איר אוי- בערפלאך מיט א שלאקיקער שאל. די דאזיקע שאל הילם איין. ווי אין דער פארם פון א זאק, די״פייערריקע מאטעריע. ווייל דער דאזיקער שוץ־זאק איז א זייער שוואכער דורכפירער פון ווארעמסיים פארבאהאלט אויך זיין אינהא-ט טיילמאל במשך פון לאגנע יארן, א הויכע מעט־ פעראטור, אפילו ווען זיין אויבערפלאך איז שוין גענצלעך פארהארטעוועם געוואק. די לאווע פון דער עטנע איז צוויי יאר נאך איר ארויספליסן געווען אזוי ד״יים, אז צום ארט, ווו די שאל האט געפלאצט איז זיך שווער געווען צו דערגענטערן. די לאווע פון אויבנדערמאנטן ווולקאן האט גאך געהאט 7-יאר נאך איר אנטשטייאונג 72°C♦ די שנע; קיים פון דער באוועגונג פון דער לאווע איז אפהענניה פון דער שנעלקייט פון די נאך זיך פאלגנדע לאווע־מאםן, פון איר פלי- סיקייטם־נראד און פון דער משופעקייט פון שטח, די פ;יםנדע לאווע פונם מאונא־לאא ווולקאן אויף די האוואאישע אינדזלען, -משל. האט זיך באוועגט מיט א שנעלקייט פון 8.5 טע־ טער אץ א סעקונדע. א-זא מיט א דאפלטער שגעלקייט פונם וואסער אין גרויסע טייבן, נא־ ענט צו זייער אריינפאלן אין ים. די שנעלקייט קען אויך אויסמאכן בלויז א האלבן מעטער אין א סעקונדע, דער ביז איצט נאטירטער מאקסי־ מום האט גישט איבערגעשריטן קיין אכט טעטער אין א סעקונדע. דער אומפאגג פונם לאווע־שטראם קען נלייבפא-ם זיין זייער פארשיידנארטיק. אין אוים־ לאנד, -משל. האט די לאווע פון אדאדארהאון ווולקאן דורכגעמאכט א שטח פון 4000 קמ2, און איר מאסע, בילדעריש אויסדריקנדיק זיך, וואלט נעסטייעט צו פארדעקן גאנץ דענעמארק 5 טעטעד הויך. אנדערע לאווע-אויספלומן אין אויסלאנד באזיצן 30-27 קט3 לאווע. די לעצטגס באקאנטע לאווע שטראמעך ווייזן ארויס דורכד שניטלעך % ביז % קמ3 מאסע. נענדע) (2־ער טייל) שליידערט געווארן איבערן ים־פלאך. אץ אזא־ רישן ארכיפעלאג איז אוגטערן אייגפלום פון אונטערוואסער ערופציעם אנטשטאנען דער אינ־ תל סאברינא, וואם איז דאך שפעטער צע־ שטערט געווארן דורך די ים־כוואטעם. פון דער בעריננ-אזערע האבן זיך אין יאר 1796 אייניקע מאל אתיסבאקומען שטיינער־מאסן אונטערן איינפלום פון אונטעתואטער ערופציעס וואס האבן געשאפן די באגאסלאוו אינדזלען. אין יאר 1883 איז אדסגעוואקסן דער א. ג. גרעודנג־ווולקאן דורך דער אונטערוואסערדיקער ווולקאנישער טע־ טיקייט אין דער בערינג־אזערע און פון דער מא־ יםע פון, אדף א הויך פון 1200 פום, ארדסגע־ שליידערטן מאטעריאל. די געאגראפישע דיפ/אקאציע פון די ווזל- קאנען אויפן ערדקוגל איז א פארשיידנארטיקע. זיי געפינען זיך אין ביידע האלב-קוגלען, גלייב־ פאלם אין די אונטערטראפישע סטרעפעם, ווי אויך אין די מעסיקע םטרעפעם און,נאענט צו די פאלוסן. טעטיהע ווולקאנען געפינען זיך כמעט בלויז' נאענט צום ים, ביים ברעג, אדער אויף די אינדזלען פון ים. זיי געפינען זיך הויפטזעכלעך שורות אדער גרופנווייז. די צאל פון די טעטיקע ווזלקאנען איז גרוים און באטרעפט עטלעכע הוגדערט. מ־דארף דערקלערן, אז ם־זיינען נאך נישט באקאנט א; ע טעטיקע ווולקאנען און וואם אמאל באווייזן זיך v נייע (למשל דער ווולקאן לעאן און ניקאראגוא, אנטשטאנען אין יאר 1867). דער מינעראלער באשטאנד פון דער לאווע ,i וואט בילדעט זיך פון דעם ערד־איינגעווייד אתים־* אין איסלאנד. דער פייעריק־פליסיקער מאטעריאל1|פליםנדער, אין זידנדיקך און פליסגדיקן צושטאנד* פליסט אתים אדער דירעקט פון שפאלט, אדער||שטיינער־מאסע, קען זיין־ זייער פארשיידנארטיק.*! עם געפינען זיך בשכנות א ריי קליינע ווולקא־% אפילו אין מינעראק באשטאנד פון דער לאווע נישע קאנוסן איבערן שפאלט פון וועלכע י די Hפון דעמזעלבן ווולקאן קענען זיין פארשיית־, לאווע פליסט ארויס. ^ךהץטן.דורךזייעף• קאמפליצירטע^־כעמיש־פיזיקאלע חוץ דעם זיינען פאראן א. ג. אונטערווא&פראצעםן אין דער מאגמע, קען זי זיך איינטיילן םער ווולקאנען, ספעציעל אין די טיפענישן פון»'אויף א ריי שטראמען און גורם זיין צו דער די אקעאנען. דער וויסגשאפט איז דאך ביז איצט^אגמשטייאונג פון פארשיידנארטיקע מינים לאווע. נישט געלונגען םעםטצושטע;ן די ערטער ווו עס.^די*מינעראלע הויפטבאשטאנדטיילן פון דער געפינען זיך אזעלכע אונטערוואםערדיקע פייערר^1לאווע זיינען קיזלזייערם, ליים־ערד, אייזנאקסיד, קוימענם. ם־זיינען באקאנט ערופציעס, וואם זיי־ ׳ מאגנעזיע, קאלך, קאלי, נאטריום. פאספאר, נען פארגעקומען אין קלענערע ים־טיפענישן. טיטאניום, שוועבל, בארזייערם, טראנטיום, ווא־ און די פייער־מאסן פון וועלכע זיינען ארויסגע־ סער, מאנגאן, ניקל, כראם, ארסען, אנטימאן, קאנישע טעטיקייט. אין פאל, ווען זי דויערט וויי־ טער, בילדעט זיך א נייער בארג אויפן ארט פונם אלטן. ווען דער נייער בארג בילדעט א נייעם קוימען איבערן אלטן ווולקאן, אנטשטייט א נייער קאנום, ארזמנעראמט מיט די איבערגעבליבעגע טיילן פון א-טן בארג. אזוי האט זיך געבילדעט אין צענטער פון, נאך אויף צפון און צפון־מזרח דערהא?טענעם, פארהיסטארישן ווולקאן סאממי, נאך דער ערופציע, אין יאר 79 נאך קריסטוםן, א נייער קאנום, דער היינטיקער וועזווו. אזא דאפלטער ווולקאן הייסט סאממא־ווולקאן, אדער קאנצענטתשער דאפל־בארג. ווען די נייע ערופציע־עפענונג טרעט נישט איין אויפן ארט פון דער אלטער, נאר ווערט איבערגערוקט (למשל ביי דער עטנע), דאן שפאלט זיך אן עקסצענטרישער דאפל־ווולקאן. קליינע ווהקאנישע קאנוסן, געבילדעטע במיז פון שיטערע אויסווורפם־מאםן, די לאווע פון וועלכע האט אדסגעבויערט א בארג אויף איי- נעם אדער מערערע ערטער, כדי צו שאפן זיך א וועג אוץ- אויסן, חייכן פיאים. דער א. ג. האוואאישער טיפ ווולקאנען בא- שטייט פון פלאכע אבער זייער הויכע קאנוסן, וועלכע זיינען בעיקר אנטשטאנען פון דינפליםי־ קע לאווע־מאםן. דער דאזיקער מין איז זייער זעלטן און מ׳קען אים באגעגענען אויף די סענד־ וויטשע אינדזלען. ם־זיינען אויך באקאנט ווולקאנען וואם בא- שטייען פון גרויסע שפאלטן, פון וועלכע עם פליסן ארויס לאווע־מאסן. דער דאזיקער שפאלטן- טיפ אדער פלאטא־טיפ, געפינט זיך ספעציעל ד״ר ב. בינשטאק ווען די פאםיווקייט פון ווולקאן דויערט א זייער לאננע ציים. ווערט זיין קאנום צעזעצט דורך סאלפאטארישע גאזן. אין רעזולטאט דערפון ווערט דער ווולקאנישער קאנום בהדרגה אפגע־ טראגן. אדן- אזא אופן, רזפן אתים מיטן לוין- פון דער צייט די,איין- זיינע ווענט אראפפליםג־ דע, אטמאספערישע באשטאנדטיילן עפענונגעך אויף זיינע שיפועים און עם אנטשטייט אן א. ג. קאלדערא, א טין קעסל־מאל ארומנערינגלט מיט הויכע ווענט, געעפנט אדן- אויסן מיט איינעם אדער מערערע איינריסן. גערופענע באראנקאם. ווען דער ווולקאן הויבט פלוצים ווידער אן זייך טעטיקייט, קומען טיילמאל ריזיקע קאטאסטרא־ פאלע אויסבתכן. זוען אין יאר1883 איז ווידער אומגעריכט אויסגעבראכן דער קראקאטאא אויף די סודאאישע אינדזלען. וואם האט גערוט זייט יאר 1680 איז אפגעריםן געווארן א שטיק ווול־ קאן. א זייל פין אש, וואם האט זיך נעטראגן ביז עלן- קט. אין דער הויך, האט זיך צעשפרייט אויף א שטח פון 500 קמ. און די אפק/אנגעך פון דער ערופציע האט מען גענוי געהערט אויף א ודיטקייט פון 3000 קט. די פלאמען־דערשייגוננען, וואם זייגען א פועל ׳יוצא פון די צעגליטע מאכן וואסערשטאן* און קוילן, ווי אויך די געוויטערהאפטע דערשיי־ נונגען, די א. ג. ווולקאגישע שטורעמם, וועלכע אונמערשיירן זיך פון די געוויינלעכע שטורעמם דערמיט, וואם זיי קומען אן א האגל, בא־ גלייטן אפט די ערופציעם. דער, פונים ווולקאן־קוי־ מען, אויסטיילנדער זיך וואםער דאמף, באזיצט א פאזיטיווע עלעקטרישע לאדונג^דאקעגן די אש־ טיילן א נעגאטיווע און דערפאר קומען פאר כסררדיקע דעטאנאציעם, בליצן און רעגנם. ווען׳ די רעגנס פאלן אוין- ת בערג־שיפועים, שלעפך זיי מיט נלייכצייטיק די אש־טיילן אוץ- דער ערד, טרעפנדיק דארט ווייטער א שיטערן מאטעריאל, שלעפן זיי אים מיט זיך און שאפן אוץ- אזא אופן א בתי־ארטיקן שלאם־שטראם, וואם פליםט פון די שטארק משופעדיקע בערג זייטן ימיט א געוואלדיקער שנעלהייט און קען ארויסרופן א ריזיקן חורבן. א קלאסישער ביישפיל איז דער הערקו;אנעאום אץ 79 יאר נאך קריסטוםן. ווען גאך אזא ערופציע ווערט דער בארג צ-שטערט, מוז נישט תמיד אדפהערן זיין ווו?־ פעתאד הוי־בן זיך אן פתצייטיק און אין א ספעציעל. שווערער פארם. אין עלטער פון איבער 12 יאר איז די צופאסונג צו דער נייער אוט־ געבונג פיל שווערער. די קינדער קענען זיך נישט גוט -קאנצענטרירן און ת-ם בלויזע שטילזיצן פאדערט א שטארקע ווילנםקראפט. אויםערדעם מוז זייער טאג־פראגראם אזוי איינגעטיילט ווערן, אז ער .ז^ל' אנטהאלטן נאר עטלעכע שעה פון פולשטענדיקער ת. די היילקראפט פון אגם^־ לוטער אנטשפאנוגג ווייזט זיך נישט אתים ביי די עליה־קינדער: ווייל ווי נאר זיי האבן גישט קיין באשעפטיקונג קומט צוריק די דערינערונג פון דעם פארגאנגענעם. זיי אנטוויקלען פילפאכיק מינדעתוערטיקייטם־געפילן, וואם מאכן זיי פרעטד אין די אוינן פון זייערע, אין א״י־געבוירענע, חברים. אץ פיל פאלן, גייט די דאזיקע צעטרייס־ לונג זייער טיף, ווייל אמך עלטערע יינגלעך און מיידלעך האבן אנטוויקלט אן אויסגעשפראכן מאטעריאליסטישע וועלט אנשויאונג, וואם איז אנטשטאנען פו( די איבערלעבענישן פון א עקזים־ טענץ, ווו פארגוואלטיקונג און תיקייט זיינען געווען א טאג־טעגלעכע דערשיינונג. ד ער טויט שפילט׳נישטביי זיי קיין ראלע. אפילו.נייער אייגענער נ^ויט ‘מאבט אויף זיי נישט קיין א^ינדרוק, ווען א פייערונג איז אפנעלייגט געווארן צוליבן טויט פון איינעם פץ זייערע חברים! האבן עטלעכע אנדערע זיך געזידלט. "וואם פאר א ראלישפילט 'איין קינה ווען טויזנטער פון אונת זיינען געווארן דערמארדעט?". נאטירלעך האט דאם דאזיקע בילד אויך זיינע העלערע זייטן! אזוי האט די גרעםטע טייל אןאומגעהויערךוויסנדורשט. איינע פון די נתפעם. וועלכע זיינען לעגאל-אנגעקומען קיץ א״י איז געווען איבערוועל״טיקט פון זעלבםטפארווזרפן, דערמאנענריק זיך וועגן די צוריקנעלאזענע ליידנסברידער, פאר וועלכע עם האבן נישט געקענט געשאפן ווערן קיין םערטיפי’קאטן און זיי זיינען צוגעשטאנען, אז זייערע פאפירן זאלן צוריקנעשיקט ווערן. אין יאר 1942 איז אין א דורכגאנגם־לאגער נאענט פון טעהעראן אנגעקוטען די ערשטע גרעםערע גרופע פון קריגם-פ;יטים־קינדער, ווו זיי האבן געמוזט ווארטן אייגיקע מאנאטן אויף א שיף־טראנספארט קיין א״י. ווייל די איראקישע רענירונג האט זיי נישט דערלויבט דאס דורב־ רייזן אויפן יבשה־וועג. עם האט זיך געהאנדלט וועגן 900 קינדער פון יעדן קלאםן עלטעת קענטעניש פון די אלגעמיין אנערקענטע מארא- לישע ווערטן, מיט וועלכע עם פאנגט געוויינלעך אן יעדע דערציונגם־ארבעט. די ריין פעדאגאנישע פראבלעמען זיינען די איינפאכםטע ־ אץ אויך די דינען נאך גענוג קאמפליצירט. קינדער אין עלטער פון"12־10 יאר זיינען טאקע נאך געווען פולשטענדיקע אנאלפאבעטן, אבער זיי האבן געקענט די שוירערליעכםטע זאכן איבער "די טונקעלע זייטן פון רעאלן לעבן. פסיכיש זיינען זיי געווען צו רדף, דערציעריש אבער שטארק הינטערשטעליק. 'צוליב דער פארשפרייטונג פון נאצי־טעראר איבער גאנץ אייראפע, זוינען דאם געווען פליטים־ קינדער מיט די פארשיידנאר־ טיקסטע שפראכן, וואם האבן אלע געמוזט לער־ נע ן העברעיש ווי נאר זיי זענען אנגעקומען אין א"י. די דערפארונג האט טאקע באוויזן, אז קינדער אונטער צוועלף יאר פלעגן אניאגן אין משך פון איין יאר זייערע קלאסן־חברים אין שול. איך האב געזען א געוויפע צאל פון זיי אין בן- שטן, אן אנטציקנדן ארט, וואם איז באקאנט. אונטערן נאמען "קינדער דארף". דא שטייען די שול־געביידעם און די ווארשטאטן צווישן בוימער, גערטנער און וועלדער, ווו די קינדער באקומען זייער ערשטע לאנדווירטשאפטלעכע אויסשולונג. דא געפינען זיך מער ווי 600 קינדער, איבער 200 פון זיי געהערן צו דער "יוגנט־עליה".די דאזיקע פארהעלטעניש טאר גישט זיין גרעסער, ווייל עם איז וויכטיק, אז די פריש־אננעקומענע זאלן זיך צופאםן צום טאן פון דער געמיינשאפט און נישט זיי זאלן איס״באשטימען. מען מוז זיי דערביי בייהילפיק זיין אפך צו פערגעםן, במשך פון דער מלחמה פלעגט די גרעסטע טייל אנקו- מען מיט א וועלכעם נישט איז שאכטל ארער זאך, אן וועלכעם זיי פלעגן זיך קלאמערן, און האבן זיך נישט געשיידטמיט דעם אין דער ערשטער ציים, נישט 'בייטאג און גישט בייגאכט. דארט האט זיך געפונען 1זייער ארעם ביסל האב און גוטם, צו וואם זיי פלעגן ׳ צולייגען אלע מעג־ לעכע קלייניקייטן, וועלכע זיי פלעגן נאד קענען באקומען אין זייער באזיץ און רעשטלעך פון די מאלצייטן. אומענדלעכע געדולד איז געווען נויטיק, כדי זיי אפצוגעוווינען פון דעם פארזארגן זין פאר דער אומזיכערער צוקוגפט; ווען דאם איז אבער געלונגען, איז עם. געווען דער ערשטער קאיאר פון יענעם זיכערהייטסגעפיל, וואם בילדעט די קווינטעסענץ פון קינדעתשער עקזיסטענץ. די פסיכישע שטעתנגען פון רייפקייטם־ ES דאזיקער פראצעם א ז אזוי ווייט פארגעשריטן, אז ער קען שדן געבן א סך נייעם מאטעריאל פאר סאציאלאגישע אונטערזוכונגען, אויף אלע געביטן. הויפטזעכלעך וואלט איך געוואלט דערמא־ נען - ווי^ווייט עם איז נאר מעגלעך אן ספע־ ציעלע קענטענישן - דעם פארשריט אויף דעם נעביט פון קינדער פסיכאלאגיע. דא ווערן גע- זאמלט דערפארונגען, וואם דארפן האבן א ווערט פאר אלע,. ווע/כע פארנעמען זיך מיטן אפרא־ טעווען די חורבות פון אונדזער ציוויליזאציע. די אומשטענדן, ביי וועלכע דאם ארץ־ישראל־דיקע יידנטום האט זיך ארויםגערוקט אין פאדערגרונט פון אינטערעם אויף דעם געביט, זייגען גלייב־ פאלם טראגיש, ווי אייגנארטיק. דער ישוב האט געמוזט איבערנעמען, במשך פוך די לעצטע 12 יאר, די פאראנטווארטלעכקייט איבער 18.000 ארייננעוואנדערטע קינדער און דערוואקסענע, וואם זיינען ארויסגעריםן געווארן פון זייער סבי¬ בה און פון וועלכע די גרעסטע טייל זיינען נע- ווען יתומים, אדער אין בעסטן פאל אפגעריםן פון זייערע עלטערן און פאמיליעם - אפט, אוץ- אן אופן. וואם איז אימשטאנד געווען צו דער־ ברענגען צו די שווערסטע נערוץ־צעטרייםלוננען. דא ווערט ציט-רט דער גרוילעכער, ניכטע־ רער באריכט פון דער ענגליש־אמעריקאנישער אויםפארשונגם־קאמיפיע פון מערץ פ"י: "די קיג־ דער, וועלכע האבן געמוזט צוזען, ווי זייערע על־ מערן ווערן געווארפן אין די קרעמאטאריעם און וועלכע האבן זיך צוגעוווינט צו זען שרעקלעך ליידנדע, הילפסלאזע מענטשן, פאדערן א סך א גרעסערע זארג, ווי עם ווערט געוויינטלעך דער־ טיילט אין קלאסן־צ־מערן און אין קינדערהיימען. מען מוז זיי העלפן איינההן אין א גע- דיכטן שלייער ׳ זייערע דערינעתננען וועגן די פארגאנגענע ליידן און גלייכצייטיק מוז מען זיי אריינפירן אין א פולשטענדיק גייעם;עבנם־ ארט. אין פעברואר פ. י. זייגען אין א״י איבער- געשטעלט געוחארן איבער 7000 יינגלעך און מיידלעך, פול״נאך אין זכתן מיט דערינערוננען פון דער אויסערל״עכער וועלט, אבער אן שום בלאנטש א. צ. דאגדייל דער מחבר פון דעם ארטיקל איז א( ענגלישער &ע־ דאגאג און פובליציסט, וועלבער איז געווען אויף א באזוך. אץ א״י און זיינע בעאבאכטונגען געשילדערט אץ דעם ארטיקל. דער ארטיקל איז אינטערעסאנט אזן באלערגד. י די רעדאקציע. פון דערווייטנם, און קוקנדיק מיט די אויגן פון א צייטונגס רעפארטער, מאכט דאס היינטי־ קע א" י אן אייגרתק פון א פאליטישער ארענע, ווו יידן און אראבער זיינען נאכאנאנד באשעפ־ ־ טיקט טיטן אתיסרופן אדער אויסנוצן גינסטיקע, געלעגנתייטן אוץ- א קעגנזייטיקן אנגריף. אויף דעם ווידערקערנדן. נאך זיעריקער אפוועזנהייט, באזוכער מאכט דאס לאנד דאך אן אנדערן איינדרוק. הגם די פא/יטישע זארנן, ביי דער אומזיכערקייט, וואם עם קען ברענגען די צו־ קונפט, שפילן שטענדיק א ראל אין די געדאג־ קען און געשפרעכן פון \י מענטשן. נעפינט דאך די אומדערמידלעכע ענערגיע פון דער יירי־ שער געמיינשאפט איר ווענט/ אין דער וויי־ טערריקער אנטודקלונג פון דער;אנהוירטשאפט ־ און אינדוסטריע, ווי אויך אץ אויפבוי פון נייע געזעלשאפטם פארמען. נארמאל א ז די אנטוויקלונג פדן לעבנם־ ארט ביי א פא-ק א נאטירלעכער, כמעט אוט, זעבארער פראצעס, אנטשטאנען פון די שות־ ׳ פותי ריקע איבערלעבענישן פון אסך גענעראציעם,. וואם זיינען געבוירן און דערצויגן געווארן אויף דעסזעלבן באדן. דאם באציט זיך נישט צו די ארץ־ישראל ריקע יידן. ערשט קרוב 30 יאר הע־ נען זיך יידן צוריקקעה אחין פון גלות און אויפבויען זייער נאציאנאלן לעבן. זיי האבן אין א״י געבילדעט א ריי מאדערנע קילטור פארמען, נואם האבן ניט זייערס גלייכן אין אנרערע לעג־' דער. מער ווי א הא/בער מיליאן האט זיך שדן באזעצט אין לאנה צוואמענגעשווייסט צו א י העכסט באווופטזיניקער געמיינשאפט; קומענדיק• פון אלע ערד־טיילן. באנוצן זיי העברעאיש,• אלם טאג־״טעגלעכע שפראך, און דער איצט אוינ^ואקסנריקער דור אונטערשיידעט זיך שדן ■ - אפילו מיט זיינע קערפערלעכעאייגנשאפטן- פון יירישע גרופן אין אנדערע לענדער. דער 1 \