Undzer Worṭ · 1947-01-24 · 4/42 (24.1.1947) · p. Seite 6

ד /Tr“ז.• K־־'* ,"י■׳ •;:.y V?-,“vT״:; <' אונדזער ווארט ZA T 6 FRAJTIK, 24. JANUAR 19471 f r |! פין וואנדא וואסילעווסקא יידיש! פון מרדכי'יאפע ק י כ ד ע ר / בער זיצט אץ םאמע מיטן-א מאך מיט דער האגט. עם איז שוין גענוג. ער מייםטישמן איצט אלצדיגג - רעם פאקט, אז ד' מענער האבן פאר־ לאזן ראם רארף, און ווי אזוי זיי האבן פאר־ לאזן. נאר איין פראגע בלייבטז ווו געפינען זי זיך? דער דאלמעטשער חזר־ט איבער די פראגע: - ווו געפינען זיך די פארטיזאנער? דער יינגל שטעלט א טריט פארוים. ער שטייט שוין געבן טיש - פגים אל פגים מיט די 6 מעגטשן; און מיט א רויקער שטים, פוגקט ווי ביי א דערוואקםענעם, שליידערט ער אין פני' פון די 6 אפיצערן r -די פארטיזאנער זייגען אומעטום! און מיט א בליץ שגעלער באוועגוגג, באפ. ער ארוים דעם האנט־גראגאט פון אונטער זיי העמד. ער גיט אים א שליידער אוץ- די מענטש וואם זיצן ארום טיש. איידער זיי האבן באמי} אויפצושפרינגען, איידער זיי האבן אפילו געקענג אויםשרייען, אדער באגרייפן וואם יאיז דא געשע -זיינען שוין אלע געלעגן אוץ- דער ערד טויב און מיט זיי איז געלעגן דער צוועלף יערי קער יינגל. 6 פאר אייגעם. זיין קינדיש פניג ווערט פארשטייפט פון 6ויט אזוי, ווי ביי * דערוואקםענעם מעגטשן, די דעחקןיבנקייט פו ■א העלד רוט אוץ- זיין בחייכן שטערן. דער נאמען פון ייגגל איז דא גישט וויכטיק מאם מאכט עם אוים מיט וואם פאר א נאמען זי׳ מוטער האט אים אנגערופן, ווען ער האט זין געשפילט אוץ- די פעלדער? עם זייגען דא חוג־ דערטער ווי ער-בראווע קינדער, וועלבע ווייסן. פארשטייען און ליבן פונקט אזוי ליידנשאפטלען ווי דערוואקסענע; און קעגען שטארבן אזוי העל־ דיש ווי דערוואקםענע. ווער וועט לויפן און איבערגעבן באפעלן פוגם צעגטער צו די פונקטן, פון חברים צו חב¬ רים? באפעלן - ״צום וואפן! צום קאמף!" אט שטייען פאר מיר זייערע שאטנם, אט זע איך זיי מיט די אויגן פון מיין גייסט - פשו־ טע זעלגער, הארטע, אן א צוריק, אן רחמנות, גרייטע צו יעדן שפרונג אין תהום אריץ. מידע. ריסיע, פראניע, טאםיע. א י נ ק ע, רבקה, לאה, ח נ ה ט ש ע... און רייען, רייען. אלעמען האב §יך געקענט. פוגם לעבן, פוגם קאמף, פון דער מינוט פון טויט. זעלגער און באפעל געבעריגם. פאראנט־ ווארטלעכע פאר אלץ, פאר דעם, וואם דארף געשען, פארן לעבן פון יוגגע חברים פאר א בכבודיקן טויט אוץ- דער פאזיציע, פארן פול־ ווער, וואם האט געקענט אויפרייםן. פארן לאגד. פאר דער שטאטי פאר די רייען. די לעצטע מעלדוגגז מען ריננלט ארום. און שטאלעגע העלמען, מיט ביקסן, מיט טאג־ קען. מיט כוח, מיט גבורה. דער לעצטער באפעל r צום וואפן! צום קאמף! צום זיג - אויב מעגלעך זינן דורכך טויט. _ ׳■ אין גאם. אויף די טרעפ. אינם בוגקער. אוץ- די מויערן. און דארט זיינען זי' געפאלן אוץ- זייערע פאזיציעם. און א ברענענדיקער ווייטאק אינם הארצן און א פראגע ביים גורל r פארוואם האםטו מין נעשוינט און צו זיי אזוי אכזריותדיק געווען? (יגור זיצן ביי א טיש, זייערע קעם אריבערגעבויגן אי־ בער א מאפע, דיםקוטירנדיק עפעם. זיי הויבן אוץ- די אויגן פון דער מאפע אגצוקוקן דעם ■ייגגל. ער האט עפעם אינפארמאציעס וואם קען זיי נוצן. אבער דער יינגל האלט אלץ אין איין רעכעגען, ער קוקט זיך גוט ארום אין צימער. עם זיינען דא פאראן 6 לייט. זיי האבן עפאלעטן אוץ- די אקסלען, מיט סמנים פון אויסצייכנונג. זיי זייגען געווים אפיצערן פון הויכן ראנג. אוגטערן העמד קען ער פילן דעם באדיר פון דעם קאלטן האנט־גראגאט; און דער בליק אין זייגע קינדערשץ אויגן איז אויך אזוי קאלט. אין מות ציילט ערזיי איבער, אויסרעכענעגדיק וו4 ם־וועט זיין דער בעסטער ארט צו שטיין; ווי אזוי די גאנצע זאך זאל געטאן ווערן, כדי,עם זאל זיך»*ייגגעבן. ער ענטפערט רואיק, פאר־ שטאנדיק. יא, אזוי און אזוי און אזוי, זיי האבן פארלאזט דאם דארף זיך אגצושליםן מיט די פארטיזאנער - אלע מעגער. אומגעדולדיק מיט שטרעגגע שטימען פרענן זיי אים אוים, דער יינגל ענטפערט לאגגזאם און פאלט־בלוטיק. ער דערציילט זיי א מעשה אוץ- זיין פויערישן שטייגער, און נישט געאיילט ניט ער זיי איבער די מיגדםטע פרטים. ער וויל גע־ ווינען צייט, אייגשטילן דעם חשד פון די דאזיקע מעגטשן וואם זיצן ארום טיש, אויב דער מינדם־ טער צווייפל וועט זיי ארוץ- אויפן זינען. מיטאמאל גיט דער הויפט־אפיצער - מעל־ באן און מיט א, מאגן. פול מיט הומאר, א שמייכל פלאטערט אוץ- איר פנים. "גרייט צו יעדן פלירט". אויסגעפוצט ווי א "פריצטע". אדער מיט א טוך אויפן קאפ, ווי א שמוגלערקע. זי איז די ערשטע. און שפעטער די גרויםע בלו^קע טעג, די טעג פון פארניכטונג. ערגעץ דארט אין דער ווייטער ווילנע קומען ברידער אום. אין וואלד, אין צונעגרייטע גראבנם. וועד האט אונדז נע־ בראכט דאם ווארט פון אומקום, דעם באגריף ״פאגאר״? חרך נרענעצן, מיט די געפערלעב־ םטעוועגן? ט עט ע. טעמע שניידערמאן. א שליחה פון תהום. א שליחה פון יידן, וואם קומען אום עלגד, פון גאט און לייטן פארגעסענע. "מיר קו־ מען אום - נקמה!״ די ערשטע. די טעג פוגם אויפשטאגד. אונדזער אוג־ טערגרונד קאכט. מיר גרייטן זיך צו דער לעצ־ טער רעכענונג: פאר אזוי פי׳. און אזוייפיל שאגד. הונגער און פארניכטונג; פאר א פאלק, וואם איז געווען און ניטא עם מער. אין וואר־ שע, קראקע, טשעגפטאכאוו, ביאליסטאק, בעג־ חין. מער וועט הויפן געווער ביי די דייטשן? ווער וועט אריינשמוגלען אביםל דינאמיט דורך די טויערן פון געטא? ווער וועט גיין ארומגע־ גארטלט מיט פיםטאלעטן דורך דער גרענעץ - אין "רייך" אריץ. צו די מזרחדיקע שטחים? וועד וועט קענען - שטארבן צען מאל אין טאג און שמייכלען צום טויט? אפיצירן.האבן זיך ארומגעדרייט אהין און צוריקן די וועכטער זיינען געשטאגען ביי דער טיר. דער ייגגל פילט דעם באדיר פון מעטאל אוגטער זיין העמד. פונדעסטוועגן טאפט ער פארזיכטיק מיט זיין קליין הענטל רעם האנט־גראנאט, צו זיין זי־ בער. אז ער געפינט זיך דארט. יא ער איז דארט דא, ער האט אים גישט פארלוירן,"ער איז אונטער זיין העמד. און ׳איגים שמיבל, דארט ביים ראנד פונים דארף געפינט זיך דער דייטשער שטאב, דייטשע'אפיצירן.י ער"האט באשלאפן צו גיץ גלייך צום שטיבל-זיי אפהאלטן, איידער זיי קענען אנ־ הויבן ראבעווען דאם דארן-. אונטערציגדן די הייזער, דערמארדן די פרויען און קיגדער, איי־ דער זיי קענען עפעגען דאם גהיגום אוץ- דע ר ערד, מאם דער יינגל האט געוווסט, אז זיי וועלן דאם זיכער טאן. און ווען ער באגריסט די מעב־ טער שארן-, ציטערט גישט זיין שטים, ׳ ער גיט גישט קיץ פינטל מיט אן אויג. זשעסטיקולירגדיק מיט די העגט ניט ער דעם מאן צו פארשטיין, אז ער האט עפעם איבערצוגעבן דעם שט^ב, אז ער מוז זען דעם שטאבם־אפיצער. אי אפיצער קומט ארוים. אין א צעברא־ כענעם אוקראאיניש פרעגט ער רעם יינגל וואס ער וויל, דעם ייגגלים שטים ציטערט נישט. ער קוקט דעם אפיצער גלייך אין די אויגן. יא, אזוי און אזוי. ער וויל איבערגעבן ווו די פארטיזא־ גער באהאלטן זיך. מילאזט אים אדיין אין שטיבל. 6 אפיצערן אין דעם אלגעמיינעם קאמף פון דער יידי־ שער אונטערערדישער באוועגונג מימן דייטשישן אקופאנט, האט דאם יידישע מיידל פארנומען א םפעציעלן ארט. זי איז געווען אין אלע טיילן פון דער "פאזיציע - אין דער צייטונג, לעבן ביקם, אין געטא, אין וואלד, אוץ- דער ארישער זייט... דארט איז זי געווען - און אפט האט זי געשפרייזט צווישן ך ערשטע, צי איז עם געווען א צופאל?.א םימבא׳.? אט שטייט פאר מייגע אויגן פ ר ו מ ק ע אץ יעגע אימהידיקע טעג. יאר 1939. א שטאט אין מאלץ, מוחין דער גורל האט אונדז פארשמיםן. ווארשע איז געפאלן, וועסטערפלאטע פאר־ טיידיקט זיך מיט די לעצטע כוחות. מער וועט גיין קיץ ווארשע געבן די חברים א מאראלישן אנשפאר, געבן ברויט דעם הוגגעריקן, פארבאג־ דאזשירן א ומגד? - פרומקע. אין יענע אימהי־ דיקע טעג איז זי געווען רואיק, געלאסן, זיכער. די ערשטע טעג אין ווארשעווער געטא. הונגער. דער טויט אין יעדן וויגקל גאם. מען מוז געפיגען ברויט, געפיגען א זיכערן וויגקל. און ״ניט מיט ברויט אליין לעבט א מענטש״ - א צייטוגג, א ווארט, מאם זאל שטארקן די הענט, אן ערשמער אויםדרוק פון ווידערשטאנד. מער מעט טראגן דאם דאזיקע ווארט אוג־ טערן דעק פון א וואליזקע, אין די פאלדן פוך קלייד, צווישן די מעש. אין א טעקע - צו יעדן ארט, ווו עם וווינט א ייד, קיץ הרוביעשאוו. פיעטרקאוו, נאווי־םאנטש?וועד מעט גיין? - ל א נ" ק ע. מיט פארווישטע מעגן. מיטן עם איז נישט וויכטיק צו מיפן דעם גאמען פון דעם צמעלן- יאריקן יינגל. איצט זייגען דא א סך ווי ער. אבער איך שרייב מעגן דעם דא־ זיקן יינגל צוליב דעם ווייל די געשיכטע, וואם איז אזוי פשוט און פארכאפנדיק, האט מיר דער־ צמלט א מענטש מאם האט די פאסירונג אליץ מ$זען מיט זייגע אייגענע אויגן. פונדערווייטנם האט זיך דערהערט דאם קלאפעריי פון די דייטשע טאנקען. באלד מעי. ן זיך די שטא/ענע מאנסטערם באווייזן ביים ברעג דארף, אן אלטאוקראאיגיש דארף מאם געדעגקט נאך גוט דעם קאמן- קעגן די דייטשן מיט צוואג־ ציק יאר צוריק. דער וואלד איז גאענט, און מיקאן אריינקריכן אין די געדיכטע"גרינע קום- טעם און פון באהעלטעגיש אגטאן צרות דעם שונא. די מענער לויפן צום וואלד. זיי זעצן זיך אחין- אוץ- די פערד, לאזן זיך אוועק, איבער־ לאזגדיק הינטער זיך א געדיבטן זייל פון שטויב. א צוועלף יאריק יינגל לויפט גאך, גאך זיי - מיקאן אים קוים אגזען דורך דעם שטויב. די פארמיזאגער גייען אוועק, זיי לאזן אים איבער אין דארף. קינדישע העגד באפן זיך אן אן דעם זאטל-, אמן- מעל כן עם זיצט א מאן; ציטערגדיקע "פיג־ גער חאלטן זיך אן אין דעם פערדם גריווע. אבער זיי קאגען דאך גישט מיטגעמען א צמעלף יאריקן ייגגל מיט זיך אין וואלד, ווו דער טויט לויערט אוץ- יעדן שריט, אנצופירן א קאמן- מאם פאדערט כוח, יא, און דעם אויםדויער פון א דערוואקםעגעם מאן. אוודאי פארדריםט זיי דאם ייגגל, וועלכער לויפט גאך דעם פערד און וויינט מיט ביטערע טרערן, אגהאלגטדיק זיך פארצווייפלט אן דעם זאטל. זיין קינדיש הארץ איז שטארק צעוויי־ מאגטז מיהאט אים נישט געהאלטן פאר געגוג ראוי צו זיין א פארטיזאן, נישט ראוי צו האלטך וואפן. אבער ער פילט מיטין גאנצן הארץ, אז ער איז ראוי, אז ער קאן פארגעמען א פ? אץ ביי דער זייט פון די אגדערע. די פערד לאזן זיך אין א גאלאפ. זייגע בארוויסע פים קאנען קוים מיטהאלטן אוץ- דעם שטויביקן וועג, ער רופט מיט א פארצווייפלטר שטים. באלד דערבארעמט זיך דער מאן אוץ- דעם יינגל, טוט זיך א במג איבערין זאטל און דער־ לאגגט אים א קלייגע זאך אין האגטז . -קי נא אט האסטז א האבט־גראגאט. זיץ. רואיק אין דארף. אויב דו וועסט עפעם באמערקן - לאז אונדז ומסן. האלט דייגע אויגן גוט אפן. מען עם מעט זיין גויטיק גיב זיי דאס צו שמעקן. דאם יינגל הערט גלייך אוץ- צו וויינען. די קיגדישע פינגער פארשטשעמען דעם קאלטן מע־ טאל פון דעם האנט־גראנאט. יא, איצט איז שמן אלץ גוט. ער האט א האנט־גראנאט, פוגקט אזוי ווי די פארטיזאגער. און זיי האבן אים געגעבן מאם צו טאן - פוגקט ווי א דערוואקםעגעם. ער באהאלט דעם האגט־גראנאט אונטער זיין העמד און קערט מך אום צוריק אין דארף. און פונקט ווי זיי האבן אים אנגעזאגט "קוקט ער מך ארום אוץ- אלצדיגג. די דייטשן האבן גאך גישט קיין צייט געהאט צו באגעמען די סיטוא־ ציע. זיי האבן זיך נאך פארזיכטיק געהאלטן ביים ברעג פונים דארף. דער יינגל. קוקט זיך אדום r דער שטאב האט זיך געפוגען. אין א שטיבל אויפין סאמע ראגד פון וועג; די דייטשע פירק אץ ד געטא צביר. לובסקין G. Grosz. Bayreuther skicn (waln) Di, dem 19-tn januar, durchgeflrte waln hobn. gegebn folgndn rezultat; in der farwaltung zajnen ojsge^e|lt geworn di chawejrim: M. Geller, Ch. Weksberg, L. Szwarcbäum, L. ^rajberg un K. Blacharz, rewizjons-komisje: A. Brylant, M. Fajge un A. Tropp; ern-gericht: R. Mandel, M. Balberg un L. Bendetz. In di waln hobn zieh batejlikt 70 % wal barechtikte, a dank der guter teehniszer organizaeje zajnen di waln durch in ordnung un on szum incidentn. Dem 27. januar tret cu der najer komitet cu zajn tetikajt un di wejler farlangen fun zejere ojsgewejlte dos wos zej hobn propagirt in der forwal-kampanje: szafn szuln far di jidisze kinder, organizirn fach-szuln, a beserung ojfn higieniszn gebit, ojfzicht iber kranke un dos antwiklen dos kulturele lebn, wi ojeh ojf andere gebitn. Der umfargeslecher Francojz Beaumarchais hot zajner cajt gezagt di dozike umszterbleche werter: ״lomir lachn, wer wejst ojb di weit wet noch ekzistim ewej w'oehn....“ un beemes kure noch dem, iz׳ _er take gesztorbn, nor zajn dewiz hot zieh derhaltn biz cu undzere trojerike cajtn. Un!ect ziendik noch di waln iber an ongehojbener Aasz maszke zog ich Hamlets wer- ':■er: ״Trinken, oder niszt trinken? — ot iz a frage!“ wajl fun ejn zajt bin ich a guter birger fun der bayreuther kehile un ich bin mechujew/wi geherik baern di hajntike fajerlechkajt fun dl naje waln un fun der cwejter zajt ober, sztinkt di dozike samogonke glajeh, wi di lecte UNRRA-cutejlung fun szwejcer-kez. Tempora mutantur — cajtn bajtn zieh... curik mit ewej wochn hobn menczn szpacirt ojf der Lisiztstrasse farn komitet, ge-׳ drejt mitn kop un gelacht ironis'z (״lomir lachn der komitet wet noch ekzistim blojz ewej wochn ...“) hajnt noch di waln drejen zieh wider ״amcho“ fam komitet, far denerwirung tretn zej iber fun ejn fus ojfn cwejtn un szepezen. Ejne drejen mit di kep, andere drejen nerwez cigaretn. Zej zifen sztil: jo jo, lomir lachn, wer wejs wos mir wein derzen in ewej wochn arum..." Di waln in Bayreuth zajnen adurch rujik, niszt arajnrechnendik ewej klejne epizodn. In ersztn fal iz gegangen in a zejer-kuren sich-such ewiszn ewej hern, beejs welchn ejner hot dem cwejtn balejtikt un als tszuwe bakumen a pacz mit! a ״culage“ in der form fun a gewis Wort, welches ken culib cenzurele tajmim niszt gedrukt wem. In a cwejtn fal iz nochn farefntlechn dem rezultat fun di waln, ejnem fun di ojsderwejlte kandidatn aropgefaln a sztejn fun hären un azoj szlimazldik, az er hot getrofn zajn wal-kegner glajeh in wejtiklechn hiner-ojg.,.. Chuc di dozike um&zedleche forfaln iz zieh baj undz bagangen on fajerleszer szpricer un on policej. Der naj-gewejlter komitet, farsztejendik di badajtung fun der prese in hajntikn jidiszn lebn, hot mir ibafojln oncuszrajbn dem dozikn wal-artikl un als honorar gegehn mir a flasz sznaps, iber welchn ich zic ject un tracht ״trinken, oder niszt trinken?“ Cwej kojses hob ich ojsgetrunken un farbisn mit keksn fun der UNRRA, es hot zieh mir gemacht hejs in mogn uh frejlech ojf der neszome un ich hob zieh hojete־ celacht, lomir lachn chawejrim!!!... wajl wer wejst wos 8' wet zajn in ewej wochn arum!... Landes-konferenc fun Poafiej Agudas Jisroel in Dajczland Di erszte landes-konferenc fun Poalej Agudas Jisroel in Dajczland (US-zone)., iz forgekumen najn teg in tejwes in Ulm/ Donau, wos iz glajchcajtik gewen farbundn mit a rajon-konferenc fun kibucim fun ulmer rajon. In der konferenc hobn zieh batejlikt 1200 man fun 38 snifim un kibucim fun ganen land, darunter delegatn fun der engliszer, francojziszer zone un fun Estrajeh, wi ojeh di gest fun Paris; red. J. Granatsztejn un wiceforzicer Mojsze B. Klejnman. Di konferenc hot derefnt h' Dowid Klejn, welcher dermont di umgekumene ojf kidusz-haszem flrer fun der bawegung. Er hot arumgeredt di ciln un ojfgabn fun der bawegung un arojsgerukt di Problemen, mit welche di konferenc darf zieh baszeftikn. Di konferenc hobn bagrist forsztejer fun UNRRA, Joint Komitet, rabonim fun Ulm un forsztejer fun Agudas Jisroel. An inhalts-rajchn referat hot gehaltn Klajnman. Red. J. Granatsztejn, gen. sekretar fun ejropejiszn Central-Komitet redt arum di läge fun iberblajbechc fun jidiszn folk, bähandlt di sztajgnde antisemitis^e chwalje in Ejrope, er barirt ojeh, di läge in un arum E. J. un wegn dem szwern kamf, wos dos jidisze folk Art far zajn ekzistenc un dem öntejl fun Poalej Agudas Jisroel inm dozikn kamf. Ojf di wajterdike zicungen zajnen ojsgehert geworn barichtn fun ale merkazim, wos hobn arojsgewizn a sztarkn wuks fun der bawegung in Ejrope. Der E. J. szoliach Horaw Mojsze Monk hot referirt ojf der teme: ״Di sztelung fun Poalej Agudas in der Agudas Jisroel welt-organizacje“. Der redner hot untergesztrochn dem kamf, wos es Art di P. A. J., inerhalb der ortodoksje, kedej zej cu bawegn far an aktiwer arbet farn Jiszuw in E. J. Cum sof iz arojsgetretn mit a referat der szrajber J. Gerszt o. d. t. ״P. A. J. als weit-onszojung". Der referat iz ojsgehert geworn mit grojs interes un hot ibergelozt a ojsergewejnlechn rojszem. In der gen. debate, wos iz gesztanen ojf a hojehn niwo, zajnen bahandlt geworn ale Problemen, wos hobn baszeftikt di konferenc. Noch di entfers fun h' D. Adler ojf di forwurfn kegn Merkaz, zajnen ongenumen geworn di forgelejnte rezoluejes un es iz gewejlt geworn di lejtung. Noch di szlus י redes fun di ch׳ ch׳ Gerszt, Horaw Monk un Adler, iz unter di klangen fun ״learcejnu hakdosza“ di konferenc geszlosn geworn. 1