Undzer Worṭ · 1947-01-24 · 4/42 (24.1.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 24. JANUAR 1947 אונרזער ווארט ZAJT קאגאנאוויטש משה (לייטער פון דער היסמארישער אפטיילונג ביים אלאייראפעאישן פארבאנד "פארטיזאן־חלוץ") דן אין די פארטיזאנער פון וויים־רוסלאנד און אוקראינע דר פלעגט מען אפט ליען דעם קאפ) און אלעמאל, און אומעטום נעמען יידן אנטייל אין די ערשמע רייען, זיי מאכן צונישט די לעגענדע, וועלכע ווערט אוגטערגעהאלטן דורך פארמאסקירטע אנטיסעמיטישע קרייזן אין דער פארטיזאנקע, אז יידן זיינען פחדנים יידישע אטריאדן (ביעלסקי, זארין) בויען אויס אין פושטשע ווארשטאטן. מילן, בעקערייען, ווו עטיווערט דורך יירישע בעלי־מלאכות אוים־ געפארטיקט אלץ, אין וואם עם נויטיקט זיך א קעטור־מעגטש און דערמיעגלעכט ביי די וואקך־ באדיגגונגען אויסלעבן זיך מענטשלעך־קר׳טורעל. יירישע דאקטוירים און קראנקן־שוועסטער טראגן גיכע הילף די פארווונדעטע און קראנקע. גייען אויך מיט אין די קאמפם־אפעראציעם און רא־ טעווען טויזגטער פארווונדעטע יידישע פארטי־ זאנער, העלפן די פאמיליע לאגערן אין די .פושטשעם, שטיצן זיי מיט עסנווארג און שיצן זיי פאר פארברעכערישע עלעמענטן אינערהאלב דער פארטיזאנקע. יידן געפינט מען אין׳ אלע מינים געווער, זיי זיינען אווטאמאטשיקעם, גוטע פולע־ מיאטשיקעם, זיי ווייזן זיך אוים פאר גוטע רייטער־ ראזוויעדטשיקעם און אפט זיינען זיי די אדיוטאנטן פון דער העכערער קאמאנדע. לויט די נישט פולע ציפערן, וועלכע נע־ פינען זיך אין רשות פון דער היסטארישער אפי טיילונג. ביי דער הויפט־קאמאנדע פון פארבאנד "פארטיזאן־חלוץ", האבן אין ווייסרוסלאנד און אוקראינע אנטייל גענומען אין דער פארטיזאנער באוועגונג 8000־7000 יידישע פארטיזאנער. נע־ פאלן זיינען ביז 2000 מאן. נישט ווייניקער פון 20־15 פראצענט פון די לעבן־געבליבענע זיינען אינוואלידן. מיד הא בך 10־8 יידישע פארטיזאנער, וועמען עם איז צוגעאייגנט געווארן דער העכםטער טיטל פון ראטן־פארבאנד. די ברוסטן פון פיל יידישע פארטיזאנער זיינען באצירט מיט די הויכע ארדנם "לענינם ארדן". "רויטער שטערך, "תיטע פאך, א. אנד. דער מעדאל "פארטיזאן פון פאטערלעג־ דישער מלחמה", 1־טע און 2־טע מדרגה און "פאר דרייסקייט" האבן באקומען טויזנמער יידי־ שע פארטיזאנער. אין דער היםטארישער קאמיסיע ביים" א.נ. פארבאנדנעפינען זיך פיל מאטעריאלן וועגן געפאלעגע און לעבעדיקע פארטיזאנער, וועמענם פארעפנטלעכונג עם וועט מאכן שטוינען די וועלט. דאם וועט זיין אן עפאם פון גבורת און אפפערוויליקייט. ■ V- - •- מאמעם", "פאר אונדזערע ברידער און שוועםטער, פאר אונדזער פאלק נקמת". פארן יידישן פארמיזאן א ז נישטא קיין וועג צוריק. אומעטום זעט ער בלויז דעם טויט. ווערט ער פארווונדעט אויפן שלאכט־פעלד, דערשיסט ער זיך מיט זיין אייגענעם געוועך, (רייך, איליא נראם. ד״ר מארקום, א. מי; אנס, אדער רייסט זיך אויף מיטן אייגענעם האנט־ גראנאט (דער העלדישער בארגלייבקע א.אגד.). בכדי נישט אריינצופאלן אין די דייטשע העגט א לעבעדיקער. יידישע פארטיזאנער נעמען א בלוטיקע נקמה פון פויערים, וועלכע האבן מיטגעווירקט צו דער דערמארדונג פון יידן, פון פאליצייאישע פאמיליעם, וועלכע העלפן די• דייטשן. דאם ברעננט דערצו, אז די יידן פון די "פאמיליע־ לאנערן" קעגען זיך ווידער באווייזן אן שרעק פארי זייער לעבן אין די דערפער. זייגער צייט האבן ארויפגעווארפן א שרעק אויף גאנץ נאוואגרודקער קרייז די נקמת־ אקטן פון טביה בעלסקיס אטןיאד קעגן פאליציי און פויערים - דייטשע אגענטן, נישטא קיין איין קאמפם־פארם, קיץ איין קאמפם־צווייג, ווו יידן זאלן נישט אנטייל נעמען. די יידן לערנען זיך גיך אוים די קונסט פון מעידן. פארפולקאמען די מינעם און צייכענען זיך אוים ביים אויפרייסן עשאלאנען, ביים לאזן זיי אין דער לופט. טויזנטער עשאלאנען מיטן שונא ם סאל־ דאטן ווערן אין דער לופט אויפגעריסן, פאר־ אורזאכנדיק צענדליקער און טויזנטער דייטשע פגרים און פארניכטנדיק ווערטפולע קרעם־ טעכגיק. פאראן הונדערטער יידישע פארטיזאנער, וועלכע האבן אויף זייער קאנטא יערער צו 25־ 12 עשאלאגען (לעווין ברוך, זשעלודאק, קא־ וויענםקי אליהו, זשעטל, גינזבורג צאלצע־צביה, העדעסהיימער ^לום, קרעמער זרח־בעליצע, בזסעל־זשעטל, מאלינקע־מאניעוויטש, בראנשטיין ד. ליוושאוויטש, אליהו דערעטשין, פלאטניק־ פינסק, בליזאנסקי יוסף־דערעמשץ, באראן־לידע א. א. וו.). זיי נעמען מאסנווייו אנטייל אין דער א. נ. "רעלסן־מלחמה" (דאם צערייסן די רעלסן מיט די א. ג. טאל־אייער, גלייכצייטיק אין איין נאכט אויפן גאנצן אקופאציע־שטח) מינירן די שאסייען, די וועגן, שעדיקן די טעלעפאן־קאמוניקאציע, ברעגען די דייטשע גיטער, גראמירן די מיליטע־ רישע און פאליציי־גארניזאנען, צייבענען זיך אוים ביי די "זאסאדעם", ביי די ווירטשאפטלעכע אפעראציעם (פארן באקומען דאס שטיקל ברו׳ ט "נעמט שרעלעכע נקמה פאר אונדזער אומגליק־ לעך פאלק". א יידישער פארטיזאן, וועלכער איז שמערב־ לעך פארווונדעט געווען בעת א זאסאדע אין פיגסקער געגנט (פאלעסיע), האט דערוויסגדיק זיך, אז עם זיינען געפאלן 6 פאשיסטן־באגדיטן, מיט א שמייכל אויסגעהויכט זיין נשמה; "איצ־ מער ווייס איך פארוואם איך שטארב"... קרופסקי פון לידע; דעסאנטער $טריאד־קאפיטאן נארעליק עעפאלן פון א באנדיטישער, פארטיזאנישער האנט יולי 1943 י.) מוטיקט זיינע מימגלידער אויף א קאמפם־אויפגאבע, אויפרייסן די נאפט ציסטערנעם אין לידע, חברה, זאגט ער: "וואם האבן מיר צו זשאלעווען אונדזערע לעבנם? מיר יידן דארפך טיט די צייגער די דייטשע גארגלען ארויסרייםך... . סאדאווסקי שלמה ("לענעסקי קאמסאמאל" — נאטשער פושמשע. געפ. 1943 10/2) רופט זיין ווזוואד, נישט באגנוגנדיק זיך מיט די געהרגעטע 8 דיימשן, פארצוזעצן דעם קאמף, דוייל 1ער האט באמערקט, אז עם לעבן נאך 2 דייטשן, ווע׳״כע האבן זיך פארשמעקט אין די קוםטעם... א גאנצער יידישער ווזואד, 37 מאן, פון "םמאלינסקע בריגאדע" גרייפט אן דעם גארני־ זאן אין נאליבאקי, מרעט נישט אפ פארן הורא־ גאן פייער פון פולעמיאטן, אויטאמאטן און מי־ נאמיאטן ביז זיי אלע (א חוץ הילדעהיימער שלום. זועלכער האט זיך דורך א צופאל נערא־ מעוועט) פאלן אין דאזיקן נישט גלייכן קאמף... (זייער ברודער־קבר געפינט זיך אין שטעטל נאליבאקי). דער קאמבריג בולאט, אין ליפשאנסקע, גלויבט נישט אין דער מעגלעכקייט צו אונטער־ געמען א קאמף טיט דערעטשיגער גארניזאן און שטעלט זיך אנטקעגן דעם מארש אויף דעם שטעטל דערעטשין. ד״ר אטלאם, דערעטשיגער גרופע, דערקלערט זיך דאן גרייט אליין אריינגיין אין שטאט, און די רוסישע זאלן נאכפאלגן, נאר דאן וועט געלינגען די התחלה. עם זיינען דאן פארניכמעט געווארן 17 דייטשן און 15 פאלי־ ציאנטן. אין דעם קאמף צווישן אנדערע פאלט דוד דאמבראווסקי. פארן טויט זאגט ער זיין ברודער בנימין: "ווינציק האב איך נקמה גענומען, צו ניך שטאהנ איך, זיי אומעטום דער ערשטער, נעם נקמה פאר מיר, פאר אונחערע עלטערן, פאר אונדזער פאלק"... יירישע קאמאנדירן פון אטריאד פירן זייערע מחנות אין קאמף, נישט גאר מיטאלגעמיינע לאזונגען, גאר אויך מיט די לאזונגען - "פאר אונחערע, מאמעם און צו זיין אפגעהיטן פון טריפות און האט זיך דערנערט בלויז מיט דער וואסער זופ. טאג ווי נאכט געווען פארטאן אין סידור, וואם איז איר געלונגען אריינצוברענגען מיט זיך און אים אפ־ היטן פון אלע רעוויזיעם און זוכונגען. נאטם נאמען איז גישט אראפ פון אירע ליפן, געפלים־ טערט שטיל ביי יערער געלעגנהייט און געהיי־ ליקט "זיין ליבן נאמען...". אין דעם דערמאנטן פרייטיק צו נאכטם איז געשטאנען די אלטע רבי־צן אויף אירע דארע פים. אויסגעצוען ווי א יונגפרוי, איינע צווישן 35.000 האט זיך נישט נעוואלט אראפנידערן אויף די קני און בוקן זיך פאר די אומווירדיקע בשר ודם ם. וואם האבן זיך אזוי אוט־ברחמנות‘־ דיק נוקם נעווען אין איר פאלק און אויף א ברוטאלן אופן דערמארדעט איר מאן - דעם הייליקן ייד און אירע איידעלע קינדער. אוינן מיט תחנונים, האבן זיך געווענדעט צו דער אלטער רבי־צך און געבעטן זי, זאל קני־ ען און דערמיט פארמיידן דאם אומגליק, וואם זי קען ברענגען. פניט־ער פול מיט מורא האבן שטיל נע־ ווונקען צו איר און געבעטן רחמים. אבער קיץ שום כוח. האט נישט נעקענט באוועגן די אלטע, אז זי זאל בויגן איר פארמאטערטן אלמן גוף פאר די שמוציקע היטלער קנעכט. ...ביז עם האט זיך דערנענטערט צו איר א הויכער ם״ם אפיצער און מיט זיין גערמאנישן שטיוול איר א שטוים געגעבן און אוועקגעשליי־ דערט זי, טרעטנדיק איר דארן גוף, ביז זי האט אויסגעהויכט איר ריינע נשמה, שרייענדיק מיט אן איבערנאטירלעך קול: שמע ישראל ה־ אלהינו ה• אחד 1... אט אזוי האט די אלטע רבייצן, זיך אויף א ווירדיקן אופן אפגערעכנט מיט דער ציווילי־ זירטער וועלט, וועלכע האט אויף זיך געלאזט טרעטן די פארברעכערישע פים פון די מאדערנע קולטורעלע מענטשן חיות!... טיף בויגן מיר דעם קאפ פאר דער ערוויר־ דיקער רבי־צן, וועלכע וועט איבערגיין אין דער יידישער געשיכטע, אלם הערלעכע העלדן גע־ שטאלט, וואם ני שט אייגע פון אונדזערע טעכטער, וועט זיך גרויסן צו זיין די אנגעהעריקע פון איר שטאם. איינע 12[ 35.000 (דערצ״לוננ) ח. גאלחאמד. לאפענעם), בלוטדורשטיקן ס״ם־מאן - א הוליע טאן, אדער אנזעטיקן זיין חיהישע תאווה, האט ער באפוילן זיך פארזאמלען די 35.000 פרויען־ געשטאלטן און "פאראדירף פאר אים. און ער האט "געציילט". און שטענדיק נאך אזעלכע "וויזיטך, האבן זיך געפונען פארפייניקטע קרבגות, וואם האבן אויסגעהויכט מיט א ווונדערלעכער שטילקייט זייע־ ו^ע איידעלע גשמות אין שווערע איבערמענטש־ לעכע יסורים, אזא "ציילונג" איז אויך פארגעקומען אין יענעם קאלטן טריבן פרייטיק צו גאכטם; אויפן ריזן פלאץ, פון דעם בירקענאוער בית־עולם פון די לעבעדיקע בר מעךם, האבן זיך פארזאמלט די 35.000 פרויען איינוווינער, די שאטנם אין די לאנגע קליידער־תכריכים. 35.000 פרויען פון ״נידעריקע”' ראסעם זייגען געשטאנען אין טויט־שרעק, געציטערט פאר ווייטיק, שאנד און קעלט, אר&גערינגלט פון א פאר צעגדליק הויכראסיקע ם״ם חיות, וואם האבן זיי געציילט. דאם ציילן אבער, האט נעבראכט די השערת, אז עם פעלט אייגע פון די קרבגות, צוליב וואם עם איז געפאלן א בא־ פעל איבערצוקאנטראלירן. און אלע פרויען האבן' געמוזט קניען מיט דעם רעכטן' פום אין דער ליימיקער בלאטע, איינגעטיילט אין גלייכע רייען. וויי איז געווען צו דער, וואם האט נישט געהאלטן איר גראדע ריי, אדער עם האט זיך דער מינדעסטער שארך אדער גערויש דערהערט. שטיל ווי אין אן אויער איז אדורכגעפירט נעווארן דאם ציילן... , צווישן די דאזיקע אומגליקלעכע פרויען האט זיך געפונען די אלטע קאסוניער רבי־צן, וועלכע האט קומענדיק אין לאגער אים בא־ טראכט פאר א מין אפקומעניש פאר אירע זיגד און אלם א מיטל גערייניקט צו ווערן, בכדי צו קענען קומ^ן פארן בית דין של מעלה - א נע־ לייטערטע. די אלטע אויסנעצארטע רבי׳צן האט בא־ וויזן אין לויף פון איר זיין אין לאגער־גיהנום געווען איז עם אין א טיף הארבסטיקן פרייטיק טאג, א שארפער, דראבנער רענן האט געשמיסן און מיט זייגע שווערע טראפנם דורכגעווייקט די ליימיקע ערד, וואם האט זיך געלאזט קנעטן און געשטאלטן פון זיך א בלא־ טע. אין וועלכער עם האבן געטאפטשעט די בארוועסע פים פון 35000 פרויען־שקלאפינם. די שטענדיק שטאלצע פיגורן פון די פרויען, האבן טיט אראפגעלאזטע קעפ אדורכמאשירט נאנץ נאקעטע, באפרייט פון יערער באהארונג, ווי ווי; דע משונעים, איבער דעם ריזן לאנער בירקעגאו - א הילפם ארט פון אוישוויץ, און די "בארימטע" זין פונם "נרויסן קולטור פאלק" - די דייטשע אויספירער $ון דער הימלערים־ טישער פארניכטונגם שליחות - האבן געלאכט און געקיצלט זייער מייוולאנישע תאוה, אבסער־ ווירנדק די נאקעטע קרבנות זייערע, און ווער א קאפ מיטן פום, וועד א שמיים מיטן גומי שטעקץ, ווער א שפיי אין פנים, א רים ביי די ברוסטן און ווער א שטוים טיטן שמוציקן שטיוול צווישן די פים... שטיל אגגעזאפט מיט שרעקלעכן ווייטיק האבן די מארטירערינם דורכגעמאכט די דאזיקע "דעפילאדע" ביז זיי זיינען צוגעקומען צו זייער ״חיים״ באראק, ווו אין 2 קוואדראט מעטער רוים, האבן זיך געדרענגט 16 ביז 20 פרויען, באקו־ מענדיק צוגעטיילט; 8 פרויען 1 דעקע פון אונטן און 1 דעקע צום צודעקן זיך. דעם אוים־ געדארטן קערפער האט צוגעדעקט א לאנג העמד, וואם האט געדינט פאר זומער און וויג־ טער קליירונג. שווערע, מיאוסע ארבעטן; פון רייניקן קלא־ זעטן, מראגן שטייגער און אנדערע האבן אוים־ געפירט די דאזיקע פרויען סקעלעטן, און באקו־ מען זייער שפייז אין דער פארם פון א שטיק שווארצער מאסע, וואם האט זיך גערופן ברויט און א לוי ווארעם וואםער, אנשטאט זופ. געקארגט האבן די גערמאנער ם״ס נישט ימיט ציילן און קאנטראלירן די אומגליקלעכע באשעפעגישן. דריי, פיגף, צעך און צוואנציק מאל אין טאג, האט מען געציילט און נעניש־ טערט צווישן זי', איז אייגגעפאלן, א וועלכן עם איז פעטלייביקן, אנגעזעטיקטן, (מיט בלוט פאר־ די יידישע און נישט־יידישע עפנטלעכקייט אין אויסלאנד ווייסט זייער ווייניק, אדער כמעט ווי גארנישט, וועגן דעם אנטייל פון די יידן אץ דער העראישער פארמיזאנער ־ באוועגונג אין וויים־רוסלאנד און אוקראינע. די יידן זיינען געווען צווישן די גרונטלייגער און ארנאניזירער פון דער פארטיזאנער באווע־ נונג אץ האבן מיטגעמאכט די פארטיזאנטקע אין אלע אירע פאזן און גלגולים, אננעהויבן פון דער צייט, ווען אומבאדייטנדע גרופעם מיט נע־ ציילטע פארזשאווערטע ביקסן און שטעקנם, פלעגן זיך אץ דער נאכט־פיגצטערניש ווארפן מיט א "הוררא״־געשריי אויף קליינע גארניזא־ נען און פאליציי־פאסטנם און זייען צווישן זי' טויט און פאניק און געענדיקט. אין דער צייט, ווען די פארטיזאנטקע האט זיך פוגאנדערגע־ וואקסן אין א גראנדיעזער פאלקס־באוועגונג, גוט באוואפנט• און אינסטרואירט דורכן ראטן־ פארבאנד. ווען די יידן פון דערעטשין זיינען געקומען פון די דובראוושצינער וועלדער (נעבן סלאנים), נאך דער גרויסער שחיטה (1942 22/3) האבן זיי דארט געמראפן קליינע גרופן האלב־באוואפנטע. רוסן, איבערגעבליבענע פון דער ארומריגגלוגג? אין יולי 1942 יאר. די יידן פון זשעטל האבן אין ליפיטשאנסקע פושטשע (דרייעק זשעטל־ דערעטשין־סלאנים), אריינגעגאסן פריש בלוט אין די שיטערע רייען פון די גקמה־נעמער און געגעבן דעם אימפו,ם צו פארשטארקטער אר־ בעט און קאמף־איניציאטיוו. ווען די יידן פון לידער געביט זיינען פון די גריבער, באלד נאך דער שחיטה (42 ־ 12/5 ־ 8) געקומעך אין נא־ טשער פושטשע, האבן זיי דארט קיינעם נישט געטראפן, און זיי אליין האבן געלייגט די פוג־ דאמענמן פון דער שפעטערדיקער בריגאדע "לע־ נינסקי קאמסאמאל". טוביה ביעלסקים גרופע (גאוואגרודאק) האט חדשים לאנג ארומגעבלאג־ קעט איבער די רחבותן פון די וועלדער אין נאוואגרודקער ראיאן, ביז זי האט זיך געטראפן מיט "וויקמארם" סאוויעטישער גרופע. מאניעווי־ ,טשער יידן (וואלין) האבן צוזאמען מיט א םא־ וויעטישן אפיציר מימן נאמען - קרוק, געלייגט דעם יסוד פאר דער שפעטערדיקער, ברייט־פאר־ צווייגטער, פארטיזאנטקע אין וואלין. מען האט געדארפט האבן מוט אויף צו מאכן דעם שריט. די יידן האבן זיך געשראקן פאר די געהיימניספולע, אומבאקאנטע פושטשעס. מען האט געוווסט, אז די יידן טרעפן זיך $ן אין די.וועלדער מיט א שרעקלעך פייגלעכער אטמאספער, מיט א פארגיפטעטער יידן־שגאה, מיי מצד די פויערים, ווי אויך מצד א געוויסן טייל סאוויעטישע פארטיזאנער. י פיל הונדערטער יידן זיינען (ספעציעל אין דער ערשטער צייט) אומגעקומען דורך פויערים און פארטיזאנער באלד גאך זייער אנקומען אין וואלד. די יידישע 'וגנט האט געוווסט, אז זי קען נישט בלייבן אין די געטאם ראטעווען די משפ¬ חות (די בארימטע פאמיליען ־צוגעבונדגקייט ביי די יידן, וועלכע איז געווען די סיבה פון טויט פון הונדערטער, טויזנטעח זי קען בלויז אנט־;ויפנדיק נקמה נעמען פאר זיי. די יידישע יוגנט, די יידישע מאסע, וועלכע איז נעקומען צולויפן אין די פושטשעס און זועל־ דער, אויסגעפייניקטע, בארויבטע, טיף געשעג־ דעטע אין זייער מענטשלעכער ווירדע, אלע נאכן פארלירן אלץ און אלעמען, די טייערסטע און ליבםטע, די טאטעם און מאמעם, די ברידער און שוועסטער, די פרויען און קיגדער - האט נע־ אטעמט מיט איין נעפיל, האט געלעבט מיט איין געדאנק - נקמה. אן דעם וואלט דאם אנטלויפן. באדייט שענדלעכע דעזערציע, ווען גישט דאם, וואלט דער ביטערער געראנגל פארן לעבן קיץ' בארעכטיקונג נישט געהאט. די יידישע יוגגט איז נישט געלאפן, בכדי צו ראטעווען די אייגענע פעל, הגם דער ־נעוואלדי־ קער דראנג צום לעבן, דער נאטירלעכער שמאר־ קער לעבנס־אינסטינקט האט דא בלי שום ספק געשפילט א גרויסע ראל, קיינער פון אונדז האט זיך דאן, ביי די דעמא;טיקע בראשית־פארהעל־ טענישן פון דער פארטיזאנער באוועגונג נישט געשאפן קיץ מינדסטע אילוזיע וועגן דער מעג־ ✓עכקייט איבערצולעבן די מלחמה. קיינער האט נישט דאן געגלויבט, אז די נישטיקע, צעשטויבטע גרופן מיטן פארזשאווערטן געווער, וועט לאנג קענען אויםהאלטן אין דעם קאמף מיט דער מאכט, וועלכע האט אין אזא קורצער צייט געשטעלט אויף די קני גאנץ איי ראפע, און ערנסט באדראט די גאנצע ווע-ט (דער אזיפקום פון פארטיזאנמקע פאלט צזנויף מיט דעם גלאנץ־פעריאד פון דייטשן געווער־ זומער 1942). .ד״ר אטלאם יחיאל, קאמאנדיר און גרינדער פון יידישן. קעמפערישן זזטריאד אין ליפיטשאג־ פקע פושטשע (געפאלן מיט א העלדן־טויט בעת דער גרויסער אבלאווע (42 5/12) האט דערצויגן די קעמפער: /,מיד זיינען נישט געבליבן לעבן, בכרי איבערצולעבן, נישטא פאר דעם קיץ שאגם. מ;ר זיינען געקומען אהער נעמען שרעקלעכע נקמה און רואיק שטארבן אין קאמף". זיינע לעצטע ווערטער צו די חברים זיינען געווען: