Undzer Worṭ · 1947-01-24 · 4/42 (24.1.1947) · p. Seite 4

I ZAJT 4 אונדזער ווארט FRAJTIK, 24. JANUAR '1947 פון דעם שפיץ פון ווזלקאן, האבן מיר צו מאן מיט די א״ג שפיץ־ערופציעם. ווען, ווידער, דער אדסברוך קומט פאר דורבן אויסרייסן א שפאלט אוץ* די אפהאנגען פון קאנום, רעדן מיד וועגן א זיימיקער ערופציע. א דיי גרעסערע ווזלקאנען ווייזן ארוים די דאזיקע דערשייגונג. אווי צ״ב איז באווזסט, אז שפיץ־ערופציעם טרעפן זיך זייער זעלטן ביי דער עטנע. פון 80 אויסברוכן פון דעם ווולקאן זייגען קרוב 60 פארגעקומען אויף זיינע זייטן אויף א הויך פון 2.000 ־ 800 מ. אי־ בערן וואסער־שפיגל. אויף די אויסברוך־שפאלטן שאפן זיך די א״ג זייטיקע אדער לאטעראלע קא־ בוטן. אץ דער צייט פון עטנע־אויטברוך אין יאר 1669 האט זיך געשא£ן אוץ- איר זייט א קרוב 20 קט. לאנגער, אבער במיז 2 מ. ברייטער שפאלט, אוץ- וועלכן עם זיינען אנטשטאנען אין פארלויף פון עטלעכע טעג די א״ג מאנטי ראסי, 2 קאנוסארטיקע בערגלעך, וואם זיינען הע״כער געווען פון דער נאענטער שטאט ניקאלאסי אוין- קרוב 325 מ. די אפהאנגען פון דעם סיצילישן ווולקאן זיינען באזעצט מיט הונדערטער אזויגע לאטעראלע קאנוםן. אויך אין רו־צושטאגד, אין פעריאד צווישן צוויי אויסברוכן, הערט נישט אוין- די עקסהא־ לאציאגם (אויסהויכנדע) טעטיקייט פון די ווזל־ קאנען. ווען עם באקומען זיך ארוים פארשיידענע נאזן. ווי אדך פארשיידענע וואסער־דאמפן רעדן מיר וועגן דער פומאראלן־טעטיקייט. ווען דער ווולקאן עקסהאלירט שוועבל־וואסער־שטאף און שמעבל־זייערם אין א גרעסערן קוואנטים ווערט עסיבאצייכנט, אלם סאלפאטארן־טעטיקייט, וועך אבער עם באקומט זיך אתים קוילן־זייערם, רעדט די וויסנשאפט וועגן ,א״ג מאפעטן־טעטי־ קייט. ספעציעל די לעצטע טעטיקייט דויערט זיי־ 'ער לאנג. נאך היינט באקומען זיך ארוים בא־ דייטנדע מאסן פון קוילן־זייערם אין דער זוולקאן געגנט אין צענטראל פראנקריייך, וואם זיינען נאך אנטשטאנען אין דער צייט פון פארגאננע־ נעם געאלאגישן פעריאד. די״דו״יער־צייט פון רזען פון א ווולקאן איו זייער א פארשיידנארטיקע. סטראמבאלי אוין- די לופארישע אינחלען צ״ב האט 1/4י שעה־דיקע פד־ זעםצודשךדי א)'ים'ברובן, און דערוח/קאן עפאמעא דואטים פאיינאטיר־ט,־ י ווי ודיט ם־דערגרייכט דער מענטשלעכער ׳זברון. נאר אין יאר 1302 איין אויסברוך. דעם וועזזוו האט מען באטראכט ביון יאר 79 נאך קריםטוסן, אלם אן אויסגעלא־ שענעם ווולקאן. נאך דעם יאר. ווען ער האט אפגעטאן די דאמאלסדיקע נעלערנטע א שפיצל זיינען די ערופציעם פארגעקומען אין עטלעכע הונדערט יאריקע אפשטאנדן, און אין די נייסטע צייטן האט ער רע״דוצירט די הפסקות צווישן די איינצלנע אויסברוכן צו עטלעכע יאר. (1־ער מייל) ארט דויערט א לענגערע צייט און חודט דך אפטער איבער. דאן שאפט זיך פון געמיש פון ארויסגעווארפעגעם אש, לאפילי און שלאקן מיט דער לאווע (ארויסבאקומענע מאגמע), אין פארם פון שיכטן. א גרעסערער, אדער קלענערער ווזל־ קאן־קאנום. אויף זיין שפיץ געפינט זיך א קיי- לעכדיקע עפענונג, אנגערופן קראטער. אויף אזא אופן אנמשטייט דער שיבטנארמיקער, אדער םטראטא־ווו׳/קאן. די קאנוסארטיקע פארם איו א נאטיתעכע ווזלקאן־פארם און אזא בלייבט זי אין דער רעגל, מיט קלענעקע אדער גרעםערע אפנדגונגען נאך שפעטערריקע ערופציעם אדער אונטערן איינ" פלום פון ווירקונגען פון אטמאספערישע פאק- טארן אדער צייט. " די הויך פון ווזלקאנען איז א פארשיידג־ ארטיקע, דער גרעסטער, טעטיקער ווולקאן פון דער ׳ וועלט, כימבאראזא, דערהויבט זיך אוץ- 6310 מ; עטנע אוץ- 3279 מ. און דער וועזזוו אוץ- 1250 מ. איבערן וואםער שפיג^קאסעגשע אין ניקאראגוא, איינער פון די מעטיקסטע פייער־ שפייענדיקע בערג, באזיצט א הויך אומגעפער פון 162 מ. איבערן וואםער שפיגל. ביי דער ערופציע פון א ווזלקאן קען מען געוויינלעך אונטערשיידן 3 נאכאנאנדיקע טע- ט קייטם־פאזעם. די ערשטע אויסערט זיך אין לאקאלע ערד־ציטערנישן, אין שאפן זיך פון שפאלטן, א שטארקן ארויסבאקומען דך פון נאזן. אין דער צווייטער סטאדיע עפנט זיך דער קרא- מער, דאם מאטעריאל וואם געפינט זיך אין אים ווערט ארויסגעשליידערט הדך אין דער לופטן און די דאויקע טעטיקייט דויערט צייטנודיז עם־ לעכע טעג. אראפפאלנדיק אדף,א בארנ אדער אויף זיין אומגע״בונג פאתרעסערן די ארויסגע־ שליידערטע י פראדוקטן דעם בארג אוץ- א נייע שיכט, אדער שאפן ביי זיין צופוםן דיזיקע שיכטן, וועלבע האבן פארשאטן, ווי עם לערנט די נע- עדנט^נאנצ^א^זאפטן (צ״ב^^ןעע א§י הערקולאנעום ארוס^אר 79 נאך קר*טטוס|). וועגן דעם פאתעם פון ווולקאנען־טעטיקייט זאגט עדות צ״ב דאם, אז דער רויך־זייל ביי דער ערופציע פון דרום אמעריקאנישן ווולקאך קאטאפאקסי (5943 מ. די הויך) אין יאר 1877 אי״ז דערגאנגעך צו 10.000 ־ 8.000 מ. אין דער אט־ מאספערע. און ביי די אויסברוכן פוןוועזזוו פלעגט עם אפט דערגיין ־צו א הויך פון 3.000 מ. אין דער דריטער פאזע קומט פאר דאם אויסגיסן זיך פוך דער לאווע. ווען די לאווע באקומט דך ארזים ילו ווזלקאכיזם ד״ר 3. געשטאק וועלכע זיינען טעטיק פון היסטארישע ציימן צ״ב; עטנע, סטראמבאלי א. א.; צו דער צווי־ טער קאטענאריע, "ווידער, געהערן די, ביי וועל־ כע עם איז, זייט מעגטשן נעדענקען, נישט פאר- געקומען קיץ שום ערופציע (אויסברוך), (צ״ב: מאאר אין צענטראל פראנקרייך). ווזלקאנען טרעפן מיר געוויינטלעך אויף די ערטער פון דער ערר אויבערפלאך, ווו די ערר שאלעכץ איז לויז געווארן דורך דיסלאקאציעם אדער דורך א בראך און אוץ- אזא אופן האט די מאגמע (הייסע'מאםע) געהאט א פרייען וועג ארויסצובאקומען זיך פון דער טיפעניש: אזוי צ״ב איז דער בעקן פון פאציפיק ארומגעזוימט מיט א שורא דיסלאקאציעם און דעריבער זיינען זיינע ברעגעם באזעצט מיט א ריי ווולקאנען.עם דארף אונמערשטראבן ווערן, אז די מאגמע באקומט זיך ארוים אוץ- דער ערד־אויבערפלאך אין פיל פאלן. אין דער נייםטער צייט, אויך אן דער הילך פוך שפאלטן, ווי דאם האט צ״ב דאם ארט ביי די מאארא ווולקאנען. זיי בילדן קאנוסדיקע, אדער קעסל־פארמיקע ערד־פארטיפונגען, אננעפילטע מיט וואסער און רעפרעזענטירן דעם טיפ פון די, אזוי גערופענע. ■ עמבריאנעלע ווולקאנען, ווולקאנען אין דער ערשטער אנטוויקלונגם־םטא־ דיע, וואם האבן געהאט בלויז איין איינציקע ערופציע. די מאגמע אין אינגעווייד פון דער ערד פארמאגט פארשיידנארטיקע נאזן. וואם באקומען זיך ארוים, ביים פארקלענערן זיך פון דרוק, שנעלער אוץ- דער ערד אדבערפ/אך, ווי דער גלייכצייטיק צו דער ערד אויבערפלאך שטרעבנדער, קאכעדיקער שטיין־מאטעריאל. אין מאמענט פון ארויסבאקומען זיך אוץ- דער ערד אויבערפלאך עקספלאדירן די נאזן שאפנדיק אזוי ארום דעם ליי אדער קעסל פון דער מא־ ארע. די דאזיקע גאז־מאסן און פארע רייםן אפ פון דער, ארויספליסנדער אין דער הויך, מאגמע, גרעסערע אדער קלענערע טיילן, ווארפן זיי ארד^חדך' אץ דער לופט, ווו דימוערן שנעל אפנעקילט. 2-פאלן אראפ •אין דעך נאענט£פון דער עפענונג, פוגוואנען זיי זיינען ארויסנעווארפן געווארן און אפהענגיק פון כוח, אדער צייט־ דויער פון דער עקספלאדווער־טעטיקייט זעצן זיי זיך אפ ארום דער מאארע אין פארשיידענע הויכן, אדער פארנעמען. די פיינערע טיילן פון די ארויםנעווארפענע מאפן רופט מען אן ווול־ קאנישער זאמד,״אדער אש, גרעסערע -"לאפי; י און שלאקן און די גרויסע - באמבעם. ווען די ווולקאן־טעטיקייט אין א געוויסן די נעאלאגיע^ אונטערשיידעט דעם באגריף ווזלקאניזם סיי אין אייגנטלעכן, סיי אין בריי- מערן זין פון ווארט. ווולקאניזם אין זיין ענגע־ רעד באדייטונג געמט ארום אויסשליסלעך די טעטיקייט פון די ווולקאנען, ווזלקאניזם אין בריימערן זין פארנעמט זיך אויסער דעם אויך מיט אזוינע דערשיינונגען, xווי ערדציטערנישן, מיט בעת שאפנדע נוחות, ווי' אויך מיט הייםע קוואלן. אונטער ווזלקאנען פארשטייט די געאלאגיע אזוינע ערטע אוץ- דער ערד, וואם שטייען דורך א קא׳נאל איך פארבינדונג מיט איר אינגעווייד און פון וואנען עם באקומט זיך ארוים, אדער עם האט זיך ארויסבאקומען, אוץ- דער אויבערפלאך' א היים־פליסנדע שטייגמאםע. פון דעם דרינגט ארוים, אז ווולקאנען מוזן נישט אומבאדינגט זיין קיץ בעת. נאר זי' קענען זיך דערהויבן קוים עטלעכע מעטער איבער דער ערד. די ווולקאני־ שע בעת ווערן געוויינטלעך געשאפן דורך די ווולקאנען זעלבסט מיט דער הילן- פון שטאפן, וואס זיי האבן פון זיך ארויםגעווארפן. מען אוג־ טערשיידעט טעטיקע און אויסגעלאשענע ווזלקא־ נען. צו דער ערשטער קאטעגאריע געהערן די, שטילע נאכט ש. שטערנשאם .*Mir: אינ״ם פענצטער פון מיין שטיבל קוקט אריץ י א שטילע נאכט, גריגע שטערן שימערירן און לבנה לאכט. אוץ- די בערג און אין טאל r בלויע נאכט, זי רוט און דאם ווינטל - סודות־פול אוץ- בוימער םטרוגעם שפילט. סיהאבן פעלדער זיך באצירט אין טונקל בלויען קלייד, א רייגע לבנה אוץ- די דעכער מיט קעצן־טריט, זי גייט. ם־מורמלט שטיל דאם טייכל,' דערציילט פון וועלפדבאשאף; ם־איז די נאכט א היכל אין וועלכן כ־שטוין און נאף. מעשות פון מענדעלע מוכר ספרים - יא - האט גארדאן געענטפערט - אויך איך נעדענק. דאמאלסט האט איר גישט געקענט, קיץ העברעיש און אויך איצט קענט איר נישט. - דער קאפ, דער קאפ! האט זיך דער עסקן פארקלאגט - און האט אנגעוויזן אויפן קאפ. - ניין - האט גארדאן נעענטפערט - דאם הארץ, דאם הארץ - און האט אנגעוויזן אויפן הארץ... / * */ * ם,נעווען א געשיכטע מיטן מאל ער מאקם ליבערמאן, וואם האט געצייכנט דאם בילד פון א מענטש. דער פארטרעט איז דער נענעבענער פערזאן נישט געפעלן געווארן, טענהידיק. אז ם־איז נישט ענלעך צו אים. - רעג מיך נישט אוץ- - האט זיך אפגערופן דער מאלעד. איך זאל דיך נישט אמאל אפמאלן, עם זאל ווירק־ לעך זיין ענלעך צו דיר. . I * * * א נעשיכטע מיט ארטור שניצלער, וועלכער האט זיך צוריקגעקערט פוך אן אונטערהאלט מיט שרייבער. מ׳ האט אים געפרעגטן ווי אזוי איז א דורך דער אוגטערהאלט? - פרעגט מיך נישט - האט געשמייכלט שניצלער - ביזאל מיך נעווען אונטערהאלטן מיט די אנוועזנדע, <ואלט,איך שטארק געגענעצט. דער זעלבער האט געזאגט. ם־איז פאראן פיר קאטעגאריעם ארבעטער: א קלונער און א פלייסיקעך - א נוטע קאטענאריע און קעגםט זיך אוץ- אים פארלאזן. א קלונער און א פוילער - א מיטעלע קאטעגאריע, מיקען זיך נאך מיט אים אן עצה געבן. א נאר און א פוילער - דארפםטו אויף אים נוט אכטוננ נעבן און שטענדיק אונטעריאגן. א נאר און א פלייםיקער - א געפערלע־ כע קאמעגאריע, ם־וועט דיר ק״נמאל נישט נע- ליננען צו פארריכטן זיינע פילע פעלערן. קנאפ־לאך! איר וועט זיך אים נישט אויסצאלן. - "הם... איר זענט, הייסט דאם, אויך איי- נער פון -די, וואם שטעקן די "פריראדע“ אין לאץ אריין?... ניט ער אייך א פרעג אזוי פון דער זייט און קוקט אביסעלע אריבער די שפא־ קולן און אזוי, אז איר מוזט זיך פארשעמען. איין מאל, בשעת א "באטאנישף שמועס זאג איך יי צו אים: - איך רעכך זיידע, אז פלאנצן האבן עפעם א נעפיל פון זוייטיק, ווען מען שניידט די, ווען מען ברעכט זיי אפ. פאמעלעך, פאמע־ לעך קומט אן ז^יעד ווייטיק, א סך א סך לאנג־ זאמער, ׳ווי" ביי א באשעפעניש מיט א נערוון- סיסטעם, אבער קומען קומט ער אן. נאר מיר, לעבעדיקע, קענען דאם דאזיקע נעפיל נישט באגרייפך כדי צו באגרייפן אזעלכעם, מוזן מיר האבן קרעכצן, קאנווולסיעם, בלוט... - וואם הייסט? - מאכט צו מיר מענדע־ לע מיט אזא טאן, פונקט ווי איך וואלט אים אויפגעטאן אנייע און טיפע חכמה, ווי א שטיי־ גער, שניי איז ווייס און וואסער א ז נאם... - פלאנצן, דאם זיינען דאך א ר ג א ג י ש ע ב א¬ ש ע פ ע נ ש ן, וועלכע באשטייען פין ארגאנישע קעמערלעך; אונדזערע ארגאנישע ב ר י ד ע ר! י׳ . דערביי האט מענדעלעם פנים אויסגעדריקט עפעם אזוינט, פונקט ווי אין זיינע אדערן וואלט גערונען א קלארער קילער זאפט, און אוץ- זיין אלטךתלייכן און גרייז־גראעךקאפ וואלטן נע־ וואקסן יונגע צווייגן מיט רוישנדיקע בלעטער, מ‘ דערציילט אהרן דור גארדא! האט זיך אמאל צוזא־ מענגעטראפן אויף־ואן אונטערהאלט מיט אן אלטן ציוניסטישי עסקל, זאנטצו אים דער עסקן־מ־ר דערמאנטזיך,׳ אזמירהאבןזיך’אמאל באנעננט מיט יארן צוריק. צו וואם זייבען נויטיק פראטאקאלן מענדעלע איז געווען א מיטגליד פון הים־ טאריש ליטערארישן קרייז ביי דער חברה "מפיצי השכלה" אין אדעם, צו וועלבער עם האבן געהערט אחד העם, דובנאוו, מ. מרגליות און אנדערע. די חברים זיינען זיך צוזאמענגע־ קומען אין אן ענגן קרייז און יעדער איינער פון זיי האט רעפערירט אוץ- א טעמע, אין וועלכער ער איז נעווען אממייסטן באהאוונט. מענדעלע איז געווען דער איינציקער, וואם איז אראפ פון וועג און גערעדט נישט צו דער זאך. פאר דער דערעפנונג פון די זיצונגען תאט דער סעקרעטאר פארגעלייעגט די פראטאקאלן פון די פריערדיקע זיצונגען. מענדעלע האט זיך אויפגערעגט און פראטעסטירט וואם דער סעקרעטאר האט אים אריינגעלייגט ווערטער, וועלכע ער האט נישט געזאגט. ווען די חברים האבן זיך נעשטעלט אויפן סעקרעטארם צד און באשטעטיקט, אזדער סעקרעטאר האט אויסגעפילט זיינע פליכטן כשלימות. האט מענדעלע דך אפנערופן r צו דארף איך דען געדענקען דאם, וואם כיהאב גערעדט אוץ- א פריערדיקער זיצונג און וואם דארפן מיר בכלל דעם גאנצן ענין מיט די פרא- טאקאלן. איז דען נישט גלייכער צוזאמעגצוקו־ מען דך ערב שבת נאך דער סעודה, ביי א גלעזל טיי און רעדן פון דעם וואם סיקומט אויפן גע¬ , דאנק, אן סעקרעטארן און אן פראטאקאלן? די נאטור אין לאין די ליבע פונם זיידן צו אלץ, וואם וואקסט און בליט. איז געווען אן אומנעוויינטלעכע. במעט א פידשע ליבע איז עס געווען. מיט אויגן פון א ריידנדיקן אוץ- זיינע שטומע ברידער האט ער געקוקט אוץ- גרינע בוימלעך. אוץ- האלב אויפ־ געעפנטע בלימלעך. מער פעלט אייך נישט, איר זאלט פאר א־ם אין די אויגן אפרייסן א פריש צווייגל. אפשניירן א בלום אין אריינשטעקן אין דאטעס—אן.ענין פאר היסטאריקער ביי מענדעלען איז געווען אנגענומען צו פייערן ויין געבורטסטאג דעם 20־טן דעצעמבער ל וימן אלטן מטיל. זיינע ״אייניקלעך - די שרייבער — וועלכע פלעגן זיך ביי אים צוזא־ מענקומען, האצן אים פארווארפן טיט פראגן וועגן זיין געבורטם־יאר. ם האט זיי אבער גאר־ נישט געהאלפן. מענדעלע פלעגט נישט נערן ענטפערן אוץ- אזוינע "דיסקרעטע” פראגן. איין ענמפער האט ער נעהאט: פרעגט חבנאוון ער וועט שוץ אייך זאגן, א היסטאריקער י דארף קענען די דאטעם, אבער נישט א געוויינלעכער שרייבער. די הינער אין אדעס ווייסן ער פלעגט אויך ענטפערן ווענן זיין נע- בורטס דאטע אויפן פאלגנדן נוסח: "אין יענע טעג ווען אינדיקעס און גענדז זיינען פארימשפט געווארן צו שחיטה,.. (די חדשים טבת־שבט). אין איינעם פון זיינע גענורטם־טאג פייע־ רוננען האט אים דער שרייבער מרדכי ספעקטאר דערלאנגט א פאשטעט אננעפילט מיט לונג און לעבערלעך פון עופות. מענדעלע האט אויף דעם געזאגט: "איך אליין ודים נישט ווען ם*פאלט אדם מיין געבורטסטאג, די אדעסער דדנער אבער, ווייסן שדן עם זייער גוט. דער כוח פון פיגקטלעכקייט איינמאל איז מענדעלע אייגגעלאדן נעווארן אוץ- א שמחת צו איינעם פון די אדעסער עשירים. דער טערמין פון דעם מאלצייט איז וד געוויינלעך געווען אנגעוויזן אין דער איינלאדונג. ווי פארווונדערט זיינען געווארן די גאסט־געבער, זעענדיק מענדעלען פארפוצט אין א פראק אין דער טיר פוץ זייער תויז, ׳ א טאג פריער פארן באשטימטן טערמין...