Mannheim
Compact Memory

Undzer Worṭ · 1947-01-17 · 3/41 (17.1.1947) · p. Seite 8

Scan of the page
Image: UB Frankfurt, Visual Library (IIIF)
Journal
Undzer Worṭ
Volume
2 (1947)
Issue
3/41 (17.1.1947)
Date
1947-01-17
Page
Seite 8 (sequence 8)
Language
Yiddish, English
Belongs to
journal issue
OCR quality
63% known words query
IRI
…/7242850-7243267-7243270--263-7242910
Visual Library
page viewer of the UB Frankfurt

No entity mentions on this page.

OCR text

ו /' A.'i 8 אונדזער ווארט FRAJTIK, 17. JANUAR 1947 ץ os naje lebn in wajtn cofn Busland antwiklt Sibir. Di erszte ejgntieche pionern wos hobn ojfn grünt fun wisnszaftleche baobachtungen ongehojbn ojscuforszn Sibir, derkenendik azoj arum zajne umojsszepbare rajchtimer, zajnen gewen doktojrim un gelernt«, farszikte culib politisze oder perzenleche tajmim durchn cariszn rezim. Ojch ject szikt di regirung ire beste wisnszaftler in wajtn cofn, ober niszt, als farszikte, nor als hojch-geachtete forszer, techniker un organizatorn, wos szteln in menczlechn reszus an alc mer-badajtndn tejl fun di gewaldike kreftn un rajchtimer fun Sibir. Lojt di modernste wisnszaftleche un technisze mitten wert dos land gemostn un farcejchnt. Glajchcajtik wem ojsgeforszt di geologisze un klimatisze farhelteniszn fun di ejnclne gebitn. Noch di wisnszaftler, gejen techniker, inzinieren un landwirtszaftler, wos organizirn di! eksploatacje fun di festgesztelte erd-rajchtimer. Glajchcajtik wert gefirt a brejt-farcwajgte dercijungs-arbet un dos hejst balernen di ajngebojrene mit der onwendung fun di modemste arbets-metodn. In der erszter rej wert ojf dem gearbet, az afile di zidlungen wos lign in di cofndikste umcugenglechste tejln fun Sibir zoln zejere szpajz baderfeniszn alejn producirn, wajl der transport ken nor cusztand kumen durch szifn oder aeroplanen un szifrojm iz do wejnik nn kost tajer. ״Es wem gehodewet naje twue-sortn, wemens zangen es wem rajf afile in dem kuren sibiriszn zumer. Grinsn wem gezejt unter gloz, wu zej szproen arojs un szpeter wem zej ge- 6a net ojf der fraj. Es wern ojch gehodewet ojbst-bojmer, an umwirklech ojszeender onblik — epl-bojmer in wajtn cofn! Dos wichtikste ort in dem grojsn ojfboj werk wos wert gefirt durchn Batnfarband, farnemt di. Industrie, welche hot in a ganc kuren cajt-opsznit farwandlt umbarirfe stepes un wald-gegntn in blijende sztet. A tipiszeer bajszpil iz Komsomolsk, di ״jugnt sztot“ ojfn tajeh Amur. Zi iz gegrindet geworn in jor 1932 durch 4000 mitglider fun der komunistiszer jugnt-organizaeje, ejnfach in step ajngebojt. Hajnt-cu-tog iz Komsomolsk a sztot mit etleche hundert- , tojznt ajnwojner, ober ir nomen hot noch alc a recht. Es iz, nemlech, zeltn cu trefn ojf ire gasn emien wos zol zajn elter, wi 40 jor, un zi iz iberfult fun kinder. Jung un kreftik iz ojch ir Industrie. Zi farmogt aeroplanen-fabrikn un naft-rafineries un frijer far alc szif-dokn. Dos bojen fun sztet in wajtn cofn wert baszwert durch a specjeln umsztand wos sztelt di architektn far szwere Problemen, niszt nor in Sibir, nor ojch in Alaska un cofn Kanade. In di geografisze brejtn, nemlech, tojeht niszt kejnmol genclech der bodn ojf a gewiser tif un macht ummeglech jede bodn-drenirung. Dos sznej un regn-waser k$n niszt ophisn un blajbt cum grestn tejl sztejn ojf der ojberflech un es iz natirleech niszt» ejnfach ojf aza grünt ojfcuszteln moderne gebajdes. Doch hobn di sowietisze architektn kimat fulkom gelejzt dos dozike problem un men zet cum bajszpil in Magadan ojfn Ochotiszn Jam hojehe 7-sztokike wojnhajzer. Zej sztejen fest un zinken niszt. Iberikns iz Magadan a blijende industriesztot, wu es gefint zieh dos zic-ort fun einer fun di greste sibirer boj-ürmes, wos firt on mit der arbet kimkt fun alc wos wert gebojt in cofn: portn un ajznbanlinjes, wegn un fabrikgebajdes zi farwaltet wajter mit gold un kojln-grubns — alzo an art ״Solei Rone“. Zi halt ojs an ojsgecejchntn orkester un a teater-grupe un tut alc kedej cu hojbn dem kultureln niwo »fun jene gegntn. Hole. Dos boj-materjal fun Sibir iz hole. Di hajzer wern gebojt fun dike, arumgehakte sztamen, welche nemen on mit der cajt a zilbergroje bafarbung. Rojte geranjen bapucn di gezimsn fun di eolrajehe klejne fencterlech. Es iz niszto epes rajenderes, wi a sibiriszes blok-hojz. Wajt und farszejdnartik iz dos land, alc iz gros un umendlech. Di welder, di stepes, di berg-kejtn. Farszejdnartik wi dos land zajnen ojch di feiker, welche bawojnen es. Noch ,hajnt-cu-tog szwiblt, in di welder fun jener gegnt, fun chajes mit di tajerste fein. ~ Di merhajt fun di sibirisze felker zajnen nomadn. Di regirung macht farszejdene pruwn kedej cu bawegn zej cu firn a bazesenem art lebn un farejbikn zej er fi-cucht un land wir tszaft in feste zidlungen. Ralsweme derfer zajnen ajngerichtet geworn fun der meluche un cugetejlt geworn mit der derbaj-lignder erd cu di ejnclne sztamen. Ober in zajn erszter form hot zieh der eksperiment niszt ajngegebn. Winter-cajt zajnen di menczn un di balej-chaim gewen ganc cufridn in zejere wareme holc-sztiber, ober wi es zajnen nor durchgedrungen di erszte wareme frilings-wintn, hot zieh dos alte wanderlebn wider ongehojbn. Di menczn flegn wern umruik un dos fi, eugewojnt cu der umendlecher stepn-wajtkajt, flegt zieh filn niszt gut un flegt krank wern. Dan iz men gekumen cu an heskem. Winter cajt blajbn di nomadn in dorf, ober zumer kern zej zieh um cu zej er alter lebns-form un ceszprejtn zieh iber di wajte flachlender. Doch iz es szojn niszt mer kajn rejn nomadnlebn un dos dorf blajbt der mitl- Punkt un di krojn fun zej er cuzamenlebn. Mit der cäjt fun der dajezer bazecung beszas der milchome iz kimat di gance industrie fun di okupirte gebitn ewakuirt geworn kajn Sibir. Mit sztolc wajzt men in Nowosibirsk, ejne fun di greste centrales fun der sowietiszer krigs-industrie, a gewer fabrik, welche iz optejlungswajz ibergefirt geworn un wi nor di ejnclne optejlungen fun der fabrik zajnen opgelodn geworn, zajnen zej glajeh gewen arbets-feik. Di wajte, wilde lender fun Sibir hojbn on cu endern zejer ojszen. Dos umendleche gebit fun di Kozakn wos cit zieh fun Kaspiszn Jam biz cum chineziszn mojer wert etapnwajz farwandlt in an industrie-land. In Karaganda bakumt men arojs kojln ojf rizike sztrekes baj tog-Iicht. Es iz genug cu bazajtikn di dine erd-szicht, wos dekt cu di rizike kojln rezerwn, awekculejgn szines ojf di kojln un di eugn in der szachte cu farlodm Wos fara rajehes land, wos fara gewaldike antwiklung! Ojch dos iz Busland (״Yedijot Hajom“)' Ojf der szpic feder .. IJmfarantwortleche chucpe! In numer 5 fun der Lodzer ojsgabe fun der jidiszer P.P.R. ״Folks-sztime“ iz farefntlecht an ״artikl“ fun der ״gezelszaftlecher un jideiszer“ tuerin R. Wojkowska -o. d. t. ״PPR in kamf mitn antisemitizm“. Der titl fun dozikn ״artikl“ — a ganc interesanter un baszejdener. Dakegn der inhalt — umfarantwortleche chucpe! Nemlech: Zi szact op di behole-sztimungen wos herszn in land un macht derbaj ir ״psichoanaliz“ un firt 93s: ״Di erszte szwalbn fun der panik zajnen gewen di agude-lajt. Un noch zej — ale andere szwarce kojehes ojf der jidiszer gas“. Zi batont wajter: ״Zej hobn es farszprejt klangen fun a geefnter grenec ojf a chojdesz cajt, wegn dem, az szpeter wet men szojn afile, legal ojch niszt kenen forn. Zej hobn es ongehojbn a rejestraeje ojf awekforn un gewornt, az wer es wet niszt antlojfn tejkef — dan nemen zej fun zieh arop di farantwortlechkajt far zajn gojrl“., Wajter zogt zi: *) ״Fregn mir: fun wen on zajnen es di agude-lajt un zejere szutfim geworn di farzorger fun jidiszn folk? Mir gedenken zej fun 1939 un mir kenen zej fun di cajtn fun der okupaeje. Zej zajnen es di Jidn-Rat-lajt, welche hobn in di szwere teg fun okupaeje ojch gehandlt mitn jidiszn folk, mit jidisze lebns ... Cu di dozike szwarce kroen ken men onwendn dos wertl: Hit undz Got fun undzere fraj nt, fun di fajnt wein mir zieh alejn ojshitn“. "Tn cum sof zogt zi noch ״kliger“: ״Es handlen ojch mit jidiszn pajn, mit jidisze cores farszejdene szpekulantn un x szabrownikes, hendler fun ״harte“ un wejehe“, zej kojfn es op far groszns dos bisl hob un guts fun di in-panik antlojfnde Jidn. Es iz farsztendlech, farwos der dolar iz leetns gesztign“. Ot azoj zet ojs bekicer der doziker ״artikl“ fun R. Wojskowska. *) Di citatn genumen fun ״Unctaer Sztime“, Pariz. Cu di baforsztejende waln Dem 19 januar wet di Szejrit Haplejta in der gancer amerikaner zone fun Dajczland wejln ire legitime forsztejer in di komitetn. Di waln kumen for gemejnzam un lojt an ejnhajtlech ojsgearbetn wal-modus. Der ojsgang fun di waln wet basztimen iber der gesztaltüng fun undzere oficjele instituejes, wos wein onfirn mit undzer gezelszaftlecher tetikajt un reprezentim far der ojserlecher weit.; Mir muzn zieh deriber klor machn di wichtikajt funm dozikn moment, iber welchn men tor niszt Jarbajgejn mit der azoj, leetns populerer 'glajchgiltikajt. Der moment iz a cu-ernster, az men z©l zieh derlojbn im gringcuszecn. Apatje un glajehgiltikajt — zajnen di szedlechste mikrobn far der Szejrit Haplejta un muzn mit ale mitten bakemft wern. Der rezultat fun di waln, wet dinen als barometer fun undzer art-denekn un wi azoj mir wiln formirn undzer eukunft. Es kumt der moment, wen mir nemen undzer gojrl in ejgene hent. Mir darfn dos \ basztimen, wer es zol rejdn in undzer nomen un fartejdikn undzere interesn. Di ojfgabn — wos wein faln ojf di gewejlte forsztejer — wein zajn szwere un farantwortieche, wajl dos wein zajn oficjel-onerkente un legalizirte gezelszaftleche kerperszaftn. Zejere kompentenen un arbets-feld wein zieh ‘noch farbrejtern, mit der behadrojgesdiker likwidirung fun der UNRRA. Di Centrale un lokale kerperszaftn, wein trogn dem chojsem fun oficjel-legalizirte zelbst-farwaltungen. Dos zajnen di sibes, wos ewingen zieh cu fartrachtn bichdej oncunemen di geherike sztelung. Mir muzn sof-kol-sof gedenken, az undzer do-zajn bazirt zieh durchojs ojf di jesojdes fun undzer nacjonaler derlejzung. Der ojsdruk fun undzer gezelszaftlecher tetikajt, muz zajn in gajst fun cijonizm. Menczn ojsgepruwte mit a pozitiwer sztelung cu di dozike grunt-principn fun jidiszn folk, hobn dos recht reprezentim undzere masn in golus-Dajczland un rejdn in zejer nomen. Ch. S. Kojdem-kol — muz* ich batonen, az di oj torin fun dozikn ״werk“ hot niszt afile dem wert, men zol zi dermonen ojf di szpaltn fun der jidiszer prese. A mencz, a niszt-dergangene fun menczlechn prestiz. A grafoman, a farkojfte neszome — mit ejn wort: a niderik baszefenisz. Dakegn hot zi in zieh umfarszemte phuepe biz gor. Zi zucht in lebn: karjere,Reklame un kowed. Ir efntlecher arojstrit iz a gemejnkajt. Ersztns — fun wanen wejst Wojskowska ״genoj“, az di erszte szwalbn fun panik zajnen akurat di agude-lajt. Efszer gor emicer andersz ruft arojs panik (Kielce un noch enleche ״blimelech“ . . .). Cwejtns — fun wanen wejst zi wegn fartrojte klangen: jo kenen forn, niszt kenen forn. Cu machn den on di klangen di behole oder di niajsim-taatuim fun der pojliszer faszistiszer untergrund-bawegung. Dritns — cu blojz agude-lajt zajnen es gewen di Jidn-Ratn beejs der dajezer okupaeje? Di agude hot gehandlt mitn jidiszn folk? Fup wanen — froj Wojskowska — hot ir aza ״genoje“ Statistik? Fertns — cu blojz Jidn zajnen die szpekulantn un szabrownikes, cu zej handlen blojz mit ״harte“ un ״wejehe“? — Cu hot zi alejn gezen, az Jidn kojfn op dos hob un guts fun di, durch der panik, antlojfnde Jidn? Froj Wojskowska, cu hot ir zieh szojn amol matrijach gewen a kuk cu gehn bajm warszewer hotel ״Polonia“, bajm hojpt-wakzal, ojfn prager bazar un afile in Lodz — wer 8' zajnen di emese szpekulantn un szabrownikes — wer 8' handlt faktisz mitn jidiszn hob un guts — kajn ejn Jidn zet men niszt dort. Blojz niszt-Jidn handlen dort un take mit undzerblutikjidisz farmegn! v Froj Wojskowska, cu hot ir zieh opgegebn a din-wecheszbn, szrajbndik ot dem umfarantwortlechn ״artikl“? Cu iz den ajeh niszt bakant un klor, az in der cajt fun der dajezer okupaeje un grester folks-katastrofe zajnen di religieze Jidn gegangen di erszte in di gaz-kamern, zajnen di erszte umgekumen ojf kidusz haszem — mit a sztarkn glojbn awek ojf ״jener weit“. Cu hot dos Jidntum noch wejnik gelitn — noch wejnik, ha?! Ajere rechiles un szandwerter — froj Wojskowska — zajnen wi sztejner geworfn ojf di kworim fun undzere kedojszim! Der doziker szedlecher arojstrit fun froj Wojskowska hot in di jidisze krajzn in Lodz, wi ojch in ganc Pojln arojsgerufn grojs ojfrekung. Afile der central organ fun pojliszn Jidntum ״Dos naje lebn“ in Lodz, wos iz agew noent cu der ״Folks-sztime“ (redaktor B. Mark, ojch a PPR-owiec . . .)’ hot R. Wojskowska’s ״artikl“ bacejchnt, wi an antisemitiszn elaborat! ״Dos naje lebn“ hot di ״ojtorin“ gezidlt far chucpediker un gemejner sztelung legabe di jidisze fragn. Ojch baj di pojlisze Jidn in Dajczland hot der doziker nidertrechtiker arojstrit gemacht a dersziterndiken un trojerikn ajndruk. Di ejncike foderung fun azoj-fll-gelitenem jidiszn folk darf zajn: ״bazajtikn ir fun jeder min gezelszaftlecher arbet — bazajtikn fun der efntlechkajt aza niderik baszefenisz — bazajtikn ir fun Srodmlejska 32 (R. Wojskowska ״zict“ dort ojf a wäremen postn in jidiszn komitet — lejter fun produktiwizaeje-amt un halwoe-kase). Ojsworden fun der jidiszer swiwe azelche parazitn! Szabe. / ech cu di waln! Az Got wil sztrofn ... Az Got wil sztrofn, an am-hoorec, szikt er im a loszn-kojdesz wort in mojl arajn (wolks-wertl) un a szrajber — a wajb. Mejnt ir efszer, az majn wajbl iz aza szlechte, ojf ale Jidn azelche wajber gezogt, ich bin zej dermit niszt kajn sojne. Szojn 3 wochn wi mir hobn chasene gehat biz ich glajeh derkent, az majn wajbl iz niszt ir kajn ejn szlecht wort niszt gehert. Wen niszt di waln, wolt ich ojch wajter niszt gehert. A dank take di waln, hot zi mir gemacht a szabes, ojf ale sonej-eijon azelche szabosim gezogt. A hejm kumendik fraj tik cunachts fun dawenen, wi nor ich hob geefnt di tir, hob iich glajeh derkent, az majn wajbl' iz niszt di ejgene. Ojf majn gut szabes, hot zi zieh ojsgedrejt cum sametenem chinezer ojf der mizrech-want, glajeh wi er wolt gewen ir man un ir gezogt gut-szabes. Mejle — tracht ich zieh — es iz doch draj wochn noch der chasene, majn wajbl iz a frume, min hastam darf azoj zajn . . . Ich mach kidusz, sztel ir awek dem becher wajn, zi kukt zieh afile cum becher niszt cu. Ich wasz zieh cu seu-jedejehern, ich kum curik, sztejen szojn di fisz ojfn tisz un der becher mitn wajn iz noch alc ojfn ort. Ich trog ir cu dimojee mitn kidusz, — ich wil niszt esn — gibn , ire gefärbte lipn a brum. Az zi wil niszt esn, wiazoj ken mir szojn dos esn in haldz arajn. Ich wasz mir di hent in der fisz-jojch un bencz, wen ich hob ongehöjbn zogn ״recej“, hat majn wajb ongehojbn gisn mit trerelech wi pereleceh un wejnendik a zog getan — ze nor ze, szrajbers hob ich badorfn, gej nor gib a kuk, wi di pani prezesowa fort arum mit a najem ojto un ich gej cufus, er ceszmirt mir noch ale tisztecher mit tint. Er zol chots sztejn ojf ejn liste . . . Nejn! Di busze wel ich niszt ibertrogn ... Hagam majn wajbl hot zieh mit mir zuntik ibergebetn, ober derfar hob ich gehat a szabes ojf ale.aza szabes gezogt! A. Policejisze forszriftn cu di waln. Di policej direkcje macht ojfmerkzam, az culib der algemejner zicherkajt, muzn in der cajt fun di waln opgehitn wern folgnde policej farordnungen: 1) Ale szleger muzn. zieh koncentrirn arum der redner tribune, trogndik jeder dem walnumer fun zajn liste — ojf di walfarzamlungen, bichdej in fal fun a geszleg cu kenen zieh orientirn wemen men darf arestirn un wemen niszt. 2) Szlogn zieh iz sztreng farbotn, ale geszlogene wein basztroft wern. 3) Kajn gumene, hole un ajzn sztekns torn niszt bajm szlogn zieh bannet wern. Cugelozn wern nor kastetn, negl un glezer. 4) Zidlen zieh mit niszt cenzurijrte werter, wi ״magazinier“, kucher oder ״farzorger“, iz sztreng farbotn, dakegn iz derlojbt cu bannen zieh mit: miswirtszaftler, ganew un unterleker. 5) Di policej darf lejgn acht ojf der rejnkajt fun di waln, di arajngeszmuglte walcetlen darfn zajn niszt farflekte. 6) Di gewejlte kandidatn darf gezichert wern umbarirlechkajt, dakegn di durchgefalene tor men niszt derlozn sztark szlogn un szwer balejdikn. Far niszt cupasn zieh cu di dermonte forszriftn wet men basztroft wern ^nit.... Gew. szef fun szleger komande. G. Achtung! Es wern gezucht: Specjalistn cum cejln di wal cetlen noch dl waln d. 19. I 1947. kegn guter Balojnung. Forcug hobn: szwarcklnstler, magiker un goldene hentlech mit hipnotisze fejikajtn! j. ... ■y84H»' * :> . 11 jpj. 2788 0736

Text as recognised by OCR (ABBYY FineReader), without corrections. Entity mentions: TagMe (2021); their positions were matched to this text again.