Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 3/41 (17.1.1947)
- Date
- 1947-01-17
- Page
- Seite 7 (sequence 7)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 65% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243270--262-7242909- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
Mentioned entities
OCR text
V FRAJTIK, 17. JANUAR 1947 I אונדזער ווארט ZAJT 7 B. B. In Indö-Chine iz Frahkrajch konfrontirt geworn cum cwejtn mol bemeszech fun a kurcer cajt, mitn bunt fun der a,jngebojrener bafelkerung kegn ir kolonjaln imperjalizm. Noch di geszeeniszn fun ojgust f. j. hot di rewolte fun der anamitiszer republik Vietnam ongenumen dem mohus fun a kolonialer milchome. Frankrajch hot ongeglidert in ir im perjum Indochine, wos iz a strategiszer punkt ojfn dorem-mizrechdikn aziatiszn jambreg, in der cwejter helft fun 19-tn j. h. Ojf aza ojfn hot zi fargresert ir imperje mit a szetach wos iz mit korew 290.000 kwadrat-majln greser funm mnter-land un iz rajch in rajz, gumi un kojln. Agew iz ejnike mol gekumen cu umruen in Indochine, ober zej zajnen lajcht dersztikt geworn durch der imperjaler, bawofnter macht fun Frankrajch, durch dem fremdnlegfon. ' Di situacje hot zieh radikal geändert nochn leetn welt-krig. In Az je iz antsztanen a bunt fun di farbike naejes kegn der eksploatacje fun di wajse. Mitn dozikn historiszn fakt muzn zieh rechenen di imperjale meluches, wi England, Holand un Frankrajch. Wegn dem zogt ejdes di politik fun Atlee’s regirung. legabe Indie un Birme un fun Holand legabe Indonezje. Frankrajchs politik legabe Indochine wajzt arojs wejniker gesziktkajt un zi iz warszajnlech a pojel-jojce fun ire inerleche Anancjele un bazunders politisze szwerikajtn noch der milchome. - Nochn farendikn di milchome kegn Japan hobn di Anamitn in cofn tejl fun Indochine proklamirt dem 2. 9. 1945 di Vietnam republik, unter der lejtung fun prez. Ho Chin Minh. Nochn umkern zieh fun di francojzisze trupn kajn Indochine hobn zieh ongehojbn francojzisz-vietnamezisze farhandlungen. Als pojel-jojce derfun hot Frankrajch mitn opmach fun 6. 3. 46 onerkent di umophengika'jt fun Vietnam, cuzogndik glajchcajtik durchcufirn a referendum in Cochin-Chine, dem tejl fun Indochine, wos grenect zieh fun dorem mit Vietnam. Dos referendum hot gedurft decidirn wegn dem, cu darf Cochin-Chine mitn wichtikn port Saigon, ajngeglidert wem in der vietnameziszer republik, oder es zol blajbn a francojzisze kolonje in di ramen fun der ״Francojziszer Unie“. Der doziker inejn hot gehat far bejde edodim a principjele badajtung. Vietnam wolt ojf aza ojfn durch ir kontrol iber Cochin-Chine dergrejeht ojeh di kontrol iber ganc Indo- Chine. In rezultat wolt di francojzisze pozieje ojfn Wajtn-Mizrach ganc opgeszwacht geworn. Ojfn dozikn fon iz farsztendlech Frankrajehs widersztand kegn di vietnamezisze postulatn un di bakantmachung dem 1. 6. 1946 wegn an umophengiker Cochin-Chine republik mit a marjonetn regirung berosz. Ir premjer, Dr. Thinh, iz farmiszpet geworn ״in contumaciam“ (in zajn opweznhajt) durch der vietnameziszer regirung far projapaniszer tetikajt. Di ratgeberisze kerperszaft fun 42 mitglider, basztejt fun 14 Francojzn un 28 Anamitn un blojz a tejl fun zej zajnen gewejlte, di reszt zajnen nominirte. Cu a sztarker szpanung iz gekumen onhojb ojgust f. j., wen Frankrajch hot ajngeladen reprezentantn fun ale tejln Indochine, mitn ojsnam fun Vietnam, ojf a konferenc in Dalat baj Saigon. Frankrajch hot forgelejgt cu szafn an indonezisze federaeje mit, oder on, dem ontejl fun Vietnam, ophengik fun zajn ojswal. Ojf aza ojfn wolt Vietnam praktisz geblibn izolirt un culib zajn wirjszaftlecher ophengikajt wolt er gewen geewungen cutretn cu der doziker, leponem fun Frankrajch niszt'־ ophengiker, politiszer szafung. Dos wolt ober gewen in stire cum program fun der vietnameziszer regirung un ir glojbn in ״umfarmajdlechn dinamiszn forszrit“ fun ir rewolucje. Als protest hobn di forsztejer fun Vietnam ibergerisn mit Frankrajch di farhandlangen, wos hobn zej glajchcajtik ge- Art in Fontainebleau, wegn di wirtszaftleche baeijungen un grenecn fun der vietnameziszer republik. Der projekt fun an indochineziszer federaeje iz durchgefaln un di politisze agitaeje hot derfirt cu di blutike CH. SU CHOLICKI: ojgust-umruen un cu di lecte geszeeniszn. Cu der opszacung fun der situacje in Indochine iz mosgebnd ir politiszer akeent, wos iz noeji farsztarkt geworn durchn has fun a grojsn tejl fun der indochineziszer bafelkerung kegn Frankrajch, beszajehes mit di chatoim fun ir langer, eksploatatiwer politik un di forwurfn fun di rechte francojzisze krajzn, az di vietnamezisze regirung iz a werkcajg in di hent fun Moskwe. Di opklangen fun der francojziszer prese wegn Indochine zajnen geszpoltn. Di recht gerichtete cajtungen farlangen a politik fun a sztarker hant, di linke, wider, zajnen far a demokratiszer bahandlung funm problem. Di linke ״Franc Tireur“ zucht di szuld fun di geszeeniszn in di tousim fun der ejgener regirung un treft in pintl, farlangendik kajn Saigon a mensz, wos redt mit der szprach fun der demokratje. Blums regirung, welchers teg zajnen gecejlte, ken dem dozikn problem niszt lejzn un es iz niszt bawust cu zajn deklaracje wegn dem, az ״der alter kolonial-sistem iz gesztorbn*‘, wet ojeh zajn der dewiz fun zajne nochfolgen Mit der szprach un di metodn funm rechtn francojziszn ekstremizm wet zieh niszt lozn lejzn dos indochinezisze problem. A nichtere politik legabe dem indochineziszn problem in der bejn haszmoszes fun der kolonialer ere muz zajn farbundn mit gewise korbones. Der churbn funm ejropeiszn jidntum, iz rajch in farszejdene datn wos hobn zieh ajngekrict mit blutike buchsztabn in zajn martirologiszer gesuchte. Dem ojbn on in der doziker' reszime, famemt — on szum sofek — der grester jidiszer center fun Ejrope — Warsze. Der doziker center, iz niszt nor farwandlt geworn in a masnkejwer farn warszewer oder pojliszn Jidntum, nor ojeh far Jidn fun farszejdne lender, unterdrikte untern szwern naciszn joch. Der Warszewer geto, als central-punkt in der farbrecheriszer Strategie fun hitlerizm, hot niszt gekent likwidirt wem mitamol. Di precize nacisze tajwl-maszin iz niszt imsztand gewen — troc ir ״genialer Struktur“ — ajncuszlingen dos halb-miljonike jidisze Warsze in ejn otem. Di gaz-kamern fun Treblinke zajnen niszt gewen ״ojfnams-fejik“ far azä ״masn-ojfnam“ wos ׳Warsze hot gekent lifern. Men hot gemuzt gehn di farurtejlte Jidn a cajtwajlikn opru, in wemens ewiszncajt es zajnen o'jsgearbet geworn di plener far der wajterdiker farbrecheriszer tetikajt. Der 19 januar 1943 hot alzo gedint als wajterdiker etap, in der ״idealer“ ojf gäbe fun machn Warsze ״Jidn-rejn“. Der doziker etap hot fareukt dos lebn fun iber 10.000 jidisze wezns, funm damolsdikn szojn cebrekltn cerisenem Warszewer Jidntum. Di hafsoke wos iz antsztanen nochn opszlus fun der erszter akcje durch dem a. g. ״kesl“ (ojf Mila-gas) hot gedojert an erech fun 4 monatn. Durch der doziker cajt, hot dos farklenerte un cefertlte Warszewer geto (wos iz gewen cetejlt ojf opgetejlte ״indzlen“) gelebt untern koszmar fun umbadingter likwidaeje. Nor kurczichtike jechidim hobn niszt gezen di gefar un zieh getrejst; ״er“ wet zieh doch rechnen mit der weit un dem geto niszt genclech likwidirn. Di ejncike bawustzinike un wachzame zajnen gewen di jugntleche, dercojgene in gajst funhiacjonaln sztolc. Zej hobn gerufn un gewomt far der gefar wos rukt zieh on ojf der jidiszer bafelkerung. Gewekt fun der szedlecher letargje, in welcher es hobn zej gewolt ajnszlefern di grojzame banditn mit zej ere lakric-zise rejd; aropgerisn un antblojzt dem szeker, dem gernejnem cinizm fun di maskirte merder. Zej hobn förmirt di rejen fun jidiszn widersztand, onwajzndik dem richtikn weg, in welchn es darf gejn der sztolcer Jid: dem weg fun heroizm un heldiszer nekome״ Dem dozikn weg, hot ojsgewejlt der Warszewer geto fun 1943. Szojn beejs der doziker akcje, hobn zieh bawizn simonim funm sztolcn jidisz-nacjonaln bawustzajn. Wen di brojne zandarmen hobn zieh wi di hungerike un wilde szakaln geworfn ojf dem mit blut opflisndn geto, hot cum ersztn mol zieh antplekt der buntarer gajst fun der jidiszer jugnt. Di opgegebene szosn fun der chaluciszer machne ojf Zamenhof — wos hot farurzacht dem tojt fun ejnike despotn — hot gedint als erszter szrit cu a heldiszn widersztand. Di blut-dursztike chajes zajnen wi dersztojnt geworn fun der doziker reakcje, welche iz doch far zej gekumen umderwartet. Troc zej ere forzichtsmitten, hobn zej biz damals niszt geglojbt ׳ in der meglechkajt fun a jidiszn widersztand. Derin hot zej ober ibercajgt der chaluciszer gajst fun der jugntlecher machne, un der durszt noch nekome. Der dajezer entfer iz dan gewen a szojderlecher. Der oberszturmfirer Geipel, — der mitbatejlikter inm farnichtn dos jidisze Warsze — hot bafojln untercucindn dos hojz, fun wanen es zajnen gefaln di szosn. Rujik, mit a sarkastiszer hanoe, hobn zieh di henker eugekukt cu zej er ״werk“. Di tetikajt fun di chalucim iz ober niszt opgesztanen — un zej hobn zieh niszt ajngebrochn. Zej hobn baszlosn cu kemfn biz cum leetn, abi zieh niszt untergebn di brojne barbarn; umkumen in di helisze flamen, un niszt ibergebn zieh in zej ere szmueike hent. Dos iz gewen dos erszte ringele, ajngefast in der kejt fun jidiszer sztolc, gwure un Kidusz-Haszem. Mit zej er blut, iz geceichnt geworn der wajterdiker weg fun kahif farn jidiszn kowed — far nekome. Dos iz gewen der erszter etap, fun der banajter Makabejiszer epoche, wos iz fortgezect geworn in di teg fun di ojfsztandn in farszejdene getos un als aza wet es ejbik farblajbn baj undz in zikorn. A jidisz kind fragt ״farwos“? Mir hobn bakumen a briwele in redakcje fun a kind. A 12 jerik jidisz jingele fun Westheim, Mojsze Sznajder hejst er. Dos dozike jingele, wi ale jidisze kinder in Europe bichlal, hot far zajne 12 jor szojn zej er Al ibergelebt. Ojb mir eitere gedenken ojeh an ander lebn fun ictikn, hot er, zajt er iz gekumen cum sejehl szojn ongehojbn cu lajdn un opkumen di sztrof far zajne szwere zind: gebojrn wem a Jid. Dos dozike kind hot kejnmol niszt gewust fun Kinderiszer zorglozikajt un frejd. Di hele zunsztraln hobn es kejnmol niszt balojchtn, a szpilndiks in gortn oder ojfn zamd. Es iz gekumen ojf der weit, bichdej bald cu tejln II^BI^IB 1 1I ISI8IB1 miisii idi m RIIE9I 13IIBS|| § niiilll im 191“( וווו IBS p||EiJ llhlll w k Dr. Aron Kafz, Mijncftberg, Wegn der szedlechkajf fun darm (kiszke) parazitn Zej er ofte ״gest“ — iberhojpt baj kinder — zajnen werim. Di hojflkajt fun di dozike umgebetene gest iz oft aza, az a tejl eitern hobn szojn szolem gemacht mitn gedank, az zej ere kinder hobn werm un machn awek di krankhajt mit der hant. Andere muters wider, lojfn baj jedn chszad ojf werm in di aptejkn noch di a. g. ״werm-eukerkes“ mit welche zej szpajzn zej ere kinder on szum kontrole fun a doktor. Bejde handlangen zajnen durchojs felerhaft. Fun ejn zajt darf men wisn, az werm kenen — ojser dem wos zej dernern zieh ojfn cheszbn fun balebos — arojsrufn ernste gefarn in organizm wi blut-oremkejt un darm-farsztopung. Fun der cwejter zajt iz di bahandlung fun werm-krankhajt niszt kajn ejnhajtleche un di dozirung fun di refues muz wem farszribn durch a doktor — ojb men wil niszt fun ejn sakone arajnfaln in a cwejter un arojsrufn bajm chojle *a fargiftung. Di ammerstn farszprejte werm, zajnen di szpul-werm (askaridn), enlech cu di, welche men zet in gortn noch a regn. Zej zajnen fun 20 cm lang (di ״zi“-worm iz greser). Zej bawojnen di dine gederim ejncikwajz oder masnwajz (hunderter). Di ״zi“- worm lejgt dort owale, mikroskopisz-klejne ejeriech, welche farlozn dem kerper mit dem sztol. Di ejerleceh kenn zieh dernoch gefinen ojfn esnwarg (wen men rirt es on mit szmueike hent) in sztojb, ojfn bodn uaw. fun wanen zej kenen zjch arajnbakumenn, bajm esn, cu gezunte menczn. Farsztejt zieh, az kinder, welche szpilnzich ojfn bodn mit zamd kenen — baj a nisztgeherike higjene — (gewojhajt cu haltn dem Anger in mojl) zieh onsztekn zej er lajcht mit der krankhajt. Di askaridn rufn arojs bojchwejtok, nojgungn cu brechn un hojtjukn (szmarcung). Gefinen zieh di askaridn in a grojser col, kenen zej mechanisz farsztopn di* gederim azoj, az men muz durchfirn an operaeje. Zej kenen gejn curik durch dem mogn in mojl un, oder ojsgebrochn wem, oder ibergenj in di ojberszte otem-organen, arojsrufn a dersztikungs-gefar. Zej kenen ojeh ibergejn in di gal-wegn un arojsrufn an enteindung. Zejer-oft kumen ojeh for di ״federn“-werm (oksyurn), wos bawojnen di dine gederim un nor di ״zi“-worm gejt arop biz der glajeher kiszke, wu zi lejgt di ejer! ojf der. szlejmhojt fun der kiszke, oder ojf der hojt in szchejnes mitn gezes. Di werm 4—12 mm lang, mit an ojszen fun wajse fedim, rufn arojs a szmarcung• fun der hojt arum gezes, bajm kracn wem di finger farumrejnikt mit di ejerlech, welche kenen zieh curikbakumen dem zelbn krankn in mojl. Azoj arum zajnen di werm zej erakszonesdik un lozn zieh nor, mit szwerikajtn fartrajbn fun kerper. Zeltener, ober derfar geferlecher zajnen di a. g. band-werm, wos basztejen fun a sach, ejnsztaltike, Aache glider mit a szpieik kepl un dergrejehn di leng fun etleche meter. Dos kepl iz bawofnt mit haczykes mit welche dpr worm baheft zieh in der szlejmhojt fun di gederim un wen zej wem arojsgetribn fun di-glider, kenen zej zieh wider regenerirn (baszafn zieh) ojb der kop blajbt. Di werm tejln ojs giftn, wos rufn arojs a szwere blut-oremkajt. In der farszprejtung fun di werm nemen ontejl di hint, baj welche der parazit farbrengt a tejl fun zajn lebn. Di ojbn-baszribene gefarn, wi blut-oremkajt, darm-farsztopung, dersztikurigs-gefarn un anteindung fun di ga'l-wpgn zajnen azoj ernst, az es iz kedaj zieh farhitn fun an onsztekung un dos darf geton wem durch ophitn dem kardinaln higjeniszn klal — haltn rejn di hent, iberhojpt zej waszn farn esn. Niszt ״hodewen“ kajn lange negl, welche es iz szwer cu rejnikn. Grojs acht darf gelejgt wem ojf di kinder, wen men bamerkt baj zej fedim-werm. Men tor niszt derlozn zej zoln sztiln di bajsenisz durch oftn kracn. Cu dem ewek darf men zej onton henezkes bajm szlofngejn. Di kuraeje wi gezogt, muz durchgefirt wem durch a doktor, cu welchn men darf zieh glajeh wendn, wibald men bamerkt in sztulgang werm, oder men hot di ojbndermonte charakteristisze derszajnungen: bojchwejtok, szmercung u. d. g., wajl ojeh damolt wen es gefinen zieh niszt in sztiügang kajn werm, ken men durch laboratorisze analizn festszteln di krankhajt (gefinen di ejerleech mit der hilf fun a mikroskop). dem gojrl fun zajne eitern un ibernemen ojf zajne klejninke, darinke plejcelech a tejl fun der szwerer pajnfuler last: cores un lajdn. Mir eitere, hobn cu der weit a gance rej tajnes. Mir fregn an umendleche col ״farwosn“. Mojszele Szrajber, hagam er klajbt zieh noch niszt fanander in kajn Problemen un farsztejt niszt ojfcuhojbn zajn kol fun ״J’accuse“ (ich baszuldik), doch Alt er dem kontrast fun im biz cum pojliszn kind, welches er hot gezen, zajendik in kojln un dem dajczn kind do. Farwos hobn jene kinder a bakweme hejm un in ir a bazunder kinder-cimer? Farwos muzn jene kinder niszt wisn funm tatns dajges un farwos lernen zej zieh in szuln, wu di cimern zajnen grojs un bakwem . . . un er? Ot wos er szrajbt wegn dem, wi szwer es iz im ongekumen oncuhojbn lernen zieh: ״... Ejnmol hot undz der lerer cuzamengenumen baj zieh in sztub. Er hot gezogt, az mir wein zieh onhajbn lernen. Kajn bicher un heftn wi ojeh kajn towl hobn mir niszt gehat. Der lerer hot gezogt, az biz mir wein bakumen bicher, ' wein mir derwajl lernen dem alef-bejs fun der jidiszer cajtung ״Undzer Wort“. Szpeter a cajt iz der lerer awekgeforn kajn Bamberg,• funwanen er hot gebracht heftn. Mir hobn zieh zejer derfrejt, wos mir hobn szojn ojf wos cu szrajbn. Dan hot der lerer bakumen far undz a lokal un mir hobn zieh mer niszt gelernt baj im in sztub.“ Dos szrajbt a jidisz kind mit poszete kindisze werter wegn zieh. Es dercejlt wegn di awnej-negef, ojf welche dos jidisze kind sztojst zieh on ojfn weg cum lernen. Dos kind hot zieh gewalgert un walgert zieh wajter in di lagern, in dem elter, in welchn es darf dercojgn wem far a mencz. Der najer dor, wos darf chocz tejlwajz derzecn undzer kolosaln nacjonaln farlust, bagegnt > zieh mit umgehojere szwerikajtn. Mir hofn, az in der eukunft wein undzere askonim, pedagogn un ale, wos hobn a szajches mit jugnt un dereijung, farsztarkn zejer aktiwitet ojfn dozikn gebit, kedej zej — undzer hofnung — zoln niszt Aln di gance last funm bitern gojrl. Es darfn gemacht wem wajtere bamijungen baj di geherike macht-instancn, az undzere kinder zoln bakumen di maksimalste badingungen cum lernen un wajter er antwiklung, azoj, az zej zoln niszt darfn .baherszt wem fun a mindc'rwertikajts geAl legabe niszt jidisze kinder. Mir darfn bacajtns zorgfeltik Aegn undzer jungn gortn. R־n.