Undzer Worṭ · 1947-01-17 · 3/41 (17.1.1947) · p. Seite 6

ZAJT 6 T אונדזער ווארס FRAJTIK, 17. JANUAR 1947״ דער אמת וועגן שווארצהאגדל איך די יידישע לאגערן ד״ר הלל זיידמאן פא,יציי קומט אדיין אין די וואגאנען און מאכט רעוויזיעם בלויז ב" יידן. כזיי דערקענען די אין זייערע אפגעטראגענע מלבושים, אין זייערע בלאסע פנימיער און ארימען אויסזען). באפאלן די לאגערן אפט צוויי אזייגער ביינאכט און מאכן רעוויזיעם. נאך אזא ענגלישן "איבערפאל" אין בערגן ־בעלזן, איז דער דאר־ טיקער רב, הרב מייזעל אריבערגעגאנגען צום ענגלישן ארט־קאמענדאט און אווי געפרעגט: ״וואם זוכט איר ביי אוגדז? ׳ווען מיר ווערן אנטשלאפן אין אומרואיקן שלאף פון א היימלאזן נע־ונדביק, קומט איר און איבערפאלט אונדז און וועקט אוגח און זוכט - אן "אומלעגאל" פעק; סיגארעטן?... - איך - זאגט הרב מייזעלם - זוך מיין ווייב און מיינע 4 קינדער, די וואם די נאצים האבן "דעפארטירט" און איר זוכט,בי* מיר "אומלעגאל" ברויט? - פארוואס געפינט איר נישט די טויזג־ טער נאצים, די מערדער, וואם דרייען זיך ארוס פריי, אונטער אייער נאז? פארברעכן און — פארברעכן יא, קויפך א פונט פוטער. אדער-פאר־ קויפן.- א שרעקלעך פארברעכן, א מוראידיקע עבירה, אבער ווי איז, אז דער ..פארברעכער" זעט ווי זיין דיימשער שכך וואם האט געהרגעט, פארברענט, פארגאזט מענער, פרויען און קינדער (און דער ייד, דער יידישער "הענדלער" קגערטז אפשר טאקע מיין ווייב, מיינע קינדעח דרייט זיך ארום אויסגעפרעסן פון פרעמדן האב און גוטם, און פריי און חוצפהידיק. און דאם "געזעץ" יאגט אים נישט, און די "עמ. פי." געפינט אים גישט?... ווערט אביטל דער באגייף "געזעץ", "נע רעכטיקייט״, ״פארברעכך - מטושטש, צומישט, אומפארשטענדלעך... זייענדיק אין לאנדסבערנ אם לעך האב איך נאזוכט די דארטיקע תפיסה ("זעהענסוויר־ דיהייט" - היטלער איז דארט געזעסן און גע־ שריבן ״מיין קאמף" אין 1921). זיצן דארט תיינט עטלעכע צענדליק יידישע "פארב־רעכער". - וואם איז אייעד פארברעכן? - האג איך געפרעגט. -געקויפט עטלעכע פעק-עך סיגארעטן און באקומען דערפאר 6 חדשים תפיסה פונים מיליטער־געריכט. v . האב איך נישט געגלויבט. זיי זאגן ל יגן - האב איך געקלערט - דארויף זיינען זיי דאך פארברעכער. . איך האב זיך נישט געפוילט און ארויסגע־ נומען ביים דייטשן קעמענדאנט זייער אורטייל; און אט ליגט ער פאר מיר: (און אפשר ווא׳ט א יידישע אינסטיטוציע זיך פאראינטערעסירט, וואלט איך איר איבערגעגעבן דעם דאקומענט צום פראקטישן באהאנדלען). ״נ. נ. פאראורטיילט אויף 6 חרשים תפיסה פאר אומלעגאלן האנדל טיט סעארעטך... און אזוי א צודיטער און א דריטער און א פערטער. איז שוין נישט פאראן קיין שום "טילדערנדע אומשטעגדך פאר אט די מענטשן, וואם איר האלט אין תפיסה-אין לאגער-איירער וי' באגייען די זינד? א מבול פון באגנעדיקונגען, פון אמנעסטיעם האט זיך אנומלט געגעבן א שיט אויף די נאצים, וואם זייער שולד, זייער צוגעהעריקייט צו דער מערדער־באנדע, איז באוויזן. אבער פאר די יידישע "פארברעכער", וואם האבן עפעם געקויפט פאר א הונדערט מארק - גישטא קיין שום חסד! * גייען מיר פארטיידיקן דעם יידישן שווארצ־ הענדלער? י ניין! דעה לאגער־ייד באציט זיך אליין צו דער מלאכה מים ווידערווילן און אפילו עקל. אבער צוויגגט זיי נישט דערצו! ניט זיי א מעגלעכקייט פון א נארמאל פראדוקטיוו, מענטש׳ לעך לעבן! ניט זיי א היים.׳ זייער היים! (מארגען זשורנאל ניו יארק) אונדזער הייבט באנוצטער "צענער״־סיםטעם א ז אלזא טעארעטיש מיט גארנישט בעפארצוגט פאר א סיסטעם, וואם איז אויפגעבויט אויף א וועלכער עם איז אנדערער גרוגט־צאל. א; ע היינט באקאנטע רעכן־אפעראציעם און רעכן רעגעלן קענען געמאכט ווערן אין אלע סיסטע׳ מען און בלויז אונדזערע אבות, וואם האבן נע׳ ציילט אויף זייערע צען פינגער, טראגן די "שולד" ד^רפאר. וואם טיר באנוצן דעם צענער סיסטעם. דערע דאזיקער סיסטעם צוזאפען טיטן אינדישן שטעלן־ווערט־סיסטעס האטגעש^פן די באזע פאר א לייכט שריפטלעך רעכנען. ("אריאף) פון דער "אונררא", פונים "דזשאינט, פאר־ שטייט זיך. ווייזט זיך אבער ארוים, אז די "אינסטי־ טוציעם - און אמעריקאנער יידן בכלי - זיינען נישט געיוען בכה צו באזארגן די לאגער־יידן מיט א בגד. איך האב באזוכט א סך לאגערן אין דייטש־ לאנד און עסטרייך און נישט געטראפן קיץ יידן, וואס זאל זיין אנשטענדיק אנגעטאן . פון - די "אינסטיטוציעם”. מי האט געשיקט סירוב שמאטעם. א י פאר הויזן זיינען בלויז געווען אויף 4 וואכן, די פינפטע וואך זיינען זיי שוין געווען צעריסן... ט׳ האט געשיקט צעריסענע זיידענע באל־קליידער פונים פאריקן יארהונדערט. אדער גראטעסקע קלאון־אנטועכצן, וואם מ־באנוצט אין די לאגערן בלויז אויף - פורים!... סיאיז פאראן א טייל יידן, - א קליינער טייל, וואס האבן זיך גענומען צו האנדלען, פונקט, ווי דער דייטש, פונקט ווי א סך - אמעריקאנער סא-דאטן. די "רווחים" זיינען קוים גענוג צו קויפן זיך א מלבוש, אדער א פונט פומער (ווא־ רום די לעבנם־מיטל, וואם מען באקומט. זיינען אויך נישט נענוג) ארער א שאכטל סיגארעטן, וואם פאר א רויכערער איז עם, ווי באוווסט, אויך א נויטווענדיקייט. זאל דא געזאגט ווערן: נאר א קליינער טייל האנדלט, א גאנץ קלייגער טייל, און זיי טוען עם פאר נויט! און בלויז איינצלנע אוים־ נאמען, ניט מער ווי אויסנאמען. ווי, למשל, צען אויף פינף טויזנט אין ציילסהיים, - האנדלען אויף א ברייטערע מאם, פארדינען נישט בלויז אויפין היינטיקן טאג איבערצוקומען, נאר אויך , אויף מארגן. (דעם אומזיכערן מארגן ווי זיי זאגן, פארענטפערנדיק זיך). סימוז אונטערגעשטראכן ווערן, אז דער רוב, דער איבערוויגנדער רוב, קוקט מיט גרינגשעצוגג אויף די "גרויסע סוחרים". דער גרויסער רוב פארנעמט זיך מיט הכ¬ שרה. מיט ישיבות און אנדערע קולטור ארבעט, מיט צוגרייטן זיך און אנדערע צו עליה מיט ער־ לעכער געזעלשאפטלעכער ארבעט. (און זיי גייען טאקע אפגעריסן!) און נאך איינם מוז מען זאגן, די יידן אי! די לאגערן זיינען אויסערגעוויינלעך הילפם־בארייט, זיי טיילן זיך מיטין ביסן מיט די, וואם האבן נישט. אט קומען אן לעצטנם נייע פליטים, יידן פון פוילן, יידן, וואם קומען צוריק פון רוסלאנד. ווער גיט זיי זייער אויסקומעניש? קודם כל די "אלט־איינגעזעסענע קאצעטניקעם". נישט פאראן סיזאל נישט זיין קיין פלאץ פאר עמיצן. מען דריקט זיך צוזאמען נאך ענגער און מימאכט א געלעגער פאר א "גריגעם". מיעסט נאך ווייניקער און מטיילט זיך מיטין מאגערן מאלצייט". און די "פארברויכער", וואם פארדינען, טיילן זיך מיט דעם ארימען "רוח", מיטין ליידנדיקן ברודער. דער דייטש איז יורידיש פריודלעגירט לגבי יידן אבער דער לאגער־ייד איז "נרייפבאר". פאר די ..עט. פי."(די מיליטערישע פאליציי) א ז ער לייכט צו דערגרייכן. זוכן שווארצהענדלער אין א דייטשע שטאדט פון הוגדערט טויונט דייטשן, איז נישט לייכט, אבער ארומרינגלען א לאגער און דורכפירן רעוויזיעם ביי יידישע "דע. פי.". א ז א סך גרינגער. און ניט שוועד אויך צו כאפן "קאנטראבאנד". ‘ ווארום ווי אזוי קעגסטו באווייזן א דייטש, אז ער האט נעקויפט אויפין שווארצן מארק? ער וועט עגטפערן, ער האט דאם פון פאר דער מלחמה, אדער א "פרעזעגט" פון א קרוב אין אייראפייאיש אקופירט־לאנד אין דער מלחמה. (דאם מעג מען). אבער א ייד, - ווו האסטו עם גענומען? אז נישט בלויז פרעמדע וואליוטע צו האבן איז א פארברעכן, גאר אפילו דייטשע מארקן! ם־קומט אויס, אז אויך יורידיש איז דער דייטש אין א פריוויליגירטער לאגע לגבי זיין יידישן קרבן! די קשיא פון חרב מייזעלם די זוכונגען קומען פאר אפטמאל ברוטאל. איך בין געפארן אויף דער באן צווישן פראנק׳ פורט און מינכען און געזען ווי אמעריקאנער דאך איז זי נישט פאסיק פארן פראקטישן געברויך, ווייל ביי גרויסע צאל־אויסדרוקן פאי דערן זיך צו פיל שמעי.ן. די ערשטע צען צאלן פוך דעהאדישן סיסטעם ווערן דיאדיש אזוי געשריבן: 1, 10, 11, 100, 101, 110, 111, 1000, 1001, 1010. ווען מיר ווילן אויפשרייבן דעם פשוטן חשבון 8 8-5 אין צווייעריסיסטעם. וועט ארויסקו־ מען 11-- 101 - 1000, א רעזולטאט, וואם קלינגט איבערראשגד, ער איז אבער, "דיאדיש ריכטיק"; מידאוץ* נישט פארגעסן, אז אין דיאדישן סיסטעם א ז דיי 10 דער סימבאל פון דער צאל 2, אלזא ריקטיק ווערט געזאגט "איינם־גול" אנשטאט "צעך. (וואלט מען נעכאפט 5000 דייטשי, אדער אפילו 5000 אמעריקאנער סאלדאטן, וואלט מען געטראפן מער הענר-לעח. און מ־האט דאס מיט גרוים "פראמינענט׳ קייט" מודיע געווען דער וועלט י״געכאפט פארברעכער!״ צווישן אנדערן איז געווען איבערגעגעבן, אז "מיהאט געטראפן ביי יידן א פעקל^ מיט הוני דערטער דייטשע מארק". אט דא האט איר •די נאנצע יירישע פאריאסן- רעכטלאזיקייט? דער לאגער־ייד איז נישט מער קיין שקלאף, אבער זיין סטאטוס פון רעכטלא־ זיקייט, פון שקלאפישן הפקרי־זיץ ליגט נאך אלץ אויף אים. ער טאר גארנישט פארמאגן! נישט קיין דאלארן, אבער אויך גישט קיץ דייטשע מארקי אבער אייך נישט קיין פעקל סיגארעטן! ווייל ווי קומט צו א קנעכט געלט? מואס פאר א געלט סיזאל גישט זיין). דער ייד איז נאך אלץ-באלד צוויי יאר נאך דער "באפרייאונג" נישט נא ר אין לאגער, נאר כמעט אין דעם זע; בן יורידישן מצב וואם ביי די נאצים! ער האט נישט קיין רעכט עפעם צו פארמאגן. דאס געזעץ און די ווירקלעכקייט ״שווארץ־האנדל״, - אודאי איז עם נישט קיין שייגע זאך. און עם איז א פארברעכן אין נארמאלע רעכטלעכע לעבגם באדיגגונגען. ווען איינער, אן אמעריקאנער, אדער ענגלענדער. וואס האט אלץ לרוב, וואם ליידט נישט קיין הונגער, קיין גרעסערן מאנגל-נעמט זיך חאנדלען און בארייכערן "שווארץ", איז עם געווים א פארברעכן. אבער מיליאנען אין אייראפע, אין פראנק׳ רייך, אין איטאליען, אין פוילן, אין אונגארן און בעיקר אין דייטשלאנד, האנדלען "שווארץ", קויפן און פארהויפן אן "פונקטך, ,$ן)״ראציע־ קארטך, אן דערלויבענישן. ם־איז קעגן געזעץ? אודאי. אבער לויטן געזעץ-וואלטן א סך געדארפט שטארבן פאר הונגער און קיץ שום געזעץ אין דער וועלט קען גישט חייסן מענטשן שטארבן פאר הונגער. אונדזערע חכמים האבן א יורידישן כלל; "אין גוזרין גזרה על הצבור, אלא אם כן רוב הצבור יכול לעמוד בה". (מ־איזנישט גוזר קיין געזעץ אויף דעם פאלק, מיידן סירוב פאלק' קען באי שטיין דאם געזעץ). פעלקער גאנצע אין אייראפע קענען נישט באשטיין און זיינען עובר אויף דעם דאזיקן געזעץ. און די געזעצגעבער ווייסן עם, און די געי זעץ־דרטער "מאכן צו אן אויג" (אדער ביידע). אויב דער "שווארץ־האגדל" גייט נישט ארויס קיץ געוויסע ראמען, אויב עם איז נישט צו בארייכערן זיך, נאר צו באקומען דאם נויט־ ווענדיקסטע צום לעבן, - דאן "פארקוקט מען". און גיטא קיץ אגדער ברירה. וואלט מען אנגעווענדעט"דעם גאגצן חומר חדיך־וואלטן אלע הייזער נישטגעניגטפאר תפיסות! און גיי געפין "פארברעכער", ווען זיי זיינען 60 אדער 70, אדער גאר 90 אדער אפילו 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג! יידן אין די לאגערן זיינען אונטערדערנערט, האבן נישט וואם אנצוטאן און ווי זעט.עם אוים אין דייטשלאגד? שווער צו געפינען א דייטש, וואם זאל נישט האנדלען אדער ווייניקסטנס געניסן פונים »שווארצן מארק". . די אקופאציע־מאכט ווייסט עם, די דייטשע •מאכט ווייסט עם, און-מאכן זיך נישט וויסנדיק (גיי רינגל ארום און ארעסטיר א 60 מיליאן דייטשן!) , און דער דייטש איז אנגעפרעסן. גוט געי קליידעט, געניסט פון דעם דארף (הגם דאם איז אויך פאדבאטן). ( אגדערש דער ייד. ער איז ארויסגעקומען פון נאצידפארשקלאפונג - בלויז אין די געשי טרייפטע ארעסטאנטן בגדים; נישט געהאט דאם מיגדעסטע וואם א מענטש דארף האבן, פון א ציין־בערשטל ביז א סיגארעט, שוין אפגערעדט פון מעב,, שוין אפגערעדט פון א העמד, פון א מענטש?עך בגד. ווו זאל ער דאס נעמען? פרייער איבערזעצונג "פינף מאל צוואנציק, דאס פינפטע אבער נאר העלפט". דאם זעלבע איז נוגע די בילדונגען 50 און 70. 60 און 80 ווערט באצייכנט "דריי מאל צוואנציק" און "פיר מאל צוואנציק". אויך דאם ווייזט אן אויף א צוואנ־, ציקער־סיםטעם. דער גרויסער געלערנטער לאבניץ האט אין יאר 1690 אין רוים אנטדעקט דעם צווייער־סים־ טעם, אויךגערופן דיאדיק,וואס באדינט זיך בלויז מיט די ציפערן 0 און 1. אגם דיאדיק ווייזט אויף גרויסע רעכנערישע מעלות (אלע רעכן־אפערא־ ציעס זייגען אויך מעגלעך אין דיאדישן סיסטעם) שטענדיק אין גלות זיינען מיר געווען נישט קיץ סוביעקט פון געשיכטע, נאר אן אביעקט, א געגנשטאנד פון יענעמם ווילן און!מאן. און אויב אין גייסטיקן זין האבן ימיר בא וויזן צו דערהאלטן אונחער זעלבשטענדיקייט (אין די מזרח־אייראפייאישע מער ווי אץ מערב) זיינען מיר ווירטשאפעלעך געווען גאנץ אפהעגגיק פון דער ארומוועלט, פון אירע פיינטלעכע טעני דענצן לגבי אונדז. אונדזער גאנצע ענערגיע איז פארשווענדעט געווארן אויף צו דערהאלטן זיך אויף דער אוי׳ בערפלאך און שטענדיקן קאמף מיט פיינטלעבע ווירטשאפטלעכע פאקטארן, וואט האבן געווירקט קעגן אונח. דער דאזיקער קאמף האט אונדז געצווונגען אויפצובריינגען מער ענערגיע ווי די'ארומוועלט ("נויט ברעכט אייזן"), און אפטמאל צו דער׳ גרייכן גרעםערע דערפאלגן פאר זיך און פאר אונדזער ״געבארגט״ - "היימלאנד". געזעצן און גזירות און אין דעם דאזיקן טאג־טעגלעכן קאמף זיינען יידן געווען אפט געצווונגען עובר צו זיין אויף געזעצן פון זייערע גאסט־פעלקער. די דאי זיקע געזעצן זיינען געווען נישט קיץ "רעכט" גאר גזירות, געווענדעט קעגן יידן, ניט היין געי רעכטיקייט, נאר - רדיפות. איז געווען א שטענדיקער געראנגל צווישן דעם "דיגי דמלוכא דיני" אוךצווישן "גזירה עבודה דבטלה", ווי סיהאט געטייטשט אמאל א געוויסער רב*. "א גזירה איז געמאכט געווארן מ י ר 'זאלן זי מבטל מאכן..." און אויב יידך האבן זיך אנגענומען אין גלות מיט געוויסע חסרונות, איז עם נישט געווען אוגדזער שולד, נאר די שולד פון דיי. וואם האבן געשאפן די באדינגונגען, וועלכע האבן פשוט געגויט צו זיי. אין דער לעצטער קאטאסטראפע פוך איי׳ ראפייאישן יידנטום, זיינען מיר א חוץ אלעמען -געווארן "אומלעגאל". "אומלעגאל" איז געווען ויען א ייד אין נעטא האט פארמאגט א גראשן, ווען ער איז אגטלאפן פאר הוגגער, "אומלעגאל" איז געווען זיין לעבן אליין. און׳ פון דעם "אומלעגאלער" סטאטוס פון אייראפייאישע יידן איז געשריבן באך גאר א סך. "אומלעגאל" איז, ווען ער אנטלויפט פון דעם פאגראם־לאנד פוילן, "אומלעגאל" איז, ווען ער איז עולה קיץ ארץ־ישראל, "אומלעגעל", ווען ער איז אין די לאגערן אין דייטשלאנד און - לעבט דאך (טראץ 1י באדיגגונגען וואם זיינען קעגן זיין לעבן).' צק שווארצהענדלער אויף פיגף טויזגט •לאמיר ריידן אפן; נישט די לעבנסימיטל פון דער מיליטער־מאכט, נישט די שטיצע פון "אובררא", פון "חשאינט" און אנדערע אינסטי־ טוציעם, גענוגן אויףיצו לעבן נארמאל. זיי באי פרידיקן נישט אפילו די עלעמענטארסטע לעבנם־ באדערפעניישן. און היות יידן ווילן דאך לעבן - און א טייל האבן חתונה, א טייל האבן קינדער - איז פאראן א געוויסע צאל פון די לאגער־אינזאסן, וואם האגדלען. "שווארצער מארק", "פארבאטענער האנדל" -און וואם מעג מען יא? און וואם איז נישט פארבאטן? $ט איז איבערנעגעבן געווארן לעצטנם אין די ציייטונגען מיט גרוים טאראראם, (נישט אן כוונה צו פארמיאוסן די לאגער־יידן אין די אויגן פון דער וועלט...), אז מיהאט ארומגערינגלט דעם לאגער ציילסהיים ביי פראנקפורט, ווו ם־ווויגען איבער 5000 יידן און מיהאט געכאפט 10 שווארצ־ הענדלער, דערפון 6 גרעסערע הענדלער און 4 קלענעיע. אונרזער צאל־סיסטעם (המשך פון זייט 5) אן אנדערער נאטירלעכער צאל־סיסטעם, וואם איז אויך געווען אין געברויך, איז דער צוואנציקער־סיסטעם.מיקען זיך פארשטעק, אז דער דענקעגדער מענטש האט צו זיינע רעכן׳ אפעראציעם גענומען צו היל ף חוץ די פינגער פון די הענט אויך פון די פיס. , א פוגקאם אויסגעבילדעטער צוואנציקער־ סיסטעם געפינט זיך ביי די אצטעקן פון מעקי מיקע, וועלכע האבן אייגענע ווערטער פאר 20, 202 ־־ 4000 און 203 8000. אבער אויך אין די אייראפייאישע שפראכן געפינען זיך נאך רעשט־ לעך פון אזא םיסטעם, ספעציעל אין קעלטישן, פון וועלכן די צא;־אויםדרוקן פון צוואנציקער־ סיסטעם פאר די צאלן פון 70 ביז 99 זיינען אי־ בערגעגאנגען אין דער פראנצויזישער שפראך. דא ווערט 70 באצייכנט אלם ״זעכציק־צעך 72 - ״זעכציק ־ צוועלף״, אכציק - "פיר^ מאל צוואגציק״. 90 - "פיר מאל צוואנציק און צען". דאם ווארט "נייגציק" אין דעניש, באדייט אין