Undzer Worṭ · 1947-01-17 · 3/41 (17.1.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 17. JANUAR 1947 אונרזער ווארט ZAJT 5 סאנאל און מיגע' שכגים־קראנק<דפרייען. זיך מיט. מ־האט אים אמסגעשריבן פון שפיטאל און געצל פארט טיטן באן צו זיין מאמען. "די מאמע וועט מין* נישט אנהויבן צו דערקענען” - טראכט ער מך, זיצנדיק אין באן - "איבערהויפט נאך ווען די שטימע האט זיך ביי מיד אזוי געענדערט און איז געווארן הייזעריק“. ם־איז שפעט אין אווגט, א קיל■ ווינטל בלאזט נאך א הייסן טאג אין קאזאכישן שטעטל. געצל קרייטמאן דערנענטערט זיך מיט שנעלע טריט צו א קליינעם הייזל, נישט ווייט פון וואק־ זא׳.. ער גיט א צי ביים גלעקל און אין דער טיר באווייזט זיך א פדוי. ער האט א צאפל גע־ טאן, ער האט זי בא ל ר דערקענט אין דער האלב טו״נקלקייט פון פאדערצימער ביים שוואכן שיין, וואס איז געפאלן דורך דער, איךצימער, אפענער טיר. י וועמען דארפט איר? "- האט זי געפרעגט, בלייבנדיק ^ייכצייטיק שטיין, ווי דערשראקן פארן אורה.טיטן אויסטערליש דעפארמירטן פנים. אין איר הארץ האט זיך באלד דערוועקט א מיטלייר נעפיל, זי האט זיך אריענטירט, אז עס מיז זיין א קרבן פון דער מלחמה, ״קען מען צו אייך אריינגיץ?״ - האט דער גאסט געפרעגט נישט ענטפערנדיק אמך איר , פראגע. ״ביטע קומט נענטער״ - האט זי געזאגט. זיין הארץ האט געפלאטערט, ער האט גע־ ציטערט, ווי סמאל אים זיין שטארק קא;ט, מיט אלע כוחות האט ער זיך געפרוווט באהערשן און גישט פאראטן זיך, ער איז געווען נייגעריק, צו וועט אים די מאמע ראך דערקענען. "איך בין דא היינט צופעליק דורכרייזנד, צו וואלט איך נישט געקענט ביי אייך איבער־ נעכטיקן?” - האט געצל נעפרעגט אמך רוסיש מיט זיין הייזעריקלעכער שטים. "ביטע פארוואם נישט, טיטן גרעסטן פארי געניגן"• - האט די פרוי געענטפערט, ם האט זיך צווישן־ זיי פארבונדן א שטו¬ עם. ער האט איר דערציילט, מי ער איז פארומנדעט געווארן. זי האט ארויםגעוויזן שטארקן מיטלייד טיטן אומגליקלעכן. שפעטער האט זי אים אנגעהויבן דערציילן מעגן איר איינציקן זון, מענן זועלכן זי ווייסט נישט ומ ער איז. מער האט ער נישט געקענט שפילן די ראל פון א צופעליקן גאסט. צופאלנדיק צו איר טיט א כליפענדיק געווייןהאט ער אויסגעשריגן "מ א מ,ע!”. די מאמע איז געבליבן זיצן אויפן שטול א בלאסע, מיט פארגלאצטע אויגן, נישט רעדגדיק קיין ווארט. מען זי איז געקומען צו זיך, האט זי ביטער געוויינט איבערן זון און אירע הייסע טרערן זיינען געפאלן אמך זיין קאפי אזוי ווי אין יענעם אוונט, מען זיי האבן זיך צעשיידט. אונדז א; ע טיטן איינציקן אופן וואט ער האט געקענט. ער האט אונה געוואלט דערמעגלעכן דאם אנטלויפן דורך די דראטן. אזוי ווי זיי זיינען נעווען עלעקטרימרט מיט א זעקם טויזגט מאלי טיקן שטראם האט ער א;זא באשלאסן אויסצו־ שלימן דעם שטראם אין טראנספארמאטאר און דאן איבערשניידן ־די דראטן מיט א ספעציעלער שער, וואם מיר האבן געפונען אין זיין קעשענע. וועלנדיק שנע׳. אויסשליסן דעם טראנםפארמאטאר האט ער אומנליקלעך בארירט די דראטן, וועלכע האבן אים אפגעבריט און אוועקגעשליידערט צו דער ערד. ־ און דערווייל האט אונדזער באבי אין לאי גער־שפיטאל געגוסט. אלע פון אונת, מאם האבן געקענט אויפי שטיין פון בעט-זיינען געשטאנען ביי זיין בעט און צוגעקוקט ווי דער אומברחמגותדיקער טויט נעמט אים צו פון אונדז. מאדנע רואיק און מאי יעסטעטיש איז געווען זיין שמארץ אויף קויל אפגעבריט פנים, אויפן פאן פון ווייסן קישן. 24 שעה נאך זיין טויט זיינען מיר געווען באפרייט דורך דער אמעריקאנער ארמיי. אין א פרימיטיוו צוזאמענגעקלאפטן ארון האבן מיר אים געטראגן צו זיין אייביקער רו, אויפך לאגער בית־עלמין. באבי האט דאם שוין נישט דער־ לעבט! ער האט געוואלט אונדז אלעמען ראי טעווען און איז אומנעקומען אויפן פאסטן, מי א הע;ד. מיר האבן פארזיכטיק אראפגעלאזן דעם ארון אין קבר און שווארצע גרודעס ערד האבן זיך א שאט געטאן. מהאב ארויסגעצויגן פון קע־ שענע זיין שער, טיט וועלכער ער האט געוואלט דורכבאנען אונדז א וועג דורך די דראטן און האב זי אריינגעווארפן אין גרוב. זאלן זיי רוען ביי די העגט פון העלד, וועלכער האט מיט זיי געוואלט אויסקעמפן פאר מענטשן די פרייהייט. מיט •אראפגעלאזענע קעפ זיינען מיר גע־ שטאנען איבער זיין קבר. ב האב אויפגעהויבן די אויגן אין בלויען און פאר אונת פרייען היטל. און ם־האט זיך מיר אמסנעימזן, ווי מווא;ט דארט געזען באבץ, טיט זיין טארבע און טיטן שטייכל אמך די ליפן. "...נאך יעדעם דעצעמבער מוז קאמ$ איין מאי״ - האט זיך מיר דערמאנט. ער "מזז קומען - אבער שוץ ניש1 פאר דיר! און נרויסע צוויי טרערן האבן זיך מיר אראפגעק־יקלט פון ד' אויגן און איינגעזאפט אין נאך פרישן קבר פין אונדזער פריינט - העלד. ראטשטיין ועוצי ילונג פנים, אז ער איז נישט ענלעך צו קיין מענטש. ער שטייט פארן שפעל און באטראכט זיך אליין. איז עם ער? אדעראפשראיזעם גאר א קרומער שפיגלל אבער, א גאט! דאם אין א זייט פארי קרימטע מויל, די טיפע פארנייטע שראמען, דאם דעפארמירטע פנים. "בין איך א מענטש, אדער עפעם א פארזעעניש?" — פרעגט געצ׳. ביי זיך, שטייענדיק פארן שפיגל.‘ דער אריינגעקומענער הויפט־דאקטאר באי רואיקט זיין פארצווייפלטן פאציענט, טרייסטנדיק אים, אז נאך א געוויסער צייט מעט זיין פנים באקומען א נארמאלן אויסזען. ער מוז אבער נאך לערך צוויי חדשים פארבלייבן אין שפי׳ טאל. עם גייען ווייטער טעג און מאכן. זיין ראיה ווערט אלץ בעסער, אבער זיין העסלעכער אמם־ זען בעסערט זיך גישט. פון זיין מאמען ווייסט געצל גארנישט. צו איז זי געבליבן אונטער דער דייטשער אקופא־ ציע, אדער האט זי זיך עוואקואירט קיץ רום׳ לאגד. זייער אפט טראכט ער מעגן איר. 4 א געוויסן טאג דערוויסט ער זיך י פון די צייטונגען, מעגן צענטראלן אדרעסן־ביורא פאר עוואקואירטע אין בוגורוסלאן. באלד שיקט ער אוועק אהין א פאסטקארטל: "איך זוך שרה קרייטמאן, געבמרן 1892”. עם גייט נישט אוועק קיץ צוויי מאכן. ווי געצל באקומט צוגעשיקט פון בוגורוסלאן דעם אדרעם פון זיין מאמע, זי וווינט אין א שטעטל, גישט ווייט פון אלמא־אטא. געצלם שמתה האט נישט קיץ גרענעצן, נישט נאר ער, גאר דאם גאנצע שפיטאל־פער־ איבערלאזנדיק א געפילדער צווישן די בלעטער. ער זעט זיך ליגן אין אקאפ, דריקגדיק פעסט דאם הענטל פון קוילגווארפער. די סנאריאדן פון שונא,. ווי פייערריקע בעזימער שיטן זיך טיט א שרעקלעכן פייך איבערן קאפ און יעדעם מא/ בליצט אמך אן אמפריים. ער געדעגקט נאך דעם לעצטן פייך, דעם בליץ און באלד האט ער דערפילט א ווייטיק אין קאפ. מער גע־ דענקט ער גאר נישט. ער דערמאנט זיך בלויז, ווי ער איז געקומען צו זיך אין דאזיקן צימער. ער האט דאמא־לסט געהאט א פארבאנדאזשירטן ^קאפ, מי אויך דאם גאנצע פנים. דערצו איז ער געווען בלינד. און דאן, מאם פארא צער האט ער זיך אננעליטן פארן דאזיקן האלבן יאר. חוץ די שווערע יסורים, וואס עד האט אין אנפאנג געליטן - ביז מהאבן זין* אנגעפאננען פארי היילן די ווונדן פון זיין שטארק צע־מזיק־ט פנים - האט אים שפעטער פארמוטשעט דער אומעט און די לאנגמייליקייט, וועלכע עם קען באגרייפן נאר אזעלכעך, מאם האט אמאל געקוקט טיט אפענע אויגן אמך דער וועלט און לסוך פאר־ לוירן די ראיה.־ די שווערע ומנדן האבן זיך לאגגזאם אנגעהויבן היילן, ענדלעך האט ער היינט אנגעהויבן אביטל זען. און איצט מען ער האט צוריקבאקומען די ראיה. מישן מך ביי אים צוזאמען פארשיידענע געפילן. א נעפיל פון פרייד און גלייכצייטיק פון טיפער פארצמייפלונג. ווי לאנג ער לעבט האט ער גאך נישט געזען אזא פגים. ווי דאם מאם /ער זעט איצט, קוקנדיק אמך זיך אין שפיגל. דער סנאריאד האט אים אזוי צע־מזק־ט דאם רער פלייצע. למך איך שנעל ממיל אנטרינען, פון בית־עולם. פון דעם בראנר, אפשר מעל איך רו נעפינען אויף די פעלרער פון מיין לאגד. מיטך רוקזאק אויף שאול קארטשעווער טיט דעם רוקזאק אמך דער פלייצע, טיט דעם וואנדער שטאק אין דער האנט; שפרייז איך איבער פרעמדע מענן, נד־ונר פון לאיד צו לאנד. טראגן שלאגגען זיך אנטקעגן, פלאמען האם פון זייער בליק, צוימען ענג טיט גיפט די מעגן טרייבן צו די אויוונם צוריק. טיט די שאטנם פון קדושים, מאם באגלייטן יעדן טריט; אמך די פעלרער דורכגענעצטע טיט פארגליווערט יידיש בלוט. זאל דער רוף פון געטא העלרן. אנילעוויטשעם געשריי י ברעכן אמך דיין וואנדער שטעקך עם ישראל חי!!! זיינען פעלדער א בית־עולם, נשמות שוועבן אינרערלופט פון די אויוונם, פון די בראנדן דערשטיקטע פון גאז און גיפט. זעקם אומענדלעכע חדשים ליגט דער קאג־ טוזשענער ג7*על צווישן די פיר ווענט פון שפי׳ טאל־פאלא-טע. דורך זיין קאפ שוועבן דורך טמזנטער געדע-*נקען, נישט זעענדיק די ליכטיקע שען, האט ער גישט געהאט קיץ אנדערע בא־ שעפטיקעג, ווי טראכטן און דעראיגערן זיך. אמטייסטן האט ער;יב געהאט טראכטן פון זיין מאמע, מאם ער האט געלאזן אינדערהיים, אין לעמבערג, אוועקגייענדיק אין דער םאוויעטישער ארמיי, אנדעדטהאלבן חדשים פארן אויסברוך פון דער דייטש־סאומעטישער מלחמה. אמך דער מחשבה זיינען אים אפט געקומען די קיגדער־ יארן, מען ער, דער בן־יחיד־ל איז נאך געגאג־ גען אין פאלקם־שול און ם־איז אנגעגאנגען א פכסזך צווישן זיין טאטן, דעם בכבודיקן סוחר, מע;כער האט געוואלט זיין זון זאל לערנען אין ישיבה און מערן אן עילוי, און דער מאמע. מאם האט זיך געומנטשן, אז איר בן־יחיד זאל ענדיקן א ןימנאזיע און ווייטער שטודירן. שפעי טער איז דעו* פאטער געשטארבן, די מאמע איז גאך זיין טויט פארארעמט געווארן. זאלבע־ צווי י ט האבן זיי זיך אריבער^עצויגן פון קלייגעם שטעמעעע קיץ לעמבערג און דארט האט געצל ■עארבעט און איינצייטיק שטודירט. ציען זיך, ווי לאנגע פילם־/ענטעם דעראי־ נערונגען פון זיין נאענטן עבר און שפימען זין* אפ אין מיגע געדאנקען. עם;עבן פאר אים ווידער אויף די בילדער, מאם ער מעט קיינמאל נישט פארגעםן.ער געדענקט גענוי יענעם אוונט, מען ער, האט זין* געזעגנט טיט זיין מוטער. אוועקגייענדיק אין ארמיי. געזונט און פו; טיט;עבן&יז ער געווען; געפאלן אמך דער מאמעם האלח, לאנג געקושט און פעסט געדריקט איר ווייכע פוכיקע האנט, די טרערן האבן אים געי שטיקט אין האלדז, דאך האנ$ ער זיך באמיט נישט\צו זזייגען, נישט מצער זיין נאכמער, דאם אמי אמך צעבראכענע מאמעם הארץ. די מאי טע האט געוויינט און אירע טרערן זיינען געי פאלן אמך זיין האנט. אינסטיקטיוו טאפט ער איצט די האנט, ווי ער מאלט געזוכט די נאםקייט כאטש א סימן פון די טרערן... ער איז געקו־ מען אין ארמיי, קוים באוויזן צו באקומען פיר בריוו פון דער מאמען, ווי ס־איז' אויסגעבראכן די מלחמה. מער האט ער פון דער מאמען נישט געהערט. און ווידער שטעלן זיך פאר זיינע פיני צטערע אויגן! בילדער רייען. - ביינאכט, שמן צומי טעג נישט געגעסן, דער שונא האט די פע,דיקיך צעשטערט און מען איז אין כסדרי דיקן אנגריף. א חושכ1דיקער היטל העננט איי בערן שמארצן קאשמאר. רעכטם ברענט א שטעטל און ווארפט פון זיך ארוים סנאפעס פונקען, וועלכע באלויכטן דאם שלאכט־פעלד. דורך דער מונקלקייט זעט מען שווארצע סיל־ וועטקעם. לויפן, זיי ווארפן זיך צו דער ערד און שטייען ווידער אמך. ווי שווייגנדיקע שאטנם שטייען די בוימער אויפן נאקעטן פעלד. נאר מחנות קרא ע ן פל*ען ארום פון בוים צו בוים, האלטן אין דער דאזיקער סטראפע, אמי שטארק אקצענטירט טיט (באביס) ומנער אקצענט. אבער ליידער נישט אלע "האבן זוכה געווען צו דער־ לעבן רעם׳ דאזיקן מאי... דעם 13־טן מאי איז אומדערמארטעט פון "אויבך אנגעקומען א באפעל צו עוואקואירן 1500 העפטלינגען פוגם לאגער קיץ טשעכן. צומי טעג שפעטער זיינען די איבעריקע, ארום 1200 פערזאן, ארמסגעגאנגען אין זייער לעצטן וועג אין לעבי. אין לאגער זיינען פארבליבן ארום 150 פערזאן, דארונטער פיל קראנקע, דער סאניטא־ רער. פערסאנאל, די קיך. סטאליארעם און ער, דעו* עלעקטריקער "באבי/זעענריק, אז עם דראט אונדז א געפאי. מימן פארבלייבן אין לאגער, האבן מיר זיך אנגעהמבן ברעכן דעם קאפ, מאס ם־וועט זיין און מאם מיר דארפן טאן, מייל מיר האבן מורא געהאט, אז דאם הייפל מאם מ האט געמיזם איבערלאזן א ן לאגער, מעט אין לעצמן* מאמענט ווערן אפגערוימט פון דער ווע;ט מיט עטלעכע "פאגצער פויםטך וואט זיינען געשטא־ נען צוגענרייט אין אויסגאנגם טויער. זייערע צע־ עפנטע פיסקעם האבן אונדז געגעבן צו פארי שטיין, אז דער איינציקער וועג אמך דער פריי׳ חייט. דורבן טויער, מעט זיין פאר אונדז א טויטךוועג. מעגן דעם האבן געומסט אלע און מעגן דעם האט גיט געומסט "באבי". און דעמאלט איז געשען דאם מיכטיקסטע; באביץאיז ערגעץ פארשומנרן. ם־איז דורך א שעה, צומי. באבי איז נישטא. מיר האבן אים אנגעהויבן ארומזוכן איבערן גאנצן לאגער און פלוצים. ווי שוידערלעך! אין דער עלעקטרי־ שער קאבינע, נעבן די טראגספארמאטארן.איז אמך דער ערד. א קאנומ/סיוו איינגעבויגענער און שמארץ אפגעברימער, געלעגן באבי, א געי טראפענער, פון הויך־שפאנונג־שטראם. אן אומי באומסטזיניקער, מער טויט, ווי לעבעריק - איז גע; עגן פאר אונדז אונחער /יבסטער באבי. אויף א טראג־בעטל האבן מיר אים איבערגע־ טראגן אין אפעראציע זאל.{ זיין מצב איז געמען א געפערלעכער כמעט א האפנונגסלאזער. דער גאנצער קערפער איז נעמען באדעקט מיט א נעקראז, פארקמ;טע פלייצעם. הענט, לענדן און פים. מיר האבן געטאן, מאם מיר האבן געקענט כדי אים צו ראטעווען. גלייכצייטיק האבן מיר געפארשט די סיבה פונם דאזיקן טראגישן פארי פאל. ס־האט זיך ארויסנעמיזן, אז באבי, פארי שטייענדיק די גרמסקייט פון דער געפאר, מאם עם דראט אונדז, האט ער באשלאסן אפצוראטעווען (אוייטענטישע דערציילונס ג♦ נראש ריק האט נישט געארבעט רעגולער. ם־ הא כן געי פעלט רוי־שטאפן: מ־האט געארבעט צו 3-2 שעה אין טאג, אנשטאט 12. איבערן לאגער איז געבליבן הענגען אן אטמאספערע פון א 'מארנער אומזיכערקייט. מיר זיינען געגאננען שלעכט נע־ שטימטע און דענערווירטע, אוממכערע טיטן מארגן, איין "באבי“ איז ווייטער געווען א ,ום׳ טיקער און מיט זיין אפטימיזם האט ער אונדז אריינגעשפריצט האפנונג. אז דאך מעלן מיר איבערלעבן און דאס שמן באלד... אין די דאזיקע אפריל־טעג האט אונדז באמבט דער הויפט־קאמענדאנט פון דער ם. ם. אין לייפציג און אריענטירנריק זיך אין די, אין לאגער הערשנדע. שטימונגען, און מורא האבני דיק פאר א בונט אדער מאסן־אנטלמך פון די לאגערגיקעם האט ער זיך פארשטענדיקט מיט דער לאגער־לייטונג און באפוילן איינצוארדעגען א גרויסע... טעאטער־רעוויע, כדי אפצמוע;דן די אויפמערקזאמקייט פון דער ערנסטקייט פון דער סיטואציע. און אמי האט מען צווישן דעטאנא־ ציעם פון באמבארדירונגען און לופט־אנגריפן. במשך פון פינך טעג געשאפן א רעוויע. דער "מאטאר“ איז געווען נישט קיץ אנדערער, ווי "באבי“ ער האט געארבעט מעשים. דעקארירט דעם זאל, איינגעשטעלט רעפלעקטארן אזן איי לומינאציעם, צוגעקליבן קאסטיומען און געשריבן ומנער קופלעטן. און אמך ארויםגעטרעטן אויך דער בינע... אמך דעם פארשטעלונג האט מען דאן געי קאנט זען: אין די ערשטע צוויי שורות אין גרויסן עם־זאל זיינען געזעסן די ם. ם.־לייט, און רער לאגער־פירערז היגטן, מיר האפטלינגע. כמועל קיינמאל נישט פארגעסן "באביך,, ווי ער איז ארויסגעגאנגען אמך דער בינע אין זיין געי קלעמטן געשטרייפטן’קאצעט־אנצוג און אויסגע־ ברודיקטן שטייפן קאפעלוש, זינגעגדיק: "עם גייט אלעס פאריבער, עם גייט אלעס״פארביי - נאך יעדעם דעצעמבער, מוז קומען , דער. מאי...". און דערביי האט ער כסדר געפינטלט טיטן אויג צום זאל. כ1האב דעם איינדרוק, אז אלע אנוועזגדע אין זאל האבן דאמאלסט גום פארשטאנען דעם טיפן געדאנק, מאם איז אנט־ מיר האבן וועגן אים זייער ומיגיק געוווסט, ער איז געווען דער המפט־עלעקטריקער אין אונדזער.קאנצענטראציעילאגער. וואם האט מך געפונען אין דער געגנט פון לייפציג. אלם "אויסעינקאמאנדא בוכענמאלד" זיין נאמען איז געווען ראבערט אייזענשטעטער, זיין צונאב נא^ מען "באבי". ער• איז געווען א יונגער, ווינער ייד און מיט זיץ כאראקטער האט ער זיך באי זונדערם אויסגעטיילט פון אלע העפטלינגען. תמיד א פריילעכער און פול מיט בטחון - א ז "באבי“ געווען אלעמענם ליבלינג. אנהויבג־ דיק פונם לאגער־פירער אליין ביזן לעצטן העפט־ לינג. צוליב זיין עקסטרא־ספעציאליטעט ("פונק׳ ציאנס־קראפט", עלעקטריקעח א ז ער תמיד געבליבן אין לאגער. זיין ארבעט איז באשטאנען אין דורכפירן אלע נויטיקע אינסטאלאציעם, קאנטרא;ירן די טראנספארמאטארם,. מאם האבן איינגעשלאסן דעם הויך־שפאנונגם־שטראם און אמך דאם קאנטראלירן די עלעקטרישע לאנער דראטן. אדאנק זיין פאראנטווארטלעכער און געפערלעכער ארבעט האט "באבי" באקומען ספעציעלע באשפייזונג און צוגאבן, מאם ער האט תמיד צעטיילט זיינע חברים," וועלכע זיינען געווען באשעפטיקט ביי די שווערסטע ארבעמן. מיט זיינע פארציעם ברויט האט ער ארויסגע־ האלפן די אויסגעמאטערטע "מוזולמעגער“ און האט אונטערגעהאלטן דעם גייסט פון די געפא־ לענע און די פסיכיש צוזאמענברעכנדע זיך ברי׳ דער; ער האט אלעמען געטרייסט מיט זיין אפי ט-־מיזם און הייסן גלויבן, אז בקרוב מעט מען זיך דערווארטן די פרייהייט. מיט זיין טארבע דראטן. צוזאמענגעראלטע ספיראלן און מכשירים, . מיט וועלכע ער האט זיך קיינמאל נישט געי שיידט, האט מען אים אפט געזען גיין איבערן לאגער, תמיד א פריילעכן, מיט א שמייכל אמך זיין מילדן פנים. פאר יעדן האט ער געהאט אן עצה, א גוטע ידיעה פון ראדיא אדער צייטונג, יעדן האם ער איינגעפלאנצט אמונה און בטחון אין דער אויסגעמוטשעטער גשמה. און "באבים" אפטימיסטישע ווערטער האבן זיך אגגעהויבן באשטעטיקן... ם־איז שוין געווען אנהויב אפרי/ 1945, טאג און נאכט אן אויפהער האט מען באמבארדירט -י יפציג, אומענדלעכע לופט אגגריפן, די פאב־