Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 2/40 (10.1.1947)
- Date
- 1947-01-10
- Page
- Seite 7 (sequence 7)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 65% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243269--253-7242901- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
Mentioned entities
OCR text
FRAJTIK, 10. JANUAR 194? »וגדזער emn ZAJT 7 Dos gebürt Mit 6 monßtn curik zajnen mir gekymen in a bayetisz dorf, opgemndert funm sztotiszn wirwar un sztotisze ״hanoes", btchdej ojscuszmidn a najem menet, a najem jugntlehn — a chaluc, welcher 201 zajn dev awangard fun undzet nacjonaln ojfboj-werk in Erec Jisvoejl, A sach szwevikajtn hobn mir forojsgezen: ersztns der bodn, ojf welchn mir hobn gewolt adutchfitn undzer dprcijerisze arbet, dupchgezapt mitn blut fun undzere tajerste, un bidilal hot zieh gefilt a sztarker ekl un umhejn cu szafn epes pozitiwes in der doziker Umgebung■ O/ch der has, welcher ringlt undz noch ad-hajom do arum, hot fil mitgewirkt cu dem. Grojse szwerikaftn hobn zieh geszafn ojdh fun der szwerer ekonomiszer läge tn welcher men hot zieh gefunen. Der szwerster un wightikster problem h gewen di dereijung fun prat. 8' iz Jedn ejnpm klor di psichisze anarchje, wos p$ hot geszafn bafm menQzn die 6 jor milhome, Specjel szwer iz gewen di läge fun’m jidiszn jugntlehn! 6 jor fun psichiszer degradaeje, opgesztanenekajt w moralisier demomlizaeje, dos iz gewen dos tag-tegleche brojt fun la־י ger, goto un wald, ln aza läge hobn mir getrofn dem jidiszn jugntlechn in möent wen es hobn ojfgeszajnt di sztraln fun ftajhajt fax ile felkee fun Europe mitn sof fun der milchome. ln der läge hobn mir ongehojbn di arbet in Bernstein■ Wi ich hbb szojn bamerkt hobn mix far zieh gesztelt a dopltn eil! a) Szafn curik di glajehgewicht bajm jidiszn jugntleehn, curikgebn, wl wajt meglech di wertn, welche er hot farlojrn in di tragisze jorn. b) Mir hobn ojch niszt fargesn wegn di historisze flichtn, welche es hot arojfgelejgt dt cajt ojf der Szejris Haplejto fun d§r jidiszer jugnt. Ojb dt tragisze sach-haklen hobn tn undz noh mer farfestikt dem cijonistiszn bawustzajn hobn mir zieh genojttkt in a treger fun di dozike ideen, welcher zol zajn der sztolcer nochfolger fun der szwerer chalucjaniszer jugnt-wirde fun Tel-Amal, Chanita un Birija. Mir hobn zieh gesztelt far a eil cunojfcuszmelcn ot dos alc in ejn ganckajt un ojskri^ Stalizirn a najem gedanken-gang bajm jidiszn jugntlechn. Mir hobn ongehojbn undzet arbet baj der grindung fun a jidiszer landwirtszaftlecher wirfszaft, Szwer iz gewen der onhojb. Ersztns di ajnsztelung cu der arbet gufe. Mir hobn farsztanen, az di arbet iz a wihtiker moment in der dereijung funm mencz, a libszaft un a drang cu arbet muz wem di ejgnszaft fun jedn ejncikn. Wi hot zieh fprgesztelt di läge in dem hinzicht? Genug cu dermonen di ajnsztelung fun menczn: ״Ich hob szojn genug gearbet in KZ, oder in Rusland!“ Es, iz undz niszt fremd di zach, Agpw noch hajnt cu. tag iz dos der ojsdruk fun grojse szichtn fun der Szejris Haplejto, Mir hobn farsztanen di gefax welche aztejt undz for, deriber hobn mir ongehojbn an akszonesdike ojfklerungs-arbet, wafl mir hobn ajngezen di arbet, als jesod fun der gezelszaft. Hajnt noch chadoszim ekzistenc zeen mir undzer forszrit, Di cwejte frage iz gewen! Arbet Jo! —״ ober wos-fara? Ojb mir SZtrebn cu szafn in E. J. a naje jidisze gezelszaft, an andere funm golusdikn Jidn, muzn mir szafn a najem jidiszn tip, a tip fun a jidiszn pojer, far wemen es sztejen for grojse kolonizatorisze ojfgabn, a tip wos wet hant baj hant mitn jidiszn arbeter fun sitot darfn ojsszmidn a besern movgn farn folk. Farsztendlech, az der onhojb (wi jeder onhojb) iz gewen a szwerer. Der drastiszer ibergang fun di ״jidisze" arbets-cwajgn, fun der nodl un szuster-hemerl cum akerajzn un dresz-maszin cum ferd un cu der fi-cucht. Der ibergang fun sztot cum dorf. Ober, wi jedn onhojb hobn mir ojch dos haherszt un hajnt cu tog dacht zieh szojn fil fun undz, az mir zien szojn lang in dorf, Es hot zieh geszafn a zorg farn kleinem kelbl in sztal, farn farzej in feld un di koleküwe zorg farn geretenisz. Grojse '■ojfmerkzamkajt hobn mir gelejgt ojf der algemejner ojsbildung un der zelbstsztendikajts arbet. Un do hobn zieh geszelt far undz grojse ojfgabn. Mir zajnen poszet gesztanen far a katastrofaler läge. Mir darfn gedenken, az mir hobn cu ton mit a jugnt, welche hot di beste jorn far lere un dereijung farlojrn in der cajt fun krig. In a sistem fun a kuren kurs hobn mir gemalzt szafn bajm jugntlechn a drang cu wisn, a faHnteresirung cu a buch. Önhojbndik fun bakenen im fun a karte biz a jesod fun a politiszer diskusje. Noch a cajt fun etleche chadoszim kenen mir farcejhenen a gvojsn derfolg ojf dem doziken gebit. Fil acht lejgn mir ojch ojf der bafun a kibuc herszung fun der. hebreiszer szprach, dos lempn iwrit iz der wichtigkster gegnsztand iti undzet le re. Di greste ojfmerkzamkajt hobn mir gelejgt ojf der dereijung in nacjonaln gajst. Mit hobn gemuzt ojfwajzn dem jidiszn jugntlechn in velatiwe formen di richtikajt fun undzere postulatn. Cu dem ewek hobn mir im farbundn mit der E. J.-wivklechkajt. Mir bakenen im mitn heldiszn ojfboj-werk, mit der grojser chaluciszef mahne, derfivndik cu dem, az der jugntlecher zol onhojbn cholemen un denken wegn Erec Jisvoejl. Farsztendlech, az dt jugnt hot zieh opgetejlt fun dt jertike, wos hobn favlojm di hofnung in undzer pionetiszer ojfgabe un zajnen pesimistfsz gpsztimt wegn Undzer eukunft in Erec? Pi jidisze jugnt hot ir ojfgabe famtanen m undzer $vbet iz niszt gewem umzist, 7A i? ject der ״Chaluc haower lifnej hamahne“. A?a/ff zieh durch grenzen, szturemt tog^tegleh di ge- §2lossne tpjern fun Erze Jisvoejl A hof 1fh ojh ajngeszpant in besnutfesdikn joch, geit ojf hitjaszwut ojf di szwevste punhtn tn land, sztcjt inm umojfedechn kamf fgv alija kajn E, J״ mit ejn wort! 1 i lejgt dom brfk far di resztleh fun der jidiszer jugnt, wos tajst zih kajn Erec Jmoejl, Uwehein amalejnu 10 laszaw, Movdehaj. Kibuc ine! Akiba in Aschbach zieh eu an interesanter pantomine, welche es hobn organisiert un ojsgefirt mitglidej fun P.UH.CH. Dos Frl. 8. Sznejer hot n»!1 ir hareiker sztime ojsgefirt a rej chasidjszi un naejonale Uder, farwos?1 iz baszonken geworn mit fardinte aplodisiueotn, A ehoszewer gast, in der persgon funm gew. lager-direktor Mr, 0. Pearl, welcher farnejnt ject dem ppstn fun direkter in Waldstadt, hot bazucht dem leptn ojneg wabes un iz arajn in traps, zingendik a geazmak chasidisz lidl, Baj der gelegnhajjt hot der h' Wejnik dekorirt dem dir, Pearl — wemen vH jg zajnpr cajt gegebn geworn di ern-mitgliderszaft fun Pachach — mit a PACHAOBemblem, far welchn der h* Pearl hot harpik badankt. Der doziker interesanter ownt hot ■Ich bajj a lebedikn emes ehalucisz zelneriszn hojra arum an improwizirter ״Medura“ in a zejer gehojjbener wtimnng geendikt 9 aintiror h9.in3r.ht. ln a gewezener nest fun der bawustet naciszer familje Pölnitz iz forgekumen a grpjse en-, derung. In zejer szlos (alt 300 /.) in Ashbah, 33 fern fun Bamberg gefint zih, hajnt a kibuc fun religjeze chalucim ״Hapoel Hamizrahi", t . x '* ׳״ ln di cimern, wu men hot noch mit 20 monatn curik geholpmt wegn zamlen gerajbte farmegns fun der gancex weit, wu bajm ajngang iz gehangen an ojfsmft ״Eintritt für Juden verboten" gefinen zieh hajnt jidisze. religjeze ehdueim, wos grejtn zieh cu der alija. . Der kibuc iz geszafn gewarn mit a jor curik baj der mithilf fun Rajon Komitet Bamberg mitn hf Endzweig berosz un h' Ch. Krut, Der kibuc bazict 50 ha feld (gew. ejgntum fun ashbahet Jidn), a gvojsn gortn mit inspektn un a ftucht* gprtn mit ZOO bojmer, Der lebediker inwentgt bßsztejt fun 4 ferd, 9 ki, hinev, tojbn u. a. Dem szlos hobn mir getrofn blojz mit lejdike went. Qnhpjbndik fun a sztul biz der rund*zeg un ■>znajd--maszin hobn mir als mit ejgenev mi far* ■zaft baj der mithilf fun bambevger Rajon Komitet. Es iz a nahes mach eu zen wi ot di ge* wezene szklafn fun der ״nideriker rase" firn hajnt a wirtszaft fun der gew. ״hojher rase“. Es wert geftrt an intensiwe kultuvele tetikajt, farszejdene hugim, sziurim, toldot Am Jisrael u, a. w. Jedn szabes wert geftrt a tradicjoneler ״öneg Szabat“ mit a rafhn program. In der frajer cajt farnemen zih di hawejrim mit lejnen biher fun der eigener bibliotek. A tejl fun di hawejrim zajnen szojn ofle gewen un in zejere bfiw drikn zej ojs di hofnung cu zen zih mit di iberike hawejrim in E. j. Der eil fun kibuc iz fortemeen dos bojen kibmim in E, J, in gajst fun Xgra Wegwada..^ a A chaw^h »:«•>'׳« fW-üi (H|.;4svia>m Che■: V«>- .!• - ת r läger-szpigl Ejnlke fragn cum UNRRA Direktor Mr. Thompson. Mir gefinen zieh in lager, menszn, wos hobn in zejer lehn farnumen farszejdene sztelungen in der gezafszaft. Menszn in 99%, wos hobn kejnmol mszt ojsgekukt ojf kajn cugetejlt sztikl brojt. Mir hobn zieh alejn an ejee gegebn in lebn, zieh geszafn dos aitegleche brojt ojf a normaln, menszlechn weg. Es zajnen gekumen di jorn 1939—1945, wos hobn zieh azoj grojzam nojkem gewen — a dank dem wildn barbariszn nae. soejalizrn —in di andersz denkende menszn un specjel int undz Jidn. Kimat dos gance ejropejisze jjdntum iz farnichtet geworn, un undz dem klejnem ibergeblibenem tejl, x>p« geratewete fun di ״Tojtnmün“, iz cugefaln der gojrl, aruntercufaln unter der ojf zieht fun UNRRA un lebn fun cugetejltn, geszenktn brojt. Es zajnen niszt farhan kajn szum meglechkajtn fun kenen zieh baszpajzn ״fun der zajt“. Jeder min handi, oder baszefti״ kung, wert batracht fax a szreklech farbrechn un lebn wiit zieh. Es wilt zieh noch bagegnen mit a frajnt oder miszpoche un a recht cu lebn unter der herszaft fun demokratisz bafrajende lender —י hobn mir on szum cwejfl, Di UNRRA lejtung, basztimendik di cutejlungen ojf cu derhaltn bajm lebn menszn, wos hobn azojfil tragiszes iber» gelebt, hot zicher ernst gemejnt, az zej wein richtik fartejlt wem. on szum ״bejze“ kawones un on szum ״rasn“ unterszejdn —- far aiemen glajeh, Wos wajzt zieh arojs? t Szojn niszt ejnmol hobn mir ojfmerkzam gemacht ojf der gringszeender bahandlung fun undzer lager, wen dos, wos mir ba« kumen darf ojsgekemft wem. Kesejder naje farordnungen un gzejres, Es zajnen do faln, wen men nerat cu baj di kinder — undzere tajerste, wos mir hobn mit grojs mij opgeratewet — dos sztikl szokolad in der woch, oder andere cutejlung, darfar, wos dos hot culib a welcher es iz sibe cu der cajt niszt gekent kumen. Der bafel funm Messing oficer lojtet: Ejn minut szpe״ ter un farfaln (troedem wos di farszpeti« kungen kumen in merstntejl culibn szuld fun dem oder jenem UNRRA oficer). Es zajnen do faln, wen men hot opge« rechnt baj di lager-ajnwojner produktn (guter) fun zejere farklenert© raejes, derfar, wos der frijerdiker Messing Oficer zol hobn klojmerszt ojsgenuct mer produktn. Di zejf cutejlungen, wos zajnen der jesod fun der rejnkajt, zajnen zeltene. Di bazis* raejes fun szokolad un cigaretn hobn dergrejeht biz eu a Minimum un leetns bakumt men szojn legamre niszt. Wi es iz undz bakant, darf bakumen jeder DP — a gewisn schum cigaretn a monat. Wu zajnen zej? Wi wern bahandlt di arbeter, di szwerarbeter? Mit szwerer mij darf men ojskemfn far zej di szwer farhorewete raejes, Wos hot ir geton farn lager in zip fun winter farzorgung un rejnkajt? Hot ir gezorgt, az men zol gebn dem lager hantictier un lajlecher? Hot ir zieh gut eugekukt ojf di gelegers fun ajere DP, far welche ir hot genumen di farantwartlechkajt? Hot ir amoi farzuoht dos esn, wos es hakumt der lager-ajnwojner? Mir machn Ajch ojfmerkzam, az es iz baj undz niszt farhan kajn szum nojgung cu bejzwilikajt, undz interesirt ojsszlislech eu bawegn Ajch, az ir zolt zieh bajnijen cu gebn dem lager-ajnwojner, dos wos iz far im basztimt, wajl er hot niszt kajn andern weg zieh cu dernern un in gegebenem fal zent ir der ejnciker farzorger fun lager! Un dos iz ajer ummitlbarer chojw! Kultur-tetikajt. Der partizaner un kombatantn färb and P.CH.CII. in lager Bamberg, iz di ejncike or'ganizacje, wos wajzt arojs a gztarke intensiwitet ojkn kulturein gebit. OngeJ Szades, populere lekcjes ojf wisnszaftleehe,- üterarisze temes zajnen ^n Objekt fun a sztarker farinteresirung fun di iagerlajnwojner, welche wem ojch hojfik bazucht. Uectns iz durch P.CH.OH^ ajngeordnst geworn an Ojneg Szabes gewidmet dem ondenk fun Ber Borochow. Di Froj Zinsztejn hot ojf zieh genumen di ojfgabe cu bakenen di onweznde mit der interesanter Borochow gesztalt. Di zeihe nemt ojch an aktiwn ontejl in merere ongej szabesn. Ojf an ownt, gewidmet ,Mendele Mojcher Sforim hot der ch’ 8z. Zinsztejn gegebn an iberblik wegn lebn un szafn funm ״zejdn". Iberhojpt cejchnen zieh ojs di owntn mit a specjeleer ejgnartikajt, wen kimat ale hazucher batejlikn zieh aktiw in ojsfirn dem program; wer mit lider, reeitaejes un droszes. Azoj hobn mir dem leetn frajtik-cunachts gehat a specjeln fargenign, eukukn Bayreuther skien Fraje sattro, Klug, afile zejer klug zajnen undze re krtgskinder, Akegn wos zog t<h es? §' hot zih mir leetns in Bayreuth getrofn a ezekawe geszihte: Ich gej mitog*eajt a hejm un bagegn oifn weg aza klein jidm jatl, ftrndtk « szlitok bajm sztpikl Derzeendik mih, lojft er cu, nemt mth on farn arbl un zogt cu mir! Szpil n$it mir abisl in konoentrakr Betewe hob ich lib kinder, blajb ich also sztejn un fr eg im: ״Zog mir jingele, wi azoj mäht men dosV‘ ״Garn poszef, zagt dos jatl, ״du west zajn q jidiszer heftling un ih an SS-nife. ״Nu un wos darf ih wajtet ton?" freg ih szojn famhtiker, ״Garniszt, du torst gorniszt tan, un ih dm wel szlogn un hakn ibern kop ., Di szpil iz mir zejer niszt gef ein un ih heb zih gelöst awekgejn, Der sznek hot mih ober ajngehaltn un wajter gezogt: ״Ojb dos gefeit dir niszt, tomir zih szpiln in lagers far nacis un tnmait..;‘ , , . ״Nu gut", zog ih, ״un wos darf ih ject ton7 ״Fas, ojf", hot der jat ernst gepuffert; ״du bist ject an ametikanet un ih bin a naci in SSläget. Du muzt mih gletn un gebn mir szokolade, ih zol zih gut filn.. Ch' bin geblibn fatgaft, Ih hob dem ajndruk, az ih hob gut farsztanen dem kinds kawones, Klug, efszet gor klug zajnen undzere krtgs* kindpr. ■ v * Ih bin in a farlegnhajt un ojszihtslozer farcwejflung, Majn läge iz, wi fun a gebiet» DP, was wll zih niszt lozn repatriirn un wdhev ge• fint zieh in der midbar un hot —־* ih bet iber! ajer kowed «---» dos lojfehc noh der Ghanukaculage, un in keszeni hot er blojz dem DP-indejc, welchn er tor niszt cevajsn, wajl er wet farlirn zajne DP-vecht un repatriirt wern. Wos hob ih ajch gewolt ojsbrajen? Take wegn dem DP-lnäey.. Di UNRRA hot undz mezake gewen mit DP-lndex’n ün di sztot (der birgermajster) hot undz gehejsn bakumen dajeze ken-kartn mit der Qjfszrift; Statenlos, A gewisn tog bin ich mir in München un di MP kontrolirt ojfn wakzal di dokumentn, Un azoj wi ih hob gehat a DP-Indexe un a ken-karte hot men rnih, als SZtark-fardehtikn opgefirt in policej, wajl in Bayreuth dalf men hobn bejde un in München tor men niszt, Ject wejs ih niszt wos ih hob cu ton; Cu lozn zih miszpetn ih München oder in Bayreuth? Un cu wojnendik priwat bin ih a eiwiler DP oder a laget-eiwiler? Ch’ bin in farlegnhajt, efszet kent ir mir mit epes helfn? ,.. * 8' iz mir trojerik ojf der neszome. In toh iz gam Bayreuth trojerik. Di Dajczn zajnen in a farlegnhajt, zej wejsn niszt wos cu ton: cu lozn in cimer dos bacirte wajnahts-bejml un zien in der kelt, oder ojshejcn mit dem bejml un zien in der wavem on a jom-tojwdiker sztimung. Di Amerikaner zajnen trojerik, wajl di dajeze ״frajlns“ hobn ojf di chogoes bakumen a szokolade-cutejlung un ojf aza ojfn, cajtwajlik geworn zelbst-ojsrajhnd. Jidn wider zajnen gor trojerik: A tejl ״amho" wejnen, wajl di UNRRA endikt ir tetikajt. Andere wejnen, wajl zej hobn mojre tomeP wet zi blajbn ■ ■ ■ Grojse trern faln ojfn hartn sznej un wem tejkef farfrojrn, Un ih szlimazl, glicz zih ojs ojf aza fatfrojrenev, nisztdankbarer trev un ceklap zih a fus, Ject Hg ih in szpitol un fun langwajlikajt - leien ih majne ejgpne feljetonen. - ־ G, Gross,