Undzer Worṭ · 1947-01-10 · 2/40 (10.1.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 10. JANUAR 1947 אונרזער ווארט ZÄJT 5 .% ■ « ענגלישן באזיץ. ערשט פיל שפעטער דינען ד נאתועגער געקומען אויפן פלאן. 31־1830 האבי! זיי, אלם זי״ער אייגגטום רערקלערט די אומכא־ וווינטע איגדזלען בוווע און פעטער דער 1־מער און אין יאנואר 1931 דיאט ך אםלא־רעגיוזגג באשלאסן צו דערהלערן פאר נאתועגיש אייגגטום דעם, צו אפתקע אתיםגעתקטן,' טייל אנטאוקטידע וואט געהערט נאך נישט צו קיינעם. די פראגצמזן באטראכטן פאר וייעד אייגנטום א חוץ די קערגועק־אינדזלען, פון וועלכע עם איו באקאנט סט. פאול און די קראזעט אינחל־גתפע, אויך דאם א. ג. אדעליע״לאנד, מייל עם איו אין 1840 אנטדעקט געווארן דורבן פראגצויזישן וועלט־רייונדן דומאנט דע אורוויל. אזר וואלס דער דאזיקער קאנטיגעגט, יערגפאלם טעארעטיש, צעטיילט געמארן, ויען פון צייט צו צייט וואלטן אגדערע לעגדער גישט אויפגעהויבן זייערע מער אדער מייגיקער אפי־ •ציעלע פרעטעגזיעס. דאס איו פאר אלעס דער פאל אין דעם סעקטאר וואם איו ארויסגערוקט צו דרום־אמעריקע. דא רוקט אתים ארגענטיגע די תגיעה, אז דער שמח צומשן 75״20 גואד מערבדיקער לענג געהערט צו איר און האט ארך טענות בנוגע די א. ג. $רקגעי איגחלען, אויף וועלכע טיגעפיגט ויך וייט 1904 אן ארגעני־ טיגישע מעטעאראלאגישע םטאציע. דאן האט טשילי אין 1940 ארויםגערוקט K טענת אויף א באדייטגדן סעקטאר, וועלכער איו ארויפנערוקט גיזן 90 נראד מערבדיקער לענג. דערמיט קרייצן זיך די פרעטעגויעם פון ארגענטימ$ און טשילי טיט די בריטישע און אמעריקאנישע גרעגעצן. ארך אין נארוועגישן סעקטאר איו נ\שט אל עם קלאר, ווייל דייטשלאנד ואל דארטן האבן אנעק־ טירט א טייל אונטערן גאטען גיי־־שוואכעגלאנד. די דאויקע און אנדערע פאדערונגען האגן ביו יעצט קיינעם נישט געארט, זוייל עם איו געווען איגגאנצן אומוויכטיק, ווער עם באטראכט ויך אלם גאזיצער פון וויסמן לאגד. עם זיייגען נעווען און גלייבן אזר לאנג טעארעמישע פיקציעם ביו דאם ווערטלאוע כיז היוגט לאגד וועט מעגלעך עפענען וייגע ערד״אוצתת. אוין« די ימיט ארוס דערדאגטא־רקטידע-קען׳ כמעט יעדע נאציע פאנגען־וואל״פיש וויפל עם נעפעלט איר. און אווי ווי מען זוכט און געפינט איראן און אגדערע עלעמעגטן אויפן ווייטן צפון פון קאנאדע, אווי קען מען אפשר מארגן אויך אויף דעס דרוס־פאל, עמוואס עגלעכעם אונמערנעמען. די שרעק פאר דער וויסטעגיש און קלימאט קען שפילגד באזייטיקט ווערן א דאנק דער סאדער" געי מעכגיק. תשעמם קוק איו נאך צותק מיט 150 יאר נע" קומען אין די פאלארבתיטן. י. צ. ראם האט אין 1839 אנטדעקט דאם וויקטא־ייע לאנד. דעי בריטישערטייל פון דער אנטארקטידע, 4,5 מיליאן ק״ט, איו צוגעטיילט צו די פאלהך לאנדישע אינדזלען אדער צו נייתעלאנד און אווםטראליע. די פאראייגיקטע שטאטן האבן זיך געזיבערט א שטיק אנטארקטידע צווישן דעם ענגלישן באזיץ פון פאלקלאנד און ניי־זעלאנד, מאם מאכט אוים לערך א דריטל פון אלגעמיינעם פאר קיץ דיפלאמאטישע סכםובים. מען מען בא־ טראכט א מפה פון דער אנטארקטידע ווארפט זיך אין די אויגן דער נרויסער טייל. מאם איו באצייכגט אלם ענגלישער. עגגלישע פארשער זיינען געווען די, וואם האגן פארדיגסטן פאר דער דערפארשונג פוגם לאגד אתם דהם־פאל. סקאט איו געקומען צום דחם־פאל 4 וואגן גאך אמוגדםען.און אויפן צוריקוועג געפאלן א קרבן פון וייגע אנשטרענגזנגען. ע. ה. שאקלעראן איו אין 1909 געקומען נאענט צום ךרום־פאל בעת שלום בעיגמאן מיין טאטע געלערנט שטורירט כמעט א לעי קינדער - געהאפט צו האבן נחת פון יעדן באוונדער... «אייליק מעל איך דיך נעחגגקען — .mm ■י* ריין וזן שלום׳ האסט זיך דערמאגט, א פדייטאג־צוגאכמם גייס עםןי גייס מיש. וועגן שריינעריי - אינגאנצן פארגעסן, געזוגגען, געשפילט־־זיך מיט אוגדו אלע פי; ציים. געוויילט זיך, געצערטלט מיט ליבשאפט און פרייד... געקומען זייגען מערדער איבעדגעתסן דיין לעבגס־געדיכט. פאר משפט אויף מויט דיך אן א געריבט - פארגרעגט דיין שאפונג, גישם געגליגן איו קיץ זכר. גישטא מער קיץ סימן - אפילו קיין קבר.;.ץ אין א פראטטיקע, פינצטערע, פיל מיט פחד נאכט, האב א י ך טאטע וועגן ד י ר פארטראכט א ליד: פון בלוט - פון הארץ - פאר , דיין נשמה - טאטע! - אגשטאט א מצבה - פאר דיר - נקטהווו אין א פדאסטיקע, פינצטערע, פיל טיט ־ פחד גאכט, גיסטו געלעגן געטתימט און פארמראכט א ראמאן: פון פתיהייט, לעבן ז/ון ג-.יק » צו'וועט עם אמאל׳ נאך קומען צוריק? .. ה האסם זיך דערמאגט דייגע קיגדער־יאדן, ווען דו ביסס מיט דיין פאטער צום רבי •ן געפארן, געלערנט גמרא, משניות. תג״ך אויסלענדישע שפראבן זייער א סך... שפעטער, א שרייבער, הומאתםס געווען, געשריכן פאר א ל ע מים פסעמדאניסען " צען "י "דאס פוילישע שטעטל״. "קאצקעי מעשיות" - און "מאגאלאגף שייגע ״דעם קונדאם״. ראמאנען און פאר קינדעלעך s קליינע... האםט דיינע קינדער דערצויגן מיט קולטוך 4 און ומסן; - א מאטע וואם האט אוועקגעגעכן ז י י דעם לעצמן גיסן "י ארמיראל בירד, איינער פון די באקאגטסטע קעגנווערטיקע פאלאריפארשער צוזאמען מיט 300 וויםגשאפטלער און 35 ציווילע פארשער וועלן אחיספארן אין דער אגטארקמידע מיט אן עקספעדיציע, וואם ווערט דויגגעפירט דורבן אמעריקאגער פלאם. צווישן ערשטן און 15־טן יאגואר וועלן די שיפן. מאם פארן אתים פון די מערג און סורח אמעריקאנישע פארמן מיט דער אלגעמיינער מאגשאפט פון קרוב 4000 פערזאן דערנדייבן זייער ציל, ת אגטארקטידע. דערמיט רוקט זיך ווידער אתים אוץ* דער ארעגע פון דעך וועלט פאראינטערעסירונג, גאך א לאנגער הפםקה,'א טייל פון אוגדזער ערך" קוגל. מאם געהערס צו ד אממערםמן דערוזיי" סערטע אזן אמוריגיקםמן ארסגעפארשמע געביטן פוגם גלאבוס. די מאדערגסטע אמלאנטיק־מאר־ שער אליין לאזן איבער ווייס און אומגאשרינזא תזן נתיסן שטת אויפן דתם־פאל. "אומדערי פארשט״-דאס אייגציקע ווארט, מאם די מפה קעץ זאגן. צום סון* פון לעצמן יאה האט ׳מען נאך אין אמעמיץ געהאלטן, אז עם איז נישט פאראן קיין אגטארקטישער קאנטינענט. דעמאלט האט מען אבער אזיך אוץ« א שטח פץ 1.6 מיליאן קי־מ8 געפוגען 80.000 קאס באדן. היינט שאצט מען, אז אין דער אגסארקטירע איו פאראן אתם 14 מיליאן ק״מ2 באדן, וועלםער ליגס אין זיין נרעסמן מייל אוגמערן אייז. דער אגמארק־ מישער קאנטינעגט איז אלזא דאפלט גרויס, מי אווססראליע, עטוואם קלעגער פץ ראמגפארבאגד, אדער ווי האלב אפרקע. צו וועמען געהערט דאס דאזיקע לאגד? די דאזיקע פראגע האט א לענגערע צייט נישט גע" שפילט קיץ שום ראלע, מייל דער קלימאט דערי־ לויבט נישט קיץ דויערנדע באפעלקערונג. און, מייל ראם געמען אין באזיץ מעט נישט ברעג־ גען קיץ שום ווירטשאפטלעבן גוצן דעם אקו־ פירגדן לאגד. מאם פארא וזערט האט א לאגד אוגטערן אייז? עם עקזיהמירט דארט^א הויס וועגעמירגד לעגן, עם איז גישט פאראןקיין געלי־חייס מעלם א חוץ פו^קעם און פיגגומגען און דערצו שטערט נאך דער״אומדערטרעמעכער קלימאט. אווי איז עם געמען בלמו פארשערישע ערע״גייציקייט, מען פון צייט צו צייט האט דאם ארער אגיאנדער לאגד אתיגגעשטעקט זיין מלוכדדפאן אין די אייזיגערג. ראם האט נישט געגעבן קיין סיבת מ א סן קברים (סוף פון זייט 4) און שרעקלעכסטע אויפזייער, ווי בואגדאן, האפי־ מאן. זעפע, בעקער אויך די צורי פאליאקן - מוגדעק און באלעק, האבן מיטגעווירקט, m מים יעדן טאג ואל זיך פארקלענערן אוגדזער צאל. אויב יידן זייגען גיט געשטארבן פון דערשעפוגג, הוגגער א׳ץ קראגקחייטן, זייגען ויי געפאלן אוב" טער די קלעפ פון זייערע אויפזייער.... אזוי זייגען דא אוועקנעקומען מאנהע פץ די אגגעזעענסטע ווי; גער יידן. ווי s קאפלאן־״י קאפלאגסקי (באקאגטער ווי; גער כלל טועח, די באקאגמע ווילגער דאקטויריסו אלעקסיי פערע׳י וואזקי, דוד גראדוענםקי -- אן אייניקל פון דגי חיים זע; יק גראחענסקי, מארק און שימחה ברייטבארד, גדליה געלמאן, שלמת גיטע;" אבע קשעמינסקי, דער אדוואקאט און כלל״טוער מילקאנאוויצקי און די כאקאנטע פעדאגאגן צע־ פעלעוויץ און טתגאפאלפקי, אויך דער 1באריט־ טער חזן פון דער ווילנער באר ־ שול מעלוול ליטוואק. פאר דער צ״ט פון 7 חדשים זייגען גאך אגגעקומען אין דאוטמערגען צוויי גייע-טראנם־ פארמן מים בלוין יידן 250 t פון ראדאס און 650 פון אושוויץ. מען די פראנצויזישע חיילות האבן מך גע" נומען דערנעגטערן האבן די דייטשן בליץ שנעל גענומען ליקווידירן דעם דאוטמערגער ־ לאגער. צוויי טראנספארטן מיט יידן און פון פארשיידע" נע אגדערע נאציאנען זיינען געגראכט געווארן אין בערגען־בעלזען. ווו ויי האגן דארטן נעפד נען זייער מאסן־קבר. די געבליבעגע אין דאוט־ מערגען זייגען געטריבן געוזארן צום באדענויי. כסך־הכל זייגען פון די דאזיקע נהינמיס על פי גס אפגעראטעוועט געמארן קגיזפע 70 יידן. איצט גראבט מען אוים די רעשטלעך פון די ווילגער און קאוונער יידן, וואם זיינען אויף א בעסטיאלישן אופן אומגעבראכט געווארן און צוזאמע; מיט אנדערע נאציעם, האם מען ויי קובר געווען אין ברידער ־ קברים אויפן דאומטערגענער בארג. ביבליאגראפישע נאטען קינדער אונדוערע און שפייזט ויי פון צ״ט צו צייט טיט נעלוגגענע בראשורן און חוברות. אווי ליגטפאר אוגדו א חוברות "מקראות לנוער של שארית הפליטה”, רואם אגטהאלט אין זיד איגטערעסאנטע "דברי אגדה, מעשמת און דערציילוגגען פון א שטארק דערציעתשער נאדיטונג. עם איו א באלערנד העפט פאר דער יוגנט, מאס פארשטייט תעגרעאיש, - פייט אים אתין אין דעם אוצר פון דער קלאטישער ליטעראטור און גיט אים אפשגימן פון שלום־ עליבם, נ. שאפמאן, רחל און א ברש. דעי אויסמאל איז אפשר א געלוגגענער, אבער דער איגתאלט זייגער איו אביפל צו שטארק פאר אונדזער מגנט, מען מוז צו ויי קומען בהד" רגח. דאך פארדיגען די אתיסגעבער א "חזקו ידיבם" פאר־דער דאזיקער איגיציאטיוו. דעי "השומר הצעיר" בהעפלה די באווע־ גונג זועמען עס געהערט דאס רעכט אויף דער־ ציאונג פון דץר מגנט, דערפיגט איר אויפגאבע בשלימות, ער גוצט אדם אלע מעגן און סעג־ לעכקיימן אין פארם פון פערשיידענע אויסגאבן גישט רעכגענדיק זיך מים ד שוועייקייטן, אויף וועלכע ויי טרעפן וין אן -״• און ציען ווייטער דעם ויידענעס פאריס פון פאר דער מלחמת יארן. א געוואגטער און ודנשגםווערטער שריט איו די אויסגאבע פון דעם יוגנט זשורגאל "ה מצפה" דער נ״ר 1 פון "ה מצפ ה" ניט דעם יוגנטלעבן אין די קליינע 16 זייטלעך פון זיין פאמעם, א שפייז, וואט באקענט דעם יונגן לייע־ גער מיט אלעמען. ער ווערט באקענט מיט דעם היסטארישן וועג פון דער באוועגוגג, ארץ־ישראל לעבן, וואט אנטהאלט אין זיך אן א שיעור פאט־ ריאטיזם און אפפערוויליקייט, י וועלט פאליטיק, מיטנשאפט. קונסט און טיט א^בלעטל העברע־יי איש. ועל כולם דער זאפטיקער שומתישער טאן ,דרי גנט אתים פון יעדן ארטיקל. מיט איין וואיט, עם איו א געלונגענע אויסגאכע סיי אינהאלטלעך, םיי אין דער פארם. מיד ווינטשן אריגת ימים. (נייח! יעדגפאלם, איו בדאי צו באטערקן, או דער מא־ טעריאל איז וארגפעלטיק געזאמלט דורך א גע־ גיטער פאכמעגישער האגט אץ מופטערהאפט רעדאקטירס, אבער ראך מילט זיך מאכן א בא־ מערקוגג, מעגן דער גישט ריכטיקער אויפפאסוגג פון דער רעדאקציע אין זין r פון גישט איגער־ דתקן עוין פארעפגטלעכטע ארטיקלען.עם מאלט געווען א גיויס^ר שאד, תרכצולאזן די געלעגג־ חייט און גישם ארייגצוגעמען אין די ראמען פון א ווערק, מאם דארף דיגען פאר א געשיכט־־ לעכן דאקימענט פון רעם גתיזאמען לעצטן הורכן. (מעגלעך, אז) עם מוזן געמאכט ווערן אויסגאמען פאר ארטיקלען פץ אויסערסט וויב־ טיקער כאתיטונג. ביי דער זעלבער געלעגנד״ייט מילט זיך אויפמעיקזאם מאכן אמפן דורכלאזן, ביים דורב" בלעטערן די "שארית הפליטה" פרעסע, פון אר־ טיקלעז, פון וויכטיקער באדייטונג. אווי זיינען געדרוקט געוואי־ז אין "אונדזער ווארט" אפהאג־ דלונגען פון חורבן סקאזשיסקא, ביאליסטאק, לעמבערג..ווילנע און אגדערע, ריאם ווערט פארי שוויגן אין;עצפן גומער פון רעם "לעצטן חורבן". אין אלגעטיין אין דער זשורנאל א שיינער (אויפערפט) די שפראך זאוטיק און די ארטיקלען שיין צוזאמענצעשטעלט, ביי דער געלעגנהייט מוזן מיד באטאנען די איבערגעגעבעגע ארבעט פון דער צעגטראלער היסטארישער קאמיסיע אין מיגכען. שטיל, באשיידן, אן רעקלאמע, ווי ד^ר שטייגער פון היסמאריקער, פירן ויי אוים די אויסערסט וויכטיקע אויפגאכע פאר די צוקוגפטי" קע דודות. ואלן אוגדזערע פאי ווערטער זיין די אגערקענונג פאר .זייער. מערטפולער מי. צודשן ד׳ וראם שעגקען אויפמערקואמקייט דער יוגנט אונדזערער, די ווייגיקע, רואה דארפן פארנעמען רעם אויגנ^ן פון אונדזער א;טעגי לעכן לעבן, פארנעמט אן אנגעזעען ארט, די הסתדתת ציונית אחידה, וועלפע זארגט פאר די י טיט יעדן נוסעי פץ א געלונגענער אויסיי גאבע, ואל עם זיין א בוך, > א זשודנאל ארעד סתס א ביישור, - ווערט באתיהערט אוגרזער מאגערער ביכער קאטאלאג. גאך רעס שעגדלעכן אוימא־דאיפע פון דער ה״טלער עפאכע. מיט יעדן דערש־נענעם העפט, טראגן מיד אדיין אץ דעם וועלט תיס א קלאר בילד אי־ בער דעם פארגאנגענעם שרעקלעכן עבר פון אונרוער אומגליקלעך פאלק מאם איז גלייבציי־ טיק א באשולדיקונג קעגן די, וואם זיינען געווען ביכילח ארויסצורייסן אונת פון די קלאמערן פון •טוים. און געכן אוגדו די מעגלעבקייט צו פאר־ נעמען אן ארט אין א קלוין וויגקעלע צוזאמען 1 מיס רער גאגצעד פעלקער t משפחה. עם איו אויך א5%פיי אין פנים די, וואס קענען און ווילן גישט אונדז תיינט צולאזן "במתי״מעט,, באזעצן אויף רעם אייגעגעם שטיקל ערד און לאזן אונדז זיך וואלגערן (ממש וואלגערן1) אויף דעס פאר" ניכמערם ערר אין די לאגערן, ווו עם וואלטך ייך באדארפט געפינען אוגדזערע מערדערס קיניער. פאר אוגדו ליגן 3 גומערן "פון ל ע צ ט ן חורבן" ארויסגעגעבן דורך דער צעגמד. הים־ 5אי::שער קאמיסיע אונטער רער רעדאקציע פוך י. קאפ^אן. . ריכטיק איו אגגעצייגט »ויפן שער־כלאט, אז עם איו א r "צייטשריפט פאר געשיכטע פץ יירישן לעבן כעתין נאצי רעושים" - עם איו א אויסגאבע, וואם איךלויף פון איר דערשיינען .!ועט זי זיך אנטוויקלען און געבץ ראם ריכטיקע נילי פון דער שוין דערמאנטער "היטלער עפא" בע״ - מירי זעען עם אין גאגג פון איר רער־ שיינען, רער ערשטער גומער שמאכלעך, דער צמייסער פילפארביס נאדייטנד בעסער, דער דריטער האט שוין באקומען דעם אויסזען, מאם אנמשפרעכט וייגע צילן. אין די ראמען פון רעם קורצן ארטיקל. איז נישט טעגלעך אפצושטעלן זין פפעציעל אויף דעם א״נהאלט פון ועדן נוטעי באזונדער, נאר