Undzer Worṭ · 1947-01-10 · 2/40 (10.1.1947) · p. Seite 4

' i 4 אונרזער ווארט FRAJTIK, JO. JANUAR J947 ׳”—"־־״—-י׳—יד־- משט איגערגעגן, דאס 0ע©יל0«א©עלשע מיטן אירילישן זייגען געווען אמי מארגע איבערגע־ קרייצט אין דין מעזן, אז אל ע קינסטלער, מאם האבן אים געמאלט אין די לעצטע יארן פון זיין לענן, האבן נישט געקאנט אמפכאפן דעם סיג־ טעז. מענדעלע האט זיך אליין סטיליזירט און זייעגדיק אמארטיסט גטגע, האט. עי משט אויפגעהערט צו שפיל! עפעט א שפיל, מאס איז משט גאד געמען שפיל - ומי.ל ער האט דאך געשפילט דך אלמן.■ זיין קיגסטלעיישן העלד. און אין דעם דאזיקן שפילן איז געווען אזוי פיל גוטמוטיקייט טיט 'חוזק. אזוי פיל טאטירע און הומאר. אזוי פיל הבטה טיט נאאיוויטעט צמא" מען, אז העדן אים אין געווען רער גרעסטער געגוס. עס האט גערייצט און בארוא גט אין דער זעלגער צייט. עט איז געווען נאטור טיט קונסט. א מאדנער אויהמיש, פון וועלכן עם לאזט זיך קוים געבן א באגריף יענע, וואט האבן עט אליין משט מיטגעמאכט. ער האט גערעדט ווי ער האט געשריבן. עס האט געהאט פשט טיט רמז. ערגסט טיט ירץ. און אזוי געווען יידיש גאפארבט, אזוי מדרשידיק. אזוי שארף אגגעצוען, איר געקמפט טיט א פסוק טיט א מאמר הז״ל. אזוי ציגויפגעפירט ווייטע גאנחפן, און אזוי איינגעפלאכטן דאס נייע אין אלמן, און ראם אלטע אין גייעס, גלייך ווי גאנצע דורות האבן זיך פארקערפערט פאר אונדז אין איץפעחאן, וואט טראגט אין זיף דאט גאגצע אפגעראטעוועטע רייבטום פון זיי אלע. ער האט אלץ געזען, ער האט אלץ פארהיט פון פארגעטונג. וואט ער האט נאף ארויטנעלאזט פון מויל, האט ער באלד געחאט דערצו אן אנאלאמע אויפן 'ארט אץ דער אלטער ליטערא' טור צו דער פארם און אינהאלט, און אלץ איז פאר אים געווען א חוטר פאר א פיינעם דרוש, פאר א חקירה, און א פלפול, מאס האט גע־ גלאנצט טיט עמוקות פון א תלמיר־חכם א הקרן און צו דער זע; בער י צייט טיט דער גאנצער פאלקט״תמימות און פאלקס״שארפממקייט. רעדן מיט מעגיעלען האט געהייסן פאר מיר שטודירן אים, דערקעגען איס, זען איים, ווי ער שטייט א ארסגעגלייכטער און בליצט טיט רי געשליפעגע ברילן, און "פיילט" זייגע מימרות און בייזערט זיךמיט א געלעבטערל און שטיפט אין סאמע ערנטט און שיט מיט פערל פון חכמה, איז גע" ווען אזא אדימנעלע דערשייגונג, ווי א בלעטל מענדעלע, אויב! משט נאך מער. *) "פון דע1 "זיידענם■‘ קוואל" איז חייך ז, שנידור אננעשויבן אין יא!* 1922 און דערשיגען אין כערלץ אין "כלל־ פעדלאגי* (1022),64 ז פיר גי5ן דא ייי זכרוגריו מיט אייגי־ קע קיצורים רעד. ער איז פאר פיר געווען ווי א סימבאל פון איי־ כיקער גא׳גייאונג און פון אייביקן וואפטן - ווי א סימג$ל פון דעם נייעם מענטש און ייד, וואט וועט קוטען. אט רעד דאזיקער תויךגעמאקסע־ געו און גליידגעוואקסעגער מאן טיט די ליב־ מיקע אמנן און געזונמער גשמה, איז שטעגדיק געשטאגען פאר מיר, ווי פארקערפערנדיק מיט מך ראם אומקערן פונים יידן צו דער נאטוף, צו ד טייעיע קיואלן פונ ם לעבן. איך האב ליב געהאט קומען צו אים אין שטיב, זיצן לאנגע שעהין. און צו זעטיקן מ־יגע ממגן טיט רעס?׳גט פו! מין פגים. חגו או! חערן מיגע געש־ פרעכן ־- הערן פשיט רעם קלאגג פון זיין קאי לאריטנער שטיס און זיין זאפטיקן געלעבטער. ראם געלעבטער פו! רעם מידן. רעם פקח און טיילטאל קפד!. וואט קיין זאך איז פאר א ם נישט פארבארגן און פונדעסטיועגן קאן ער אלץ פאינעבן. און זעענריק ראם דאזיקע ליכטיקע לע5ן, וואט האט .'זארגלאז נעשטראמט פון טאג אויף טאג און פון יאר אויף יאר, האג איך עס שמיל געכעגטשט און געגעטן פאר רעם דאויקן לעגן, מאס האט ווי גאשיצט אוגדו, אוגחער ליטעראמוו, טיט זיין גדויען ליכטיקן קאפ< טיט רעף זיבערקייט פון א גייטט, וואט הערט נישט אויף צו טראגן זיין פריהט. פון מיגע שארפזיגיקע מימיות טיט מעקבע ער פלעגט אונדזאזוי אפט מכבד מין. ווען מיי פלעגן קומען צו אים געדענק איך ווייניק. פון מענדעלעים נעשפרעכן מאלט מאקע גערארפט בלייבן א זכר אין אונדזער ליטעךא־ טור, הגם פון זייער ווערט ווערט פיל געמינערט. מען ד" האגן גישט זיין לעבעריקע ארטיסטישע מימיק, ויען ט ׳האט נישט פאר זיך דעם פאר־ גגרייכן אויסדרוק פון זיין געיגט און ט הערגז נישט די רראגגע,חוזק־פ'ולע שטים זייגע, ויאס איז געווען רער געטטער פירוש צו זיינע הרי־ פותידיקע פשטילעך און קאלאטגורן, אן דעס דאזיקן קאלאריט, אן רעם אייגנארטיקן םטיל איז נישט צו י פארשטיין רעם אומגעהויערן צוי- בער פון מענדעלעיס תורה שבעליפה. מענדעלע איז נישט גאד אין זיינע געשייגענע מערק, נאי אין אלצדינג געווען א מעגטש, וואס איז געווען אין גאגצן סטיל. רער קלעגסמער שמריך אץ מים איז געשטעטפלט טיט אגיאייגגארטיקן שמעמפל r 'אין זיין ארט ףעדן, אין וייגע באווענוגגען, אץ אלץ איז ער נעמען טריי זיין אייגענער מהות. זיין' סוביעקטיוון ריטם, וואט לאזט זיך כמעט מאסן קברי "«ק3 סאגון פון די רעשטלפך ויילנער און קאוונער יידן אין פראנצויזישן טייל- פון דייטשלאנד קומען א גאפע; ארויסצוגענן 1060 פערזאן אויך. 'ארגעט אין רער דייטשער אייל־איגדוסטריע, גאך פיל אינטערזוסנגען האט מען אויסגעקליגן די גע־ חעריקע צא ל געזונטע און שמארקע און ארויסי נעשיקט זיי אין דאוטטערגען ביי.שיינבערג. אין רער צווייטער העלפט 1944. ווען די דייטשע אינהטטריע איז געלענן אין חורגות, און דייטשלאנד איז נעווען אפנעשדשן פו■ רי נאפט־קוואלן אין מזרח - דינען די דיימש;ן דערפיגדער געפאלן אויף א המצאת, זיי האגן זיך נעווענדעט אין רער אייל " שיפער ־* ערד איך ווירטענבערג און שוואבן, .נישט ווייט פון דעי פראנצויזישער גרענעץ. די דאזיקע געגנט איו באקאנט טיט אירע רייכע און פארש ירגארטיקע רוישטאפן, פון מעלכעמעןקען אחיטציען א מין ערזאץ־טרייב שטאף, מאם פארטרעט אפילו בעגזין. היטלער האט טאקע אהינצו געטריבן זיינע קרבגות, צו רער דאזיקער געפערלעכער און שעדלעכע ארגעט זייגע! מיטיק געווען פיל, מיער פיל שקלאפן. און ער האט געפוגען, רער וועלט־מרויעריק־באריממער סאדסט האט זיך גישט באדארפט א סך צו כאקיען " ער האנן גע- האט זייגע "פארטרעטער׳י וואט האבן באוויליקט אויטצופירן זיינע באפע-ן.... די ארבעט אץ רער "דאזיקער רייכער" געגנט איו באששאנען אין נראבן די ערד, פירן זי צו די פאגריקן און ברענען.רער גאז פלענט פארסמען די לונגען. אזוי ארוס זיינען אומגעקי־ מען טויזנטער פראגצויזישע, סלאמישע. יוגא" ט-אווישע צוואנגט״ארבעטער און באזונדערט יידן. אנקומענדיק אהיגצו האגן מיר דארט אג־ נעטראפן׳אויף א טראנספארט פאליאקן געקימע־ נע פון אושוויץ, אגטיילנעמער אין וואישעווער־ אויפשטאגד. ם־איז אונה יידן אויטגעקומען צו זיין אין אייו באראק מיט רער ראזיקער טחנת. טען האט אונדז אריינגעטויבן אין פערד בא" ראקן צו 700 פערזאן אין א באראק. ביי רער ארבעט האט טען אוועקגעשטעלם די ערגסט־ן (המשך אוץ* זייט 5) (באטעדקונג פון רעדאקציע * דעי מחפר פון די דאי «יקע-שזרומ חאט פערזענלעך מיטגעמאכט רעם דא־ דקן גהעם.) א גרויער,' פארנעפלטער היטל הענגט איי בער דער עסטישער גרעגעץ, די וועלדער ארוס און אתם. גאדעקטע מיט שגיי, מאכן דעם איינררוק פון א ווייטן סיביר. עם האט קיינער נישט געחלומט, אז אט אמן* די פארשנייטע פעלרער און מעגן מעלן קינן גאגראבן טויזנטער יונגע לעבנם, וואט זיינען פארשלעפט געמארן פון די וויי. גער און קאמגער געטאסו פאר מיער טויט האבן די אומנליקלעכע געמוזט ארבעטן ביי די שווערטטע באדיננוננען (ביים אויסנראבן טלאניעץ) און אין משך פין 10 מאנאטן איז מעד מי א העלפט אויטנעשטארבן פון הוננער אץ פלעק-טיפוט, טיטן דערנעגטעדן זיך פון ח־ טישן פיאגש האבן די דיימשו געגומען אין א בליץ־איילעניש עמאקואירן אלץ וואט אץ גאר געווען מענלעך, נאך א שמרעגנע סע;עקציע האבן זיי די שמאכערע און שלעבטיאויסזעעגדע אימגעבראבט אדפן ארט. די ביים לעבן געבלי־ בענע זיינען פארלארן געווארן אויף 2 גרויטע פראבטישיפן און איבערגעפירט געווארן אין אייגעם פון די גרעטטע קאנצענמראציאנם " לאגערן "שמוטתאף” ביי דאגציג, די צא? געבראכטע האט באטראפן 4 טויזנט: מעגער און פרויען, די איכעריקע וואט זיינען געגליגן, צוליבן מאגגל פון טראנטפארט, אוץ* רעם עטמישן באדן (ביי 2.500 פון "קלאגא") זייגען אין לעצטן מאמעגט אוטגעבראכט געווארן. געראטעוועט האבן זיך טך-תבל 80 פערואן. אין "שטוטתאף", אין רעם בארימטן גהיגם האט מען געהאט אזעלבע געברעגטע צרות, אז ם־איז אפילו אוממעגלעך צו באשדיבן, אזעלכע גרויזאמע מעט^דן וואס ם־זייגען דארט אגגע־ ווענרעט געמען מיגען אין קיץ שום לאגער נישט פארנעקומען. דער /"גליקלעכער" איו געיוען יעי וואט האט זיך געקאנט ארויסרייסן אויף ארבעט. אפזייעגדיק 8 וואכן אין "שטוטהאן*" איז אננע־ לאסילער ריק געשטימט און הארמאנימרט מיט זיין גאנצן וועזן. איבער אלץ האט ער געאורטיילט פון זיין אייגעגעס שטאגדפוגקט, אין איינקלאנג מיט זיין אינערלעכער מעלט. זיין געשפרעך האט עדות גע־ ואגס אוץ* א געזונטס מעגטשן־פארשטאנד. אוץ* א קלארער לאגיק. און צוגלייך אמן* זיין קעגטניש פון דער פא;זקס״נשמה. די פאלקט״גשמה אליין האט פון אים אחים" גערעדט, ווען אפילו אין דעם לשון פון א תלמיד חכם. ז. שניאוד פון דמם ״זיידנם“'קוואל *) אגשטאט א הקדמה פאי מייגע אויגן שטייט עד היום. ווי לע" בעדיק, רעם זיידנס 'כאראקטעריקאפ מיט דער מלבערנער גדיווע האר, וועלבע שטעלט אים אוועק אין'איין פדעבטיקעד שורה מיט: חוגא־ איבטען, לאנגפעל^וו, ט^לסטאי, טורגעניעוו, ביערגטאן און זייער נלייבן.' איך זע 5אך זייגע גאוועגלעכע, פלאסטישע קגייטשן איגער זיין ראזיקי, פרישן געזיבט, זיין תויכן שטערן, זיין שמ״כעלע, זיין קוק איבער די שפאקולן, די מינעס און נרימאטן, וועלכע גייען איבעד זיין רירעוודיקן שפיץ נאז, וואם איז געיועו פייאיק אוין* צען פארעגדעיוגגען אץ איין מיגוט, זיינע שטארע פאזעם, מען ער האט געי זוכט גאך א פאסנדיק ווארט, נאך א פאסנדיק -ילד. אין דערביי -- דער ליידגשאפטלעכער אויס" דרוק אין די ווינקלען פון זיין מיל, דער בל$נ" חשעגדער פייער אין מיגע קליינע שמארצע אויגן ־- אמגעראטט אין שמייכלרוקע קגייטשע־ לעך... דאס אץ ניי אים שטעגדיק געווען די ליידגשאפט פון » געניאלן סקולפמאי, מעלבער שטייט טיט האפער אין דלאטע פאר א ווילון כלאק מארטאי, טיט דעם שטארקטטן ומלן ארויה* צוהאקן פון פארשטייגערטן שטיק באאם א נייע פארם. ארמסצושיילן פונ ם ווייסן און הארטן תהו־ובהו א נייעם בילדלעכן קערן... א שאד, מאס אלע זיינע גאגטע איילן מך גישט צו הארצייכעגען יעדן געראנק. יערן אפא" ריזס, וואס זיי האגן געהערט פינים זיידן אליין, פון אגדערע, וואם האבן געלעכט טיט אים צו" זאמען אדער אין מין סביבה. ואס איז גץ אהער געטאן געמאין גאו אממן שמיץ טעסער. וואלטן מך אלע זייגע מקורבים דעוצו געגוטען, וואלטן מיר אפשר נעהאט נאד שייגע עטלעכע געקלי־ געגע בענד, א צוגאב -ו מענדענעם שייפטן; גישט ווייניקער אינטעועסאגטע, ווי די, וועלכע דער זיידע האט מיט ויין איינעגער פעדער געשאפן. אבער נישט אלץ, ווייט נישט א?ץ, האבן מיגע נאענטע פרייגד באהאלטן אין זכרץ 1 א סך, ראם בעסטע פון זיידן, איז פארלארן געגאנגען, אמן* אייגיק פארלארן. א-קעל3ענער א1ן א מענששישער טאלאגט, אייגמאל האט א באקאנטער שריפטשטעלער גערימט פאר מעגדעלען א נייעם יידישן שיייבער, וואס לויט זיין מייניגג אץ ער ארוים אין רער ליטעראשור א פארטיקער, א קיילעבריקער און שמיציקער. מעגדעלע האט געמאכט א מיגע און געזאנט 1 "־׳כיווייס גישט. איך גלויג קייגמאל נישט, אז פון אועלכע "פארטיקע* ורעם עמעם נרויסעס ארויםמאקסן, דאם מיבען תמיד קעלבערנע טא־ לאנטן. א קעלבל שטעלט מך גלייך אויף די פיט. אינים זעלבן טאג, ידען עס וועיט געביוירן... א מענטש מוז ארומקריכן חדשים לאנג׳אמף אלע פיר. פאלן איבער די אייגעגע פיס מוז ער... און מוט ער זיך $ן א כח און שטעלט זיך אוועק - שאקלט ער מך א וויילע אץ ה^ץ! אגירערגע"' פאלן... שרייט. אין גיז וואנען א מעגטשישער מעץ לערגט מך אויס גיין, דערגאך לויפן, דער־ גאך טאנצן... את י יארן גייען אריבער! "■ פוגקט ואם זעלבע פאסירט און מוז פאסירן מיט אניאמתץ מיט ..א מענטשישן טאלאגט״... יעקב פיבמאן ביים אוונט־ישיץ טיט מענדעלען האב איך מיך גאקאנט פעחענלעך אין די לעצטע יאיץ פון זיין לעבן♦ עם אץ קיץ ספק גישט, אז אין וער עלטעד אץ ער שוץ געווען גאו אגיאגרערעו מענטש. די הארטע כאראקטער״שטריכן מיגע. די שטריבן פון רעם רויען קעמפער און מוסר״זאגער אין די יונגע יארן מיגע. זיינען אלץ בלאסער און וויי" בער געווארן. בשעת וער פיעכטיקער שקיעה, ד׳ שקיעה פונים קינסטלערס לאגגן טאג, זיינען זיך ווי צעלאפן די אלע שווערע שאמנם, מאס האבן אים פארפאלגט, און דעך פארנאכטיקער הימי. האט זיך א לויטערער אין צארטער אויס־־ געשפרייט איכערן קאפ פרגים גרויספוטיקן, מאם האט זיך נישט אייגגעכויגן אונטער דעו משא פון די לאנגע־לאנגע יארן מיגע. אין ועם אפשיין פון דערדאמקער שקיעה האב' איך א*ס געזען א •געלייטערטן, א געזעצטן; ווי א פארענדיקטן מאנומענט, - ווי א בוים, וואם איז נעשטאנען אין אייביקעו בליונג. ב האב זיך צוגעקוקט צו אים כשעת מין ארבעט און בשעתי ן אפרוען, אין מאמענט פון התעוררות האב איך אים געזען און אץ מאמענטן.פון אידיקישן הומאר - און ראובן בריינין מעבדעלע אין דן רעדן ...מען איך האב קענען געלערנט מענדעלע מוכר־ספרים, האט ער מיך איבערראשט מיט דע0 אופן פון זיין רעדן און שמועסן. די תורה שבעל" פה פון מענדעלע האט געחאט א קולטור״ווערט. זי האט געקענט געבן ועם' צוהערער א שליסל צו זיין גייסטיקץ מעכאניזם. דער, וואם האט קייגמאל גישט געהערט מענדעלען רעדגדיק, קאכגדיק, זידגדיק, קען דשט האגן קיץ ריכטיקע פארשטעלוגג פון איס, ווען ער זאל אפילו דורכלעזן אלע זייבע שריפטן. מעגדעלע האט גערעדט, דערציילט, געש- מועסט מיט חשק, מיט געשמאק. דאס רעדן איז געווען א טייל פון זיין גייהטיק לעבן, < און א חשובער טייל. די געוווינחייט פיל צו רערן איז ביי אים געויען אמך א פילאזאפישע באדערפעניש, די נויטיקייט צו אויסלאדן, צו עקספלאדירן. עד האט געהאט א סקארבאוון נוסה צו ועדן. איד תאט אין זיין ועדן געהערט ועם אפקלאנג פון א גאנצער עפאבע. ער האט געלייגט געומכט, אקצענט אויף יעדעד. פראזע, מאס ער האט ארויסגעזאגט, געשטעלט ועם מראפ אויף יעדן מארט. עם איז געויען די שיחוודחולין פון א תלטיד־חכס, וואס צריכין לימוד. זיין געשפרעך מוען ער האט אפילו גערעדט מענן ליטעואטור אדער יידישע פראגלעמען) האט גישט געש- פוודלט, נישט געבליצט, איז נישט געווען ספאג- טאן און גישט פאראחאקסאל. עם האט אבער געהאט א שמעון געוויבט. זיין געשפרעך' איז גיט געווען א מאמעגטאלער איינפאל, א פלולוננדיקע ץויפקלערוגג. אלעס וואם ער פלעגט ארויסזאגן אץ געמען א פראדוקט פין א לאנגער, וייפעו, איגערליהער אינעט, נאכדענקען און איבעוי לייעגען. און וערום פלענט ער זיך איגעריחזרין. זיין געשפרעך האט געהאט עטוואס סטעועא־ טיפישעס. מיט די זעלגע וועומעו. כמעט אות באות, פלעגט ער זיין אורטייל ארויסזאנן אין פארשיידענע צייטן, ביי פאישיידענע אגגעלעגגי־ חייטן, ווי ער וואלט ואם איינמאל 1פאר אלע מאל איינשטודידט. אייסגעלעדנט בעל#ז, דער אימפועסי^ג-זם איז אים געווען פאו־ האסם אין רער לימעראטור און אין ועדן. אויס" פירלעך. גריגטלעך פלענט ער יעדע זאך רעו" ציילן אדער שילדערן. מט רייך אין צ>ול און ניט פיל״פארגיק זעגען. געייען מיגע איבער־ לעבונגען, אבער טין* איינגעווארצלט אין אים און נענערט מיט אלע גייסטיקע זאפטן פון זיין וועון. ווען איך האב קענען געלערנט מענרעלע מובר־ספרים, איז ער אי׳ ט געווען זיבעציק יאר. ער איז גאך פול געווען מיט יוגגטלעבער קראפט און מין טעמפעראמענט איז געווען היציק און ברויזגדיק. דאך אץ זיין אינערלעכע מעלם גע־ מען אפגעשלאסן, אפגעצירקלט און אפגעגרעגעצט. אלץ אין אים איז געויען אויסקריסטאליזירט. אויסערע אייגדרוקן, מיערע מיסטיקע. ליטערא" רישע שטרעמוגגען, האגן אוץ* אים קיין שליטה מט געהאט. קיץ אפקלאנג אין איה גיט געפוגען. ער אץ שוין געמען אין דער כחיגה פון א פוסק אהרון. שלום יעקב אבראמאוויטש האט געשאפן ועם טיפ פון מענדעלע מוכר־טפרים, און רער געשאף האט באאיינפלוסט דעס שעפער. עם האט געועדט מעגדעלע דער פקח. דעס ייד־ שגייר. מעגדעלע האט גערערט מיט דעס לשון פון תחינות. פון צאיגה וראיגה, געמישט מיט פיק כאראקטעריסטישע, העגרעאישע יוערטער און מיט דיימשע ווערטער און אזיסדרוקן, מאם ער האט מי נעברויבט או ׳ף א כאזונדערן, משובהידיקן אופן. מעגלעך, דאט נאד אץ מיגע געשפרעכן מיט מיר האט ער געברדכט פיל דייטשע מעד" טער און דייטשע פסוקים, די גערעדטע ווערטער פון מענדעלען, מין גאגצער "פארמראג", האט געהאט קלאגג און נעזאגג. עם פלעגט מאגכמאל מאכן דעם אייג־ רחק. ווי ער איז מעביר די סדרה. עם פלענט זיך תעדן אייך רער אפקלאגג פונים גמראימגון, ארעד דער נעזאנג״מאמיוו פון נעוויסע פמטים- געזאנגען. מין ווארט פלעגט באגלייט מערן פון א רייכעו מימיק. די גאז און ראם ליבקע אויג האבן אין דער מיטיק גענומען דעם לעגעדיקסטן אנמייל. די אינטעריעקציאגען, די אויסרוף־ווער־ טער, ווי: מ! גו? עטו פע! אין ד. גל. האגן פיל בארייטעט, באזוגרערם באדייטעט, אין זיין געשפרעך. ער האט נעבחיבט אין יערן געשפרעך ציטאטן פון תלמוד, מדרש, אגדת און ד. גל. די מאמרי חדל האט ער אמי איינגעטייטשט און אויטגעטייטשט, דאם ויי האבן זיך פולשטענדיה צוגעפאסט צום עמן פון זיין געשפרעך. מט קוקנדיק, וואס מענדעלע האט אץ אלץ געמכט און אויך געפונען רעם פראסטן פשט, פלעגט ער ראך ליב האבן אריינברענגעץ אין מיגע געשפרעכן אביטל דרוש און פלפול. אין גרויסן מארט־קיגסטלער האט געלעכט אמך. אין א ווינקל פון זיין נשמת, רער בעל־דרשן. קיין געשפרעך איז ביי אים מט געווען אן עפעם א מעשה פון די "אלטע גוטע צייטף, אן א פאלקט״ווערטל אץ אן א בילד. און אלעס, וואס טעגדעלע פלעגט דערציילן, האט פולששעג־