Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 2/40 (10.1.1947)
- Date
- 1947-01-10
- Page
- Seite 3 (sequence 3)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 60% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243269--249-7242897- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
V FRAJTIK, 10. JANUAR 1947 אונרזער ווארט V ZAJT POLITISZER WELT p.m. ־״. m, Szpanje - niszt cenzurirt Fun Ted Allan. Der baricht, welchn mir gibn Iber sztamt funm specjcln korespondent״ fun CBS — Ted Allan, welcher iz beejs dem szpaniszn birgerkrig 1p 1937 gewezn in Szpanje un ontejl genumen in di kamfn kegn Franco. Ted Allan hot lectns wider bazucht Szpanje un hot zajne umcenzurirte ajndrukn fun dort farefntlecht in a rej amerikanisze cajtszriftn wi ״Madeoiseile“, ״Colliers“ un ״Readers .Digest“ Nemendik in acht dem balerndn wert fun di artiklen gibn mir iber manche ojscugn. Di redakcje. Franco iz gewezn Dajczland’s mencz lang farn ojsbruch fun ojfsztand dem 18. juli 1936 in Szpanje. Er hot gedinj; dem dajczn gehejm-dinst mit anti-Aliirte informacjes beejs der erszter welt-milchome fun 1914-18. Franco iz geworn a noenter frajnt fun a grupe dajcze geszefts-lajt in Maroko in di erszte drajsiker jorn fun dem jorhundert. Di dozike geszeftslajt zajnen gewen forsztejer fun ״Junker“-aeroplanen, di brider Oskar un Hubert Wilmer un zejer szwoger Johannes Bernhardt, ale draj zajnen gewezn gehejme mitglider fun der SS. Bernhardt iz gewezn an SS-kapitan. 6 chadoszim farn ojsbruch fun szpaniszn birger-krig hobn Johanes Bernhardt un a szpaniszer pik. Fernando Caranza gegrindet a klejne gezelszaft in Tetuan, der administratiwer hojpt-sztot fun Maroko. Caranza iz gewen Franco’s noenter frajnt. Di gezelszaft iz gegrindet geworn ojsszlislech cu dem cwek, kedej cu bakumen mitten fun Dajczland in moment, wen der ״ojfsztand“ wet ojsbrechn. Di Dajczn hobn baszlosn, az Kpanco, un niszt gen. Mola, oder gen. Saujurjo wein onflrn mitn ״kristlechn“ krajc-cug. Bejde, Mola un Saujurjo hobn opgehaltn konferencn mit di Dajczn un Italjener chado- \ szim farn ojsbruch funm ״ojfsztand“, ober Johanes Bernhardt hot ibercajgt Hitlern un Goeringn, az Mola un Saujurjo zajnen umgekumen baj ״umgliks-faln“ in di erszte teg fun ״ojfsztand“. Ich hob niszt kajn bawajz, az jdajcze agentn hobn gojrem gewen zejer tojt, ober der widersztands-gehejmdinst in Szpanje iz derin ibercajgt. Ojfgeregt. Ejnike teg farn 18. juli 1936 hot a ״Junker“-aeroplan, pilotirt fun a Dajcz, gebracht Franco fun di Kanarisze indzlen kajn Tetuan. Dem 18. juli iz Franco gesztanen berosz fun a zigrajcher ojfsztendler armej in Maroko, dem zelbn tog hobn Bernhardt un Franco gehat an ernste, ojfgeregte konferenc. Der ״ojfsztand“ iz gesztanen far a flasko. Di demokratisze Szpanje hot gehaltn in ir hant ale industriele un bafelkerte sektorn fun land. Nor der feudaler majrew, umbadajtnde Industries un kojln-grubn hobn zieh gefunen in di hent fun di farreterisze szpanisze generaln. Franco hot gewüst, az wen er wolt niszt ariberbakumen ojfn szpaniszn kontinent di 30.000 szwarce trupn, wolt der krig gewen ojszichtsloz. Di Dajczn hobn es ojeh gewust. Di nacis hobn zejer rol geszpilt geszikt. Franco iz szojn frijer ajngegangen, az in fal fun zajn zig wet Szpanjes wirtszaft fulsztendik zajn unterworfn dem dajczn kapital, ״kedej cu antwiklen di szpanisze industrie“. Ject hot Bernhardt dermont Franco wegn zejer langer frajntszaft un zejere opmachn. Er hot im farzichert, az Dajczland wet haltn Ire opmachn, wajl zi wejst, az Franco wet zajne ojeh haltn. Demzelbn tog, dem 18-tn juli iz Bernhardt geflojgn kajn Berlin in zelbn aeroplan, wos hot gebracht Franco kajn Tetuan. Demzelbn ownt hot Bernhardt geredt mit Hitlern un Goeringn. Dem nechsten tog zajnen transport-aeroplpanen geszikt geworn kajn Maroko un di szwarce trupn zajnen ibergefirt geworn kajn Szpanje. Der marsz ojf Madrid hot zieh ongehojbn. Bernhardt iz es gewen, un niszt Goering, der wos hot ongecejchnt dem plan fun dem ״Condor-legjon“ (dajezer legjon), on welchn Franco wolt farszpilt di milchome. Goering un Hitler hobn dem plan entuzjastisz ojfgenumen, wajl zej hobn gewust, az er wet niszt nor helfn Franco cu gewinen di milchome, nor er wet ojeh dinen, als trening far di flijer un er wet zajn a pruw far der taktik fun dem luft-flot. Ejnike wochn nochn cuzamentref fun Bernhardt mit Goeringen un Hitlern hobn di erszte kontigentn fun ״Condor legjon“ gelandet in Cadiz, ongefirt fun gen. Wolfram von Richthofen, ejnem fun Bernhardts beste frajnt. A chojdes szpeter, in august, iz di klejne gezelszaft, wos iz gegrindet geworn durch Bernhardt’n mit 7 chadoszim curik, geworn an akcjen-gezelszaft u. n. ״Hisma“. In Dajczland iz gebildet geworn a paraleie gezelszaflfu. n. ״Rowak“, warszajnlech a priwate firme, welche hot gedurft ״farkojfn“ krigs-materjaln cü Franco. Nor wejnike fun di höchste nacis hobn gekent di wirkleche sibe fun der grindung fun ״Rowak“ un hobn gewust, az zi wet cuszteln materjaln durch ״Hisma“ far Franco. In dem cajt-opsznit hobn di demokratisze meluches mitn ojsnam fun Rusland un Mexike getribn a politik fun niszt-interwenc un di katastrofe iz ajngetrotn. Di demokratisze Szpanje iz opgegangen mit blut, als erszte naeje wos hot gedurft faln funm naci-ongrif. Naje gezelszaft. 1939: a chojdesz noch Francos arajnmarsz kajn Madrid iz di ״Hisma“ ojfgelejzt geworn un es iz antsztanen a naje gezelszaft u. n. ״Soflndus“. Der prezident fun ״Soflndus“ iz gewen Johanes Bernhardt, Franco iz traj geblibn dem opmach. In onfang 1940 iz Bernhardt geworn der umbasztritener Wirtszaftlecher diktator fun Szpanje. Di ״Soflndus“ hot gehat nor ejn ejncikn tajwloniszn eil: Zi hot geplant cu kontro- Um ale rojsztofn fun Szpanje, kedej cu szikn kajn Dajczland a kesejderdikn sztrom materjal farn krig, wos Dajczland hot ojfgenumen mit der weit. Bernhardt’n iz gelungen cu farwebn zajn polipartike organizaeje mit ale cwajgn fun der szpaniszer wirtszaft un cu hobn zajne agentn in jedn ministerj um. Er hot ajngeflrt priwate kontes, kedej cu bacoln zajne szpanisze agentn, wos zajnen gewen direktem, fun durch Dajczn kontro- Urte fabrikn, policej-kapitanen, armejgeneraln, Falange-funkcjonern. Er hot baratn Franco baj jedn financjeln szrit, wos di szpanisze regirung hot gemacht. Er hot zieh gezen mit Franco’n leerech draj mol a woch. Er iz gewen der Ojf di szpaltn fun ״New York Herald Tribune“ hot farefntlecht Walter Lippmann, ejner fun di badajtndste amerikanisze politisze publicistn, zajne onszojungen wegn Molotow’s sztelung benojgeje der antwofnungs-frage ojf der UN gen. farzamlung. Mir dermonen, az der Ratnfarband hot ojsgedrikt zajn ajnsztimikajt cu der baszrenkung fun zajne bawofnungen, wen di greste jam un luft-machtn fun der weit, wein ajngejn ojf ale enleche baszrenkungen ajnszlislech der atom-energje far militerisze ewekn. Kedej durch cuflrn in lebn dem dozikn plan, hot Molotow ojsgedrikt zajn grejtszaft durch kontrol-inspekcjes festcuszteln di antszprechnde militerisze potencjaln. Di general-farzamlung fun der Un hot, wi bakant, ongenumen antszprechnde rezoluejes in der ongelegnhajt als anlajtnde szrit cu wajtere farhandlungen. Lippmann bamijt zieh farsztendlech cu machn, farwos hot Molotow plucim geendert zajn biz-jectike taktik cu der frage, un er kumt cu der konkluzje, az der rusiszer farszlag ken nor brengen nucn dem Ratnfärb and un niszt di andere meluches. \ Lomir zieh bakenen mit Lippmanns ojsflrungen. ״Kedej cu farsztejn dem rusiszn forszlag muzn mir zieh opgebn a din wecheszbn wegn fundamentaln unterszejd ewiszn dem rusiszn militeriszn kojech un undzer ejgenem. Di sztarkajt fun der Sowjetiszer Armej bazirt zieh ojf di umgehojere rezerwn fun der infanterje. Dos gewer fun der rusiszer armej iz, 10jt di jectike standartn, primitiw un lajcht cu fabricirn. Kimat jeder ken sznel instruirt wem, wi azoj zieh umeugejn mit im. Di rusisze armej iz ejne fun di, wos ken ojf ejgene fis gejn ojf jedn operaeje teater. Cu reducirn di rusisze armej badajtet ahejmeulozn di trupn. Di armej ken wider ojfgesztelt wem in ejnike wochn, in welche di trupn wem curik ajnberufn. ׳ Derfar wajl di grunt-sztarkajt fun di Sowietn, bazirt zieh ojf zejer mencznmaterjal un niszt ojf zöjer technik, badajtet di ״antwofnung“ far di Rusn, nor a demobilizaeje. An armej, wos iz nor demobilizirt geworn, ken wider sznel mobo- lizirt wem un derfar iz a redukcje fun der Sowjetiszer Armej kajn reale baszwedirigent fun dem maskirtn dajczn kapital in Szpanje, Unter im hot ״Soflndus“ organizirt jedn meglechn min gezelszaftn, fun kojln-grubn biz frucht-zaftn un maskirt zejere ejgntleche bazicer. In dem cuzamenhang darf es dermont wern farn gebrojeh fun di delegatn fun der UN, wos wein efszer diskutim Portugalies forszlag oncunemen zi als mitglid fun di Farejnikte Nacjes, az ״Sofindus“ hot funkcjonirt in Portugalie genoj azoj wi in Szpanje. In jor 1943 iz di portugalisze opewajgung, culib politisze sibes, opgetejlt geworn fun der szpaniszer, zi iz ober geblibn di zelbe gezelszaft unter der zelber direkcje, genisndik fun der zelber entuzjastiszer cuzamenarbet mit Portugal wi mit Szpanje. Portugezisze roj-materjaln hobn gesztromt durch Szpanje kajn Dajczland. ״Sofindus“ iz ofn kontrolirt geworn durchn dajczn kapital. Di farbriderte gezelszaftn zajnen gewen maskirt mit szpanisze faszistn in der szpic. Durch ״Sofindus“ hot Dajczland geplant ibercunemen Szpanje un wen zi hot gezen, az di mapole iz umfarmajdlech hot Dajczland durch ״Sofindus“ gemacht ire plener cu a Widergeburt. Beejs der milchome hot ״Sofindus“ fardint miljonen un farszwenderisz fartejlt a tejl fun di profith ewiszn an ojsgeklibener grupe Szpanjer, hobndik di kawone cu haltn tomid lojal di dozike Szpanj er far Dajczland. Di biz-ject oreme mitarbetnde Szpanjer zajnen geworn miljonern, oder kimat agentn fun dajczn nochmilchome plan. ,Lomir batrachtn dem fal fun Dometrio Carceller, an orimen kataloniszn szul-lerer, a firndn falangist un frajnt fun dem grojsn naci-onhenger Serrano Suner, dem szpaniszn ex-ojsern-minister. Carceller iz ge- Wtzm rajeh mit Suner’s protekcje, ejder er iz gfewom handls un Industrie minister in 1940. Ober szpeter iz er mit der hilf fun ״Soflndus“ geworn a miljener, ject riwalizirt er mit Juan March wegn titl fun rajehstn mencz in Szpanje. Wen Carceller iz gewen handls un industrie-minister hot er getribn zejer a chitre szpil ojfn cheszbn fun Sir Samuel Hoare, dem damolsdikn britiszn ambasador in Szpanje. Er hot Hoare’n ibercajgt, az er (Carceller) iz ophengik fun Serrano Suner un di Dajczn. Hoare hot zajn regirung barikung funm sowietiszn militeriszn potencjal. Undzer ejgene pozieje iz radikal farszejdn. Undzer militerisze macht hengt op fun hojch-specjalizirtn personal, wos badint ojserst-komplicirte wofn un maszinen. Di fabrikaeje funm gewer un maszinen farnemt fil cajt. Der trening fun di menczn, kedej dos gewer cu fabricirn un gebrojehn, farlangt ojeh a lengere cajt. 8' zajnen nojtik ajnrichtungen kedej ojscupruwn undzer militeriszn ko jach ojf di rizike sztochim fun di oceanen. Zej kenen niszt improwizirt wern sznel. Derfar wen mir wein ojf her n cu producirn undzer komplicirt gewer un maszinen un, az mir wein niszt unterhaltn di ajnrichtungen cu banucn es, Lz mir wein niszt trenirn di specjalistn cu der badinung, zajnen mir faktisz antwofnt un niszt blojz demobilizirt wi di Rusn. In dem basztejt der ecem fun Molotow’s forszlag, az der Ratnfarband zol demobilizirt wern un az mir zoln zjch antwofnen. In dem fal wen der forszlag wet ongenumen wern, wet der Ratnfarband faktisz hobn a sib'% cu basztejn ojf a wirzamer inspekeje. An inspekcje nemlech, ken niszt endern dem fakt, az der rusiszer menczn-materjal ken mobolizirt wern durch a dekret, ober an inspekcje, wos dirf acht gehn, az mir zoln niszt ojfhaltn un antwiklen undzer techniszn forszrit, wolt radikal geändert di glajchgewicht fun di kojehes. Der Ratnfarband wolt imsztand gewen ojscuibn zajn fule kraft noch a kurcer cajt un undzer dakegn woltn umfejik gewen dos ojscunucn, hechstns noch jorn fun curiksztelung un hachones. Ojf aza ojfn, wolt Molotow’s forszlag gegebn der sowietiszer diplomatje an antszejdendn ibergewicht in sztarkajt un ajnflus. Di Sowietisze Armej wolt, hagam demobilizit, gewen mer wi tomid der tongebnder militeriszer faktor in Ejrope, Mitein un Wajtn Mizrach. Di kegnwirknde kraft, wos kontrolirt ject un glajeht ojs di rusisze kraft, nemlech undzer jam un luft-flot, ajnszlislech di atom-bombe woltn reducirt oder opgeszaft geworn.“ * richtet, az Carceller hot ״umophengike“ onszojungen benojgeje dem englisz-szpaniszn handl. Di dozike ״umophengike onszojungen“ zajnen gewen di onszojungen fun di nacis, welche hobn gedarft a nejtrale Szpanje, kedej durch dem handl mit England cu bakumen mer krigs-materjaln far Dajczland. Hoare un di Englender zajnen ajngegangen ojf farflichtungen enlech, wi di Amerikaner wos hobn es gemacht in klenem massztab. Di gebitene rol. Carceller hot szpeter lojtn rat. fun di Dajczn farlozt dos ministerjum, wen di lecte hobn gehaltn, az es iz far im pasiker ojfcutretn, als priwater geszefts-man ejder, als szpaniszer minister. Hajnt, azoj wi er iz a miljener, genist Carceller fun dem respekt micad di britisze un amerikanisze handls-krajzn. Er bazict a hojehn procent akejes in dorem amerikanisze farzicherungs-gezelszaftn. Er iz a partner cuzamen mit der amerikaniszer ״American Socony Vakum Company“ in der ״Cepsa“-ojl gezelszaft fun Szpanje. Carceller bazict 50% fun ״Cepsa“ un ״Socony Vakum“ di andere 50%. Es zajnen noch gewen andere, wos zajnen geworn miljonern in rezultat fun der naciszer strategje, ajnszlislech mitglider fun Francos direkter familje. (cwejter artikl folgt) * # Proces fun pogrom-heldn. Kielce. Farn militeriszn tribunal in Kielce iz forgekumen der cwejter proces fun di aktiwe batejliker in szreklechn pogrom. Cwiszn di baszuldikte gefinen zieh: 2 frojen, 2 miliejonern, 1 unterofleir fun der zicherhajts-policej, 1 tfise-wechter, 2 studentn, 1 baamter un andere. Der baszuldikungs-akt sztjelt fest, az di baszuldikte hobn farszprejthedjerisze jedijes, zajnen bafaln un barojbt Jidn.i Noch ewej teg gerichts-farhandlungen iiobn di richter arojsgetrogn folgndn urtejl: Ejn baszuldikter iz farmiszpet geworn ojf, lebnslengleche tfise, 1 ojf 15 jor tfise, 1 ojf 5 jor, 2 cu 3 jor un 2 cu 2 jor. 6 fun di baszuldikte zajnen bafrajt geworn. Lippmanns onszojungen zajnen niszt kajn farejnclte un niszt kajn bazunders originele. S’iz undz noch geblibn in zikorn di sztelung fun Frankrajch, Belgje un der klejner Entente (Czechoslowakaj, Jugoslawje un Rumenje) fun di Felker-Bund cajtn, wos hobn ojs mojre far Dajczlands un Ruslands menczn rezerwuar niszt gewolt rezignirn ojf der antwofnungs-konferenc fun zejere ״super-wofn“, achuc giftgazn. , Lippmanns ojsfirungen dermonen niszt wilndik dem sarkazm fun an anekdot, wos 8' hot in zajner cajt dercejlt a szpaniszer delegat in Felker-Bund, beszajehes mit di diskusjes wegn antwof nung: ״Di chajes hobn zieh ejnmol farzamlt, kedej cu baratn zieh wegn antwof nung. Der lejb hot, kukndik ojfn edler, gezogt: ״M’ darf bazajtikn di fligl“. Der edler hot, kukndiik ojfn oks, gezogt: M' darf bazajtikn di herner“. Der oks hot derklert wegn tiger: ״Di negl un lapes darf men bazajtikn“. Der ber hot gezogt: ״Ale minim gewer darf men bazajtikn. Ejns, wos iz umbadingt nojtik iz, ale zoln zieh ar um armen“. Lippmann un zajne eolrajehe mejnungsonhenger hobn mojre farn ber’s arumarmungn, zej hobn mojre, az di dozike arumarmung zol niszt zajn cu ״certlech“. Lippmann fargest ober — un dos warfn im for di kegner fun zajne onszojungen — az der ber zict niszt rujik baj zieh in derhejm un az zajne fabrikn kenen bekorew ojeh producirn di wunder fun der krigstechnik, wos er batracht biz ject far an ojsszlislech amerikaniszn monopol. Der ber iz gehejmnisful un h’ Lippmann ken gewis niszt ale zajne sojdes un najste derfindungen. Lippmanns ojsfirungen zajnen far undz derfar interesant, wajl zej szpiglen op di mentalitet fun gewise krajzn, wos gejen cu, cu aza wich tikn problem, ojsszlislech funm sztandpunkt fun zejere land-interesn. Der doziker zelbstcentriszer gajst, ale ejns wu er ekzistirt, zogt niszt on kejn szum guts ojf der eukunft. Wajl niszt der tojter bruchsztab fun internacjonale opmachn, nor der gajst in welchn zej wern ojsgefirt, decidirt wegn zejer sztandhaftikajt. On dem gajst fun gutn wiln un cutroj muz jeder, amherclechstn afile klingender, traktat, blajbn blojz a wertloz papir. Iber der antwofnungs frage י