Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 39 (3.1.1947)
- Date
- 1947-01-03
- Page
- Seite 7 (sequence 9)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 60% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-7243268--242-7242874- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
FRAJTIG, 3. JANUAR 1947 אונרזער ווארט ZA JT 7 Ch. Sucholicki Gajstike ogcres nusach Streicher? A gvupe demokratisze deputatn m?ojln, hobn lectns arajngetrogn in Parlament a gezec-projekt wegn kamf kegn antisemitizm un anti-jidiszer ptopagande. Di projektgeber hobn ojh barirt di vol fun der kirche, tufndik iv, mitcuhelfn inm dozikn kamf. (Fun der prese) Di kirche als gajstike kerperszaft, gefint zieh iberal in a specjel priwiligirter läge. Zi genist fun specjele paragrafn, ajngefaste in ale konstituejes fun farszejdene felker, wos garantirn zejer recht, herarchje un religjeze dereijung ewiszn ire glojbns-genosn. Der princip fun toletanc legabe di religjeze gefiln, zejere baderfeniszn un antvoiklungs-megledhkajtn, iz an 0/8druk fun demokratiszer dergrejhung. Ojch wert di kitche batracht als ongezeenet faktor baj jetweder regirungs-sistem oder rezim, genisndik fun a gewiser suwerenitet. Es iz deribet zelbstfarsztendleh, az di gesztaltung fun der doziker ortodoksiszer institueje muz zajn dutchojs an apolitisze un umophengike fun jetweder idejiszet farfasung. Ir gance tetikajt bazirt zieh doch ojf rejn-etisze un moralisze jesojdes, welche darfn durch der farmitlung fun ire kapucitetn ajngeworclt wem in der neszome un psichik fun ire masn-onhenger. Ir nomen un onzen torn niszt farszweht wem, wos es ken not pasirn mit der opnojgung fun ire nisztbarirlerhe forszriftn wos wert durch ir faktisz batracht un geszemplt, als zind kegn der menczkajt. Dos zelbe darf ober ojch nojgeje zajn — lojt logiszer ojffasung — ojch di jenike, wos bamijen zieh mit der hilf fun farszejdene mitlen cu baajnflusn di kirche un zi atajncucijen in der nec fun intrigatorisz-politiszn kamf. Dos ken sofkol-sof gojrem zajn an opszwachung un farlecung fun ir patriarchaler kraft, wi ojch di meglechkajtn fun detfiln ire flichtn in an absolut lojaler form. Machndik a kuren iberblik iber di ciln un ojfgabn fun der doziker kerperszaft, wilt zieh ojch in a klejner'form rezumirn di role wos zi hot geszpilt in di jorn fun far der lecker welkmildhome — in der ca/t fun krig, wi ojch hajntcu-tog in Pojln in baeug cu der jidiszer bafelkerung. Es iz zieh niszt szwer — glojb ich — cu detinern, wegn der ״ersztrangiker" r01 wos es hot geszpilt der troferik barimter galech Trzeciak un zajne chawejtim, bajm organizirn un fananderflakern di nidertrechtike anti-jidisze hece in di jorn fun far der milhome. Er hot mit zajne giftik-antisemitisze arojstritn niszt nor ojsgeibt a politiszn druk kegn der sztendik-lojaler jidiszet bafelkerung in Pojln, nor ojch baewekt tifer ajncuflancn un farfestikn dem zoologiszn jidnhas, .wos hot azoj ojch ekzistirt in a genugnder mos. Er hot hejst-es, mit zajn ״gajstlecher" ojtoritet kegnzecleh gewirkt ojf di niderikste instinktn fun di finctere htasn, wos hobn in zajn haltung \gezen an aprobate cu farszejdene, brutale anti-jidisze arojstretungen. Azelche ״perzenlechkajtn" zajnen sztendik gewen di wegwajzers un ״gajstike totes" fun di planmesik organizirte ch uliganisze avaantures, rojberajen, metderajen un lenleche gewalt-tatn, welche flegn in zajner cajt durch di oficjele krajzn bacejchnt wem mitn zejer-״delikatn" ojsdruk: ekscesn. Zelbstfarsztendlech, az dercu iz ojch umbadingt nojtik gewen di sztile cusztimung fun di ״hojdhe f erntet" wos hobn durch di fing er gekukt ojf di organizirte ״owszem-imprezes״, niszt kukndik darojf, wos Pojlns onzen in der weit hot derfun gelitn. Zajendik farszikert fun zejere ״nichojnes" iber di ceszpoltene jidisze kep hobn zej gehoft, az dos dernentert faktisz di antsztejung fun dem azoj, durch zej, ojsgetrojmtn ״rejn-nacjonaln״ Pojln. Der hojptonlen furtm damolsdikn rezim zajnen gewen di Trzeciak’s un zejere onhenger, wos hobn mit hislahawes cugeholfn in der doziker ״arbet״. Azcj-arum iz bislechwajz di kirche geworn a badajtnder faktor un politiszes werkcajg in di hent fun Pojlns machthober fun far 1939. Di dozike politisze taktik }cot alzo derfirt cu a profonaeje fun di hejlikste paragrafn fun der katechiszer konstitueje cu a sztrofbarer farszwechung un ale etisz-moralisze un jojszerdike gebotn, wos bildn cuzamen dem grunt-jesod fun der doziker institueje. Dos zelbe ken ober niszt gezogt wem wegn dev cajt fun der naciszer okukaeje in Pojln. Gefinendik zieh alejn in an ojsergewenleh szwerer läge, werndik mojredik farfolgt durch« barbariszn okupant hobn ganc oft fil gajstleche arojsgewizn an ibernatirlehe ibergegebnhajt un mesiras nefesz bajm ratewen oder dertejln hilf dem farfolgtn jidiszn mit-birger wos hot zieh al-pi-nes bawizn arojscurajsn fun di chajisze hitleristisze tojt-negl. Fil faln zajnen do, wos Jidn zajnen a dank der kirche opgeratewet geworn fun tojt, geifnendik dort a .cajtwajlikn mokem-miklet in der doziker trojeriker ibergangs-cajt. Es iz niszt ojsgeszlosn, az dos iz geton geworn mit gewiss tendenen. Wi es zol ober niszt zajn, iz doch geton geworn a guter tat, wemens antgiltiker rezultat s'iz gewen a pozitiwer. Wider a farkerte derszajnung notirn mir hajnt-cu-tog noch der bafrajung un antsztejung fun der demokratiszer pojliszer republik. Do ken es ober niszt gezogt wem, az di jectike pojlisze regirung zol zajn farinteresirt untercusztien enleche derszajnungen, wos zajnen in stire mit ir politiszer richtlinje cu farfestikn dem demokratiszn bazis fun land. Farkert, zi wajzt arojs a gutn wiln bajm durchfirn fule glajchbarehtikung un farskafn meglechkajtn fun ekzi- / stenc far ale birger. S'iz ir ojch bakant — in kegnzac cu di frijerdike rezimen — 02 dos iz der hojpt-bading far 0 konstruktiwer un szeferiszer ojfboj-tetikajt fun a cetrejslter wirtszaft fun a land wos hot azojfil gelitn fun krig. Glajhcajtik ober mit der Widergeburt, fun Pojln hot zieh ojch ongehojbn antplekn der undz azoj trojrik bakanter farfojlter gajst fun z00logiszn antisemitizm. Wideramol wert durch di zelbe ״gots-forchtike" perzenlehkajtn geflegt zejer balibte rasisze tojre, forzeendik zejer szedlehe un destruktiwe tetikajt lojtn muster fun far di milchome jorn. Ojch in der heftiker kampanje wos wert gefirt micad di ״trojmer fun a Pojln fun far 1939" kegn der jectiker pojliszer regirung, wert ojch ajngefast der ״argument", az di kirche wert farfolgt durch der regirung wos wert farszprejt durch oficjele un niszt oficjele wegn. Un wi gewejnleh zajnen derin ojch szuldik di Jidn, dos klejne hejfele, kegn wemen di akcje wert gefirt in ir szarfster form. Wider der alter sistem fun rajtn i ojf der szwaher un cerbrochener jidiszer klacze, ojfn weg cu dergrejehn politisze un ideisze ciln. Szofn a kurce cajt nach der bafrajung iz in Lodz farszprejt geworn der bilbl, az Jidn wiln farchapn a klojster bichdej ajncuordnen in im a bejs hatfile ... Men hot zogar geklibn unterszriftn unter a petieje cu der regitung, welche zol hobn — wi es hot gelojtet di damolsdike propagande — zieh gefunen untern jidiszn ajnflus... Fun demolt on iz awek a sedre fun faxszejdene bilbulim un intriges, in rezultat fun welche es zajnen arojsgerufn geworn blutike geszeeniszn wos hobn gekost fil jidisze lebns. Di dozike geszeeniszn zajnen fulsztendik ״mahszir" geworn mit di ״ejdele" arojstritn fun Kardinal Hlond unt biszof Wiszinski, welche hobn ganc ejnfach geworfn di szuld far di geszeeniszn un jidisze korbones — ojf di Jidn zelbst.. .1 Zej hobn niszt wilndik aropgerisn di enijesdike maske fun ponim, bawajzndik zejer bitergalike sine wos iz zej azoj tif ajngebakn in hären. Wajl di Jidn zajnen — lojt zejer sztandpunkt — szuldik szojn culib dem, wos zej hobn iberhojpt ibergelebt... Wegn der role fun katojliszn klojster in Pojln —* lojt a notic fun der pojliszer DP-prese — zol an englisze zurnalistin hobn geszribn, az ״in Pojln ekzistirt an umgehojere cugebundnkajt cum klojster un fule ahtung far zajne gajstike ojeres, welche kemfn mit dem materjalizm un geendineraj. Dos folk filt on masnwajz troc ale szwerikajtn un szikanes (?) dos hejlike hojz un hert zieh cu di onwajzungen fun der pojliszer gajstlehkajt." Dos lecte take hot ojf mir gewirkt un mich fartinteresirt. Hejst es, az di prejdikung fun der kirche hot jo a badajtung un men hert zieh cu zej cu mit interes? Ojb azoj, iz take kedaj cu bamerkn a cwejte notic in der zelber prese, wu es wert citirt a miftejlung fun korespondent fun ״Manchester Guardian" wegn der jidiszer läge in Pojln un ojch wegn anti-jidisze arojstretungen. Der szra/ber fun di citirte szures git-cu, az ״in di dozike geszeeniszn wert in Pojln baszuldikt der kler". Ject antsztejt alzo a Karbe frage: Ojb es zajnen farhan forwurfn in der richtung, welche zajnen in a gewiser mos ojch bagrindet, to in wos drikt zieh ojs di ״umgehojere cugebundnkajt" fun der pojliszer bafelkerung cu zejere ״gajstike ojeres"? Wi azoj ken dos farsztanen wem? Cu zoln mir take onemen, az zej basztejen in di ״hejlike" bildet, ibergeblibene fun di Hitlercajtn (gefint zieh in klojster Kalw. Zebzid), wos wajzn Jidn in berd capn blut fun 0 klejn kr istlech mejdele far rituele ewekn...? Wi es tejlt mit der pojliszer zumal ״Odrodzenie"; dos darf es zajn...? Hazojs Nomi? Dos zajnen di a. g. ״onwajzungen fun der pojliszer gajstlechkajtr> Ojb jo iz wirktech trojrik un kalemutne ... ansztot kegneuwirkn mit der gancer kraft di demoralizirnde derszajnungen, ansztot cu farszprejtn kegnzajtike achtung un libe, wem fortgezect di cesztererisze un farbrecherisze sztik, wos zajnen nor gojrem blut-fargisungen un chaotiszn cusztand in land. Der gezec-projekt wegn der doziker frage iz alzo a durchojs-bagrindeter. Er darf dinen als erszter ^zrit fun der regirung cu baszien dos recht un lebn fun ale birger. Rasn diskrimindeje, als gajstike jerusze fun hitlerizm muz ojsgerisn 'wem mitn worcl. Es muzn umbadingt bazajtikt wem di geferleche gift-mikrobn, wos kenen untergrobn dem jesod fun ekzistenc un nochmilchomediker gezunt-mahung. Rasn-has iz a bejzer gewiks ojf jedn nacjonaln folks-organizm, a min wild-flejsz wos muz umrachmonesdik ojsgesznitn un ojsgebvent wem. Der erster pruw dercu iz gemacht geworn. Niszt kajn ״gajstike ojeres" zajnen dos... poszeter farbrechn — farbrechn h' nusach Streieher wos muz ojsgekert wem mit an ״ajzernem bezim"! G. Grosz Jidisze frajhaits kemfer Mir zajnen gewen gute chawejtim. Wiktor Bardak hot geendikt di gimnazje in Lemberg un gehat bedeje wajter cu sztudirn in 0jsland. Ec iz gewen a zun fun tajehe eitern, zajn foter iz gewen a hejser cijonist. ln juni 1939 bin ich a ke/m gekumen ojf zumer ferien fun Frankrajch un hob zieh wider bagegnt mit Witek Bardak, dem chawer fun di junge jorn. Er hot zieh damolt baj mir informirt, wiazoj es zet ojs der injen fun sztudirn in Frankrajch, wu er hot zieh gegrejt cu forn. Lajder hot zieh fun zajne plener ״ojsgelozt a bojdem", azoj wi der francojziszer konsulat hot disponirt mit a klejner col studentn-wizes un far im iz kajn plac niszt gewen. A farbiterter iz Bardak 1mich tfiekane gewen, wos ich hob di meglechkajt curikcuforn kajn Frankrajch. Ober der gojrl hot andersz gewolt. Der 1-ter sept. 1939, der onhojb fun der cwejter weit—milchome hot mich farhapt in Pojln, azoj, az fun arojsforn kajn Frankrajch hot szojn kajn tejd niszt gekent zajn, dakegn Witek Bardak hot zih cuzamen mitn pojliszn militer atiberbakumen kajn Rumenje, fun wanen er iz als frajwiliker ongekumen mit a francojziszn krajeer kajn Frankrajh. Azoj hot Witkor Bardak der geeicht zajn ojsgetrojmtn eil — Frankrajch on a wize. Nohn onkumen kajn Frankrajh tret et frajwilik arajn in der francojziszer arme/ un in di rejen fun pojliszn legjon kemft er ojfn majrew front kegn di hitlerisze okupantn. Far mutikajt un gewagtkajt awansirt er fun rano cu rang un zajn brust wert badekt mit ftancojzisze medaln un ojsoejhnungen. In j. 1940, kemfndik in der erszter szlaht-linje, beejs a grojser dajezer ofenziwe, falt er arajn in dajezer gefangenszaft un wert ibergefirt als szwer farwundeter in a dajczn läget far krigs-gefangene. Geszict durch zajne ftancojzisze chawejrim, farhojlt er far di Dajczn zajn jidiszkajt un als szwer farwundeter wert er ojsgebitn cuzamen mit andere ojf szwer farwundete dajeze gefangene in Frankrajh. Kumendik kajn Frankrajh, wos iz gewen okupirt durh die Dajczn, hejbt er on sztudirn ojfn uniwersitet un arbet glajhcajtik in der umlegaler untererdiszer bawegung ״Fraj Frankrajh", welhe hot mit diwersje gekemft kegn di Dajczn un gesztanen untern bafel fun Gen. De Gaulles komandszaft. Ajnsztelndik dos lebn derfilt Wiktor Bardak ale onfartrojte ojfgabn un far zajne fardinstn wert er ojsgecejhnt mit a gancer re/ hehste ftancojzisze medaln un dethojbn cu der öficetn-range. Noh Frankrajhs bafrajung bazuht er a militerisze szul un noh krigs-ende kert er zih um kajn Pojln. In Pojln dergrejht er di hehste postns in der militeriszer administraeje, di pojlisze regirung dermegleht im cu sztudirn strategje in der militeriszer akademje, er wert baert mit di hehste pojlisze ojscejhnungen un awansirt cu der ränge fun Podpulkowndik. Podpulkownik Wiktor Bardak, wos iz alt hajnt 24 jor, iz efnet fun di jingste sztab-oficern fun der pojliszer arme/, un a held fun der cwejter weit milchome, welcher hot ojf di szlaht-felder cuzamen mit di Ftancöjzn gekemft far a besern morgn far undz ale. Er iz ejner fun di fil Jidn, wos hobn mit gewer in der hant in di okopes fun ale frontn gekemft far ״Undzer un A/er frajhajt". MIHI liilliii »IM Di gefarn fun blutungen Dos blut iz a zer wihtiker bgsztand-tejl fun undzet kerper. Dos blut iz a flisik geweb, wos gefint zih sztendik in bawegung un brengt ale glider un Organen di wichtike far zej szpajz, wi ej-wajs fets un eukier, farszejdene zalcn, witaminen un hormonen, wi ojh zojersztof on welhn kejn kemerl fun undzer kerper ken lang nit lebn. Cu di wajtste kemerleh. fun undzer kerper dergrejht dos blut a dank dem krajz-lojf-sistem, wos basztejt fun a centraln motor; dos Kare, un farszejdene gefesn, wi artetjes, in weihe dos Kare pompet arajn dos blut in dininke gefesn, di azoj gerufene kapiliatn durh weihe es kumt for der sztofweksl mit di kemerleh un wenes, 1 durh weihe dos blut szwimt curik cum Karo. Unterzuhndik blut durh a Mikroskop ge.finen mir rojte un wajse kerperleh in zer grojse coln. Di rojte kerperleh in a col fun 4—5 milion in 1 kubiszn milimeter, fatdanken zejer .färb a gewiser substanc, wos hejst ״hemoglobin". A dank ot der substanc kenen di rojte kerperleck zih onzapn mit zojer-sztof beejsn durhszwimen di lungen-gefesn un opgebn dem zojer-sztof ale andere kemerleh fun kerper. Di wajse kerperleh in a col fun 7—8 tojzntin 1 milimeter nemen ewiszn andere ontejl in ale oncindlehe procesn un bildn dem bakantn undz ״eiter". Baszedikn mir di hojt on- oder mit di unterszte gewebn, bakumen mir a wund wos blutikt culibn glajhcajtikn baszedikn fun farszejdene blut-gefesn, Baj flahe wundn wem baszedikt nor di dininke gefesn, di 1) kapiliatn: es blutikt derbaj der gancer sztetah fun wund. Baj tifere wundn kenen ojh blutikn; 2) arterjen-damolst sztromt dos blut in ritm mitn puls, oder 3) wenes — dos blut sztromt on ibertajg, wi fun a kr an. ״ Ojser di blutungen baj farszejdene farlecungen, kenen forkumen blutungen fun di inewej nikste organen: wi fun di lungen (baj tuberku- 102) fun darm (baj tifus un hemorojdn), gebetmuter (baj frojen-krankhajtn un geburtn). Dos blut bakumt zih arojs durh di farszejdene efenungen un mir kenen lajht derkenen die blutung. Erger iz ober wen di blutung iz 0 inewejnikste, dos hejst, az dos blut blajbt in kerper, wi dos treft lemoszl bajm placn fun a mogn-geszwir, placn fun lebet un milc baj■ a sztarkn klap in gegnd fun bojh, bajm aropfaln fun a hojhkajt, oder bajm placn fun a ojser geber-muter-szwangerszaft. Damolst muzn mir zih banugenen mit di simonim fun anemje, weihe mir gibn wajter. Interesant iz, az der mencz ken arojswajzn ale simonim fun anemje ojh baj gance odern un wen er farlirt nit kajn blut. A grojse iberlebung, szrek umdojme, oder a operaeje ojf di bojh-organen ken brengen a ojsbrejtung fun di bojeh odern, weihe nemen ojf azofil blut, az praktisz wert der gehirn kima blut-ler. Dos iz di sibe fun azoj bakantn haloszes. ln szwere faln wen di ojsbrejtung fun di odern gejt iber in a paralicz fun di odern-ken dos haloszes ibergejn in tojt fun organizm. Di blutungen trogn in zih cwejerlej'gefarn farn kerper: Ersztns farlirt der organizm a sah rojte kerperleck mit hegmoglobin un es lajdt derjun der gaz-ojstojsz dos hejst — dos bazorgn di kernerleh mit zojer-sztof, Zet empfindleh zajnen di kemerleh fun mojah (gehirn). Iz di blutung a grojse wert dem gelitenem szwarc far di ojgn, es szwindlt im un klingt in di ojern, di hojt un di szlajm-hojtn wem blas. Dos ponim wert szpieik, badekt mit a kaltn un klepikn szwejs. Noz, hent un fis wern kalt. Der getitener genect, oft breht er un wert umruik, es feit im otem. Di otmung iz zer a ojberflehleche ongesztrengte un ofte. Der getitener otemt mit di nos-fliglen un haldz-musklen. Der tojt fun farblutung iz wajt nit azoj idilisz un ruik wi es wert geszildert baj Sienkiewicz’n in Quo Vadis (der tojt fun Petronjusz). Dos cwejte gefar fun blutungen basztejt in dem, wos mitn farlust fun blut farklenert zih der krajz-lojf-sistem: di arterjes wern wejh, der puls klejn, der blut-druk, wos iz azoj populer geworn bajm ojlem) falt fun 120—130 biz 80—70. Dos harc ken baj azojne badingungen nit arbetn un sztelt zih sof-kol-sof op, wos badajt dem tojt fun organizm. Szojn a farlust fun umgefef a helft blut, dos hejst: arum 2—2,5 Uter ken brengen die katastrofe. Zer empfindleh zajnen zojgkinder. A naj gebojrn kind hot besah-hakl I gloz blut (arum 200 gram) un a klejn farlust ken wern far im geferleh. Nemendik in aht ot di 2 ojbn-dermonte gefarn wein mir farsztejn, az mir torn zih pasiw nit farhaltn, wen unzer szohn blutikt. Men darf fricajtik im gehn hilf, kedej nit brengen im cu a macew fun wanen, es iz szojn nito kejn curik un kejn doktor wet im szojn nit kenen helfn. Baj kapillare blutungen (fun di klenste gefesn) iz genug culejgn a farband un derbaj sztajf fatbündn mit dem bandaz. Baj blutungen fun odern: arterjes un wenes darf men dem oder cudrikn in centraler rihtuna (in rihtung cu der harc) mit a gumenem, pas, hantuh uhedejme. Cum bajszpil baj blutungen fun unterorem lejgt men dem pas ojfn ojberorem un azoj wajter. Baj gor sztarke blutungen muz men mit dem finger ojsibn a druk ojfn oder glajh wi men bamerkt dem gelitenem un oplozn dem druk, wen der oder iz eugedrikt durh di ojbn dermonte pas, gume u. dgl. Baj blutungen fun inewejnikste organen darf men dem kranken lejgn in bet, farzihern algemejne ru, arojflejgn a ajz-blose bai lungenblutungen — ojfn brust-kastn un bai blutungen fun bojeh-organen — ojfn boich. D: >׳w;terdike bahandlung darf basztimt wern durh a zofort arojsgerufenem doktor. Oft ken nor a glajeh ojsgefixte operaeje ratewen dos lebn fun krankn. Dr. Aron Kotz r«i || 8