Undzer Worṭ · 1947-01-03 · 39 (3.1.1947) · p. Seite 5

FRAJTIK, 3. JANUAR 1947 אונדזער ווארט ZAJT 5 mim נד נאך צורי טעג. דאן ווערן פילבארע מענטשן אומרואיק, די שטערבלעכקייט אין די שפיטאלן שטייגט, די העכסמע לופט־שיכטן הדבן אן עלעקטריש צו באלייכטן,ווי פאלאר־ליכט. די רואיפע מאגנעטישע נאדלען הויבן אן א געהיימ־ ניספולן טאנץ און די עלעקטרישע כוואליעם פונם ראריא־פארקער מיט די איבער יט איקע;ענדער ווערן אפגעשגיטן. אעראפלאנען וואם פאלן אדיין אינם דאזיקן מאגנעטישן שטורעם פארלירן יעדע אריענטאציע,צולים דעם וואם עם העדן ארף פונקציאנירן דער קאמפאם און ראדיא פארבינדונג איבערן אטלאנטיק. אין דעם פאל באקומטמוידער די טעטיקייט פון די אסטראנא־ מען א באדייטונג פארן טעגלעכן;עבן, וויי; דורך דעם פאראויסזען פון די דאזיקע מאגנעטי־ שע שטורמען. פארהיט זי די אעראפלאנען פון א גרויסער געפאר. ־ דער״פון איינצלנע פלעקן, ארויסגייענדער מאנגעטישער שטורם, האט אבער נישט קיין אייגפלום אויף דער אלגעמייגער וועטער לאגע פון דער ערד און דער טרוים פון די מאדערנע אסטראלאגן, אויפן גרונט פון די פלאנעטן־קאג־ סטעלאציעם און דעם דערמיט פארבונדענעם -לויט זייער פאלשער מייגונג - אויפטרעטן פון שטארקע פלעקן, צו קעגען פאראויסזאגן די ווע־ טער־לאגע פון א באשטימטן מאג, בלייבט גישט דערפילט. אויך אן א טעלעסקאפ קענען מיד יעצט זען די גרעסטע פלעקן, לויט דער זון־אפביל־ דונגם־מעטאדע פון דערפינדונגס רייכן יידישן אסטראנאם לעוד בן גרשון, ווע^כער האט גע־ לעבט״ארום 1330 אין דרום פראנקרייך. ווען מיד לאזן פאלן דאם זון־ליכט דורך א 3 ביז 5 מי־ לימעטער גרויסע עפענונג אויף א 3 ביז 5 מע־ טער דערווייטערט ווייס פאפיר אין א לייכט אפגעטונקלט צימער. אין דעם זיך אפגעביל־ דעטן זון־קוגל, באזונדערם ווען מען באוועגט א ביסל דאם פאפיר. זיינען די קלייגע שווארצע פלעקן דייטלעך מערקבאר. פאבריציום, אין זיין צייט, האט דאס געהאלטן פאר א סימן פון אויסלעשן זיך פון דער זון. מיד אבער דערקע־ נען זייהייגט, אלם געוואלטיקע שטורעמס און סימנים פון זייער העכסטער לעבנם־קראפט. (טאגעסשפיגל) . ררידבל ־ טטררעמס 1948. עם ווייזט אבער אדם, אז די פלעקן טע־ מיקייט פון דער זון קומט שדן יעצט צו איר מאקסימום, ודיל אין פעברואר, מערץ, מאי און יולי ד. י. האבן די זון באדעקט אויסערגעווייג־ לעך שטארקע פלעקך־גרופן. א פריער איינטריט פון מאקסימום, וואלט אויך מיט זיך נישט פאר- געשטעלט קיין שום ספעציעלעם, אזוי ווי די 11 יאר זייגען בלויז א דורכשניטם־פעריאד, פון וועלכן עם זייגען מעגלעך גרעסערע אפווייכונגען. דערפאר האט מען אפגעווארפן די אנגענומענע מיינונג, אז דער דאזיקער 11־יאריקער פעריאד איז ארויסגערופן צוליב דעם, עפעם איבער 11־ יאר דויערנדן, אומקרייז פון דער פלאגעטע יו־ פיטער ארום דער זון, ווייל אין דעם פאל, וואלט דער פעריאד נעמוזט זיין רעגלמעסיקער. אויך איז נישט צו גלויבן, פארוואם די, אויף זיי־ ער וועג דורכשניטלעך נלייך ווייט פון דעם זון מיטל־פונקט דערווייטערטע פלאנעטן, זאל נישט שטעגדיק, בלויז אין באשטימטע שטעלן ארוים־ דופן די פלעקן. פון די זונפלעקן דרינגען ארוים נעה״מניספולע איינפלוסן אויפן ערד־לעבן. אין ריטם פון איר פעריאד וואקלט זיך צ. ב. דער וואסער־שטאנד פון דער וויקטאריא־ אזערע אין אפריקע און עסענדערט זיך די שטארקייט פון די יאר־ריגגען ביי די בוי־ מער. אין ברעמען האט מען פעסטגעשטעלט, אז דאס ערשטע בליען פון די קארשן־בוימער און .אין דרום אמעריקע ד׳ תבואה־גערע־ טעניש האבן דערמיט א גרויסן שייכות. ווארשיינלעך האבן זיי אן איינפלום אויף דער יערלעכער וועטער־לאגע. דאם ווערט קלאר, ווען מען נעמט אין אכט, אז פון זייערע לייעס שיסט ארוים א שטראל קליינע עלעקטרישע טיילעכלעך און וואנדערט ארום מיט דער דרייעגדער זיך זון, ווי א שטרא/ פון א״שפריץ־שלויך. געפינט זיך פאר אוגדז א גרויסער פלעק גענוי אין דעם כדטן פון דער זון־קוגל, דאן צילט זיין שטראל אויף אונדז און זייגע טיילן .קומען צו אוגדז גע־ עגלעך צו דעם־איבער דער אפפלום־רער פון דער באד־וואגע. דער ארויפגעשטיגענער גאז־ וואלקן פון דער זון קילט זיך אפ אין דער גאנט־ לךיט פון וועלט־רוים אויף 4000 גראד און דער־ שיינט, אגב גאך תמיד הונדערטער מאל העל ער ווי די פולע לבנה, פארן בלענדגדן זון־אונטער־ גרונד, אלם שווארצער פלעק. אויך די אפפאלנדע ווענט פון ווירבל־ארטיקן ליי, אין, אדער איבער וועלכן זי שוועבט, זיינען קילער און זעען אדם ווי א גרומשווארצער הדף, וואם רינגלט ארום דעם פלעק. דערשיינוגגען פון די ווירבל־שטורמען אויף אונדזער ערד, וואם אויף זייערע שפיצן, די ערד־בארירגדע ליי־עקן, רייסן זיי אין דער לופט מענטשן, בהמות און בוימער, אזוי זייגען נישטיק אגטקעגן די ווירבלען אויף דער זון, פון ץעלכע קלענערע זיינען שדן אזד גרוים ווי די ערד און די גרעסערע-ווי דער ענגלישער אסטראנאם יע־ אגם האט אייגמאל געזאגט אין א שפאם -< די גאנצע ערד וואלט געקעגט אריינפאלן, ווי א הארט איי אין א שפאלט פון אן אייז־בארג. דער זון פלעק, וואם איז געווען ׳ באמערקט סוף יולי ד. י. איז געווען אזוי גרוים, אז עם האבן אין אים געקענט פריי געפינען פלאץ באייגאנדער 4 ערד־קוגלען אין אויבערשטן טייל פון ליי. דער פלייסיקער אפטייקער שוואבע אין דע־ סאו, וועלכער האט געציילם די זון פלעקן יעדן טאג, ווען ד* זון האט זיך באוויזן דורך די וואלקגם כאטש אדף אן אויגנבליק. האט פעסט־ געשטעלט אין 1843, נאך 17 'יאריקער אבסער־ וואציע, אז דאם אדפטרעטן פון די פלעקן בא־ וועגט זיך אין ריטם פון א 11 יאריקן פעריאד. טיילמאל איז די זון אינגאגצן פלעקן־פריי, ווי ם־איז געווען צו באמערקן צום לעצמן מאל פון פעברואר ביז יוני 1944. דאן, ווידער, שטייגט די פלעקן צאל ביז צו א גאר 'הויכער, ווי ם־איז געווען צום לעצמן מאל אין 1937. דאם נעכסטע מאקסימום וואלט אלזא געווען צו דערווארטן אין ווען אין יאר 1610 האט דער 28 יאריקער מעדיצין סטודעגט יאהאן פאבריציום אין וויטעג־ בערג געריכטעט זיין קיליינעם טעלעסקאפ אויף דער זון, האט ער געפונען, אז זי איז "דעפאר־ מירט פון עטלעכע קליינע פלעקן. עפעם מער, ווי 13 טעג האט געדויערט דאם איבערוקן זיך פון די פלעקן פון לינקן זון־ראנד צום רעכטן. פון דער שיינבארער פלעקן־וואנדערוגג האט פאבריציום געמאכט אן אויספיר וועגן א פאק־ טישער זון־דרייאונג אין 27 טעג. אין א מאדער־ נעם אסטראנאמישן טעלעסקאפ, דעם דאזיקן וווגדער־ווערק פון דער טעכניק מיט זייגע העב־ לען, שרויפן און איינשטעל־רעדלעך, איז דער קלייגער פונקט וואם פאבריציום האט געזען, געווארן א גרויסער טיפשווארצער פלעק, וואם שטייט אינמיטן פון א געוואלטיקן ווירבל און א ז פון אים ארומגערינגלט, ווי פון א גרד־ שווארצן הדף. דער גאנצער איבעריקער זון־קוגל אבער, זעט אדם ווי א זידנדיקע רייז־זופ, ביי וועלכער די אייגצלנע קערנער 'עגדערן כסדר זייער לאגע. מיר זעען דא אומפארשטעלבארע שפאנוגגען און קרעפטן, אנטשטאגעגע דורך פאגאנדערשטראמענדע קעגגזאצן פון די, אין א טעמפעראטור פון 6000 גראד, שטראלנדע גאז־ מאסן און פון דעם, אויף זיי, שטויסנדן וועלטרוים, וואם באשטרעבט אפצוקילן זיי ביז 273 גראד אונטער נול. יעדער רייז־קערנדל איז א גאז־ וואלקן, אזוי גרוים ווי אייראפע און אזא קאג־ טינענט באווייזט זיך און פארזיגקט אויף א מינוט, עגדערגדיס אין יעדער סעקוגדע זיין געשטאלט. ווי אויף דער ערד, איבער הייסע ערטער, הויבט אן די לופט פלוצים צו שטייגן און די שכגת־דיקע לופט־מאסן שמראמען אין א גע־ וואלטיקן ווירב; אין דעם אונטן-אנטשטאנענעם, ליידיקן ארט, אזוי שטייגט אויך טיילמאל א גאז־ וואלקן פון דער זון באזוגדערם הדך. אין דער אוגטן־אנטשטאנענער עפענוגג שטראמען די ארומיקע גאז־מאסן. עם בילדעט זיך א ליי, מענדעלע מוכר ספרים העברעאישער קינדער־טעאטער (פרעמיערע ״אלוף בצלות ואלוף שום“ פון ח. נ. ביאליק — רעזשי * אביגדור מוריק) (המשך פון זייט 4) "מסעות בנימין השלישי", דעם יידישער "דאן קיכאט". לאזן זיך צוויי יידעלעך אוגטער די הרי חשך אויסגעפינען די עשרת השבטים און, ווען איינעם פאלט איין צו פרעגן דעם,צווייטן: - ווו וועלן מיר נעמען אויף צו עסן אונטערווענם? ענטפערט דער צווייטער, בנימין: - "נארעלע, וואם דו ביסט, ווייניק דען פאראן אויף דער וועלט הייזער, וועלן מיר ארומגיין איבער די הייזער* אז יענע וועלן זיין ביי אונדז וועלן מיר זיי געבן, יידן גיבן זיך אן עצה״-אט די מארבע, זאגט מענדעלע איז דער סימבאל פון דעם יידישן גלות, פון דעם יידישן וואנדערלעבן. "די קאב־ צאנסקער בעלי־ביתים זיינען נישט פאר אייך געדאבט, גרויסע אביונים, האבן ניט, איר זאלט זאגן, א צעבראכענעם גראשן ביי דער נשמה, און קאבצאגסק א; יין איז פאר זיי גישטא קיין פרנסה, מיידן איינער צום אנדערן מיט א טאר־ בע אין די הייזער ארומגייך ("דאם וויגטש־ פינגערל") ווי ווונדערבאר עם זיינעץ דיגע פארטרעט שילדערונגען; " יקגדדז איז א יאדערדיק ' יידל. א געשפיקעוועטער מיט די ק בייכל, זיין פנים איז געדיכט באוואקסן מיט געלע האר, פון וועל־ כע סיאיז דא גענוג אויף פאות, אויף א בארד און אויף וואנצעם, אי פאר זיך, אי אויף נאך עטלעכע יידן צו באטיילן. אין דעם ים האר ליגט א וויספע - א ברייטע פליישיקע נאד... אזוי אויך לייענען מיר מיט דעם גרעסטן פארגעגיגן זיין באשרייבן די גאטור,מיט אלע אירע פיטשעווקעם, נישט אדורכלאזנדיק קיץ מינדסט גרעזעלע, קיין וואלקנדל, אלעם לעבט אויף אונטער זיין פעדער. אפילו אין דער וועלט פון חיות איז מענ־ דעלע דער זעלבער רעאליסט, באשרייבנדיק דעם הינקענדיקן הונט, די צ ג וואס עם באווייזט אונדז בולט "די קליאטשע". מיט איין ווארט מענדעלע, דער ויידע פון דער מאדערגער יידישער ליטעראטור איז אזוי אוגיווערסאל אין זיין שאפונג מיט א חיים יידיש הארץ אין זיין טעמאטיק און דער גרויסער קונסט־ מאלער אין זיינע שילדערוגגען. קיין גלייכן צו אים איז נישטא. ווי אזוי איר זאלט נישט וועלן בא־ שרייבן די גרדסקייט פון אבראמאוויטשן איז די פערער צו שוואך און די שפראך צו בלאס, אפר בעסמן טוט ער עם אליין אין זיין אויטאביא־ גראפיע און דארט קענען מיר דערפילן דעם טעם ווער מענדעלע איז פאר אונדז. מענדעלע איז אונדזער שמאלץ. און ניט איין דור יידישע שרייבער האבן זיך דערצויגן אויף זיינע ווערק. דעם אנדערן הינטערוויילעכץ מיט אייגעלעך, ווער וועמען ו ועט צוריק בעמן". ("די קליאטשע") אדער "ווי איך זע .עפעם א גוזמא מקבלים, אביונים, קבצנים, דלפנים, טויגעניכצן, קאליקעם, מלמדים, פארצעניאריקע, פאראייניאריקע און היינטיקם יאריקע בעלי ביתלעך, וואם עסן קעסט, איך הער עפעם פלוצלים אויף דער גאס קלעז־ מער שפילן, מען פירט חופות ביז שפעט אין דער נאכט. מזל־טוב אייך יידן מיט שפאגל נייע ארימעלייט! מזל־טוב אייך מיט א ג" פעקל ליידיקגייער. מיט נייע קאנדידאטן אויף מלמדים, אויף מקבלים, גרייט אן יידן ב,וט. געלט, געלט, געלט" ("די קליאטשע") וויפיל אמתן שטעקן אין די דאזיקע ווערטער. מיר זעען עם און פילן עם און טאפן עם אן מיט די הענט. אט האבן מיר דא זיין טיפע פסיכא/אגישע שילדערונג, זיין הויכן סטיל און די הויפטזאך אן אידעע, אט דאם אלץ אינאיינעם גייט ביי, אים נישט צע־ שייידבאר און אין דעם דריקט זיך אוים זיין גאט־געבענטשמע קונסט. אין פלוג דאכט זיך, אז ער חוזקט, אבער הערט איר אייך גוט צו צו יערער קלאנג פון זיין נשמה, דאן דערהערט איר דאם טיפע קרעכצן איבער דעם גורל פון זיין מיפאזש און די ■גרויסע ליבע צו זיין פאלק. וויפל פראכט און שיינקייט ליגט אין מונג פאר דעם מעשה־לע. אט די אלע עלעמענטן און טעאטראלע אקסעסאריעם האבן אין סומע געגעבן א בילד פול מיט קאלאריט און אריענט־ חן. איך בין ארוים פון דער* פארשטעלונג בא־ גייסטערט און מיט דער איבערצייגונג, אז ם־איז rr , Jj«■•*' געמאכט געווארן דער ערשטער פארמראכטער פרווו צו באזייטיקן 2 בלויזן פון אונדזער קול־ טורעלן דא־זיין! קינדער טעאטער און דאם וויכטיקסמע! העברעאישער קינדער־מעאמער; און עקר העקרים; גוטער טעאטער! מיט גרויסע קינסטלערישע אספיראציעם. צום ערשטן מאל און גלות איז אויפגעפירט געווארן ח. נ. ביאליקם מעשה־לע פאר קינדער "אלוף בצלות ואלוף שום ("פרינץ ציבל און פירשט קנאבל"). דער רעזשיסער אביגדור מוריק האט זיך געשטעלט פאר א ציל צו פרעציזירן די אידיי פון ספעקטאקל, די הנחה פון מחבר און דעם די־ דאקטישן מוסר־השכל פארן יונגן צושויער: נאר נישט זיין פויל, קינדער! באפרייט זיך פון קנאה־ שנאה! זייט געזונטע און שעפערישע! דער מזל*דיקער רעזשיסארישער איינפאל פון באווייזן דאם מעשהילע אין פארם פון א שארפער גראטעסק, פארהאלמנדיה גלייכצייטיק דעם צויבעריאון פילפארביקייט פון דער מזרח־ לעגענדע, איז געווען די גלענצנדיקע קאנווע פארן קינד־שוישפילער און קינד־צושויער $נ־ צוקניפן דעם נאענטן קאנטאקט און געמיינזאם איבערלעבן */11 שעה אין לאגד פון "טויזנט און איין נאכט". WM - il ״ •1 , f'WV■ ״ '• * * 1 יי י. : דער רעזשיסער, וועלכער איז גלייכצייטיק א געראמענער פעדאגאג האט אויסגענוצט די פארשטעלונג פאר א מוסטערהאפטע לעקציע פון עברית' און דיקציע. דער דיאלאג איז געווען פליסיק און זויבער. סיאיז געווען צו באווונדערן, ווי די קינדער האבן מיט קינםטלערישך אמת געשאפן מיפן און פערסאנאזשן, מאסן־סצענעם און געטאנצט אין באלעט. ם־האט זיך געשאפן דער איינדרוק, אז ם־מרעטן אויף דערפארענע ארטיסטן־אקטיארן. די רייכע’מזרח־קאסטיומען, די טענץ און באלעט צוגעגרייט פון דער ח׳ חדו ה מוריק, די געראטענע דעקאראציעם פון ח• קורפיק. מוזיקא־ לישע אילוסמראציע פון ח* פיעטרושקא האבן געשאפן די פאסגדיקע ראם און גויטיקע שטי־ אין די שווערסטע יארן פון אונדזער פיין, אין די פינצטערע געטא־מויערן און גרויזאמען קאצעט זיינען געמאכט געווארן ערנסטע פרווון פון א קינסטלערישן דאקומענמאלן אויסדרוק פון אונדזער מארטיראלאגיע. פרווון-וועלבע ווארטן נאך אויף היסטארישע , פארשונגען און בא־ ארבעמונג. טאמענטן פון דער סארשטעלונג קינסטלערישע באמיאונגען אין פארשיידענע פארמען זיינען געווען די באגלייטערם פון מיל־ יאנען גערודפ1טע און געטראגן טרייסט פאר א בעסערן מארגן. און ם־איז נאטורעל, •וואם נאך דער קא־ טאסטראפע, האט זיך די שארית־הפליטה מיט א ברען א ווארף געטאן אויף קוג׳סט. די אמערי־ קאנער זאנע פון דייטשלאנר א ז פארפלייצט גע־ ווארן מיט יידישע אמאטארן־קרייזן און טעאטערן. די נאכפראגע גאך קוגסט ביי די יידישע מאמן אין דייטשלאנד א ז גרוים, אבער צום באדויערן, זיינען אט די אלע פרווון נישט תמיד ערנסט. אן אינטערעסאנטע און קאלאסאלע אוג־ טערנעמוגג איז געמאכט געווארן דורך דער איג־ ציאטיוו פון "השומר־הצעיר" אין קינדער־לאגער לינדענפעלז. אין א דארף. זייטאוים פון באן־ קנופ, ערנסט און אן "רעקלאמע האט א גרופע שומרים־עגטוזיאסטן פון העברעאישער קולטור, אין דער שפיץ מיטן העברעאישן רעזשיסער־ פעדאגאג אביגדור מוריק, געשאפן א העב־ רעאישן קינדער־מעאטער. שרן די ערשטע פארשטעלונג האט באוויזן, אז מיר האבן דא צו טאן מיט א וויכטיקן אויפטו תק1ן טעותז דער וויסנשאפטלעכער ארטיקל פון ג״מ 38 דארף הייסן: "וועגן דער פרילינג פער־ יאדיק אין מענטשלעכן פסיכישן לעבן"