Undzer Worṭ · 1947-01-03 · 39 (3.1.1947) · p. Seite 4

־״ATT 4 אונרזער ווארט FRAJTIK, 3. JANUAR 1947 אראפצוווארפן דעם יאך פו: די פאראזיטן. פון די דארמאיאקענו. אין"זיינם א נאוועלע "שם ויפת אין וואגאף שיליערט מעגרעלעץמיטן מויל פון אתיסגעטרי־ בענעם ייד פון דייטשלאנד, וועלכן ער מרעפט צופעליק אין וואגאן די •אכזריות פון דייטשן פאלק און פון זייער פירער ביסמא ־ק. שיין יא־ מא/ט האט דער נרויסער ייר געפילט פא"אב־ מונג־ צו די היינטיקע מערדערס און. ווי א נביא אלעס פארויסגעפילט. זי־נע שילרערונגען פון יידיש, לעבן זיינען טרעפלעכע אין זאפטיקע. איבעראל דרנגט!יין בליק אר ין. ניטא קיץ־ ווינקעלע פון יירישן לעבי, וואט זאל ניט ווערן באלויכטן טיט. אלע פיטשעווקעם. ער איז א 0/° 100 ראאליסט. אט צ״ב איז איינע פח זיינע שילדערונגען: "עם" האבן מיר זיך פארנעשטעלט אלערליי סארטן קליימי און קלייטלעך טישלעך און שאפקעלעך, 20 קרעמער שלאגן זיך פאי איין קונה, איטלעכער ציט אים צו ז*ך און זאגט אים צו הרים וגבעות א טלעכן קריכן ארויס די אויגן צום גראשן לייזעכץ. די קונים און די קרעמער רינגען זיך, שווערן זיך, ביייע שווערן בנאמנות ביים ווייב ביי די קינדער, ביי דעם ח? ק עולם הבא, אזן גלויבי איינער דעם אנדערן, ווי דעם הונם זיי צעגיץ.ז*ך: ק קן נאך איינער (המשך זייט 5) מוכר Ü יU (שלום יעקב אבראמאודטש) געבוירן דעם 2־טן יאנואר 1836 — געשטארבן רעם 8־־גץ דעצעמבער 1917 ש. זיגשטיץ. גאפיווע ט פן די קאריקאטור און וראטעסקע. רעדט ער צו זיין פאלק איז ער שטרענג און הארט, ווען אבער ער געפינט זיך אליין אויף א וועג. ווייט פון א שטאט צווישי דער אייגזאמער נא־ טור, רינען הייסע טרערן אויף זי י נע באקן, דאי ווייטאגט ער און ליירט פאר זיין פאלק פאר די עחלות. וועלכע זיין פאלק שפייט אוים און הויפטזעכלעך פאר דער ארימקייט און פ־ין , אין וועלכעיזיינע ברידער געפינען זיך. אין דע ר "טאקסע,’ שלאנט ער אן רחמנות די "בעלי־טובות", אט די שיינע יידן. וועלכע טוען אלעם בייז צוליב זייערע עגאיסטישע צוועקן, פארדעקנרק דאם אלץ אונטער" מאנטל פון פרומקייט. דער פאזיטיווער העלד פון דער "טאקסע" א ז א יונגער משכיל. וואם זיי־ ענדיק אויפגערעגט אויף די עוולות, וואט עם טוט אפ דער ראש הקהל און גערירט דורך די סצעגג״ם פון עלנד און שמערץ, דערקלערט ער א קאמף די אלע בעלי־מובות, ארויספירעטנדיק מיט שארפע רערעס קעגן זיי און פראפאגירט האבן באהאנדלט באזוגדערם די פראגע פון פע־ דאגאגיק און ליטעראטור אין האב מער א הים־ טאר״ישן, ווי א ליטערארישן ווערט. ערשט אין זיינע יירישע ראמאנען שפרודלט ארוים די גאוצע קראפט פון זיין טאלאנט, די פילפארבי־ קייט פון זיין רייכער פאנטאזיע. אין זיין פארם, אינהאלט און סטיל איו ער אריגיגעל און איע־ ציק. מעניעגע האט, וו א נענימער באאבאב־ טער נאכגעפאלגט דאם ארימע יידישע"לעבן, דאם יידישע שטעטל. די ’קתלות די בעלי־טובות אין זייער גאנצער גאקעטקייט און האט עם מיט א פענדזל פין א קינסטלער פארצייבנט. זיי נע ביכדער זיינען לעבעדיק. צאפלדיק. קיין איבע־י ריקער שפריך געפינט זיך נים אין זיינע צייב־ נונגען, אלץ ווי געמאסטן און אויפן געהעריקן פלאץ. ער רייסט אוי״ף די ווונדן פון רעם יידישן קערפער און אנטפלעקט פאר אונח אלע זייגע נעגאטיווע שטריכן, וועלכע ער וויל אומבאדינגט אויסרייסן מיטן ווארצל. צו רעם העלפט אויך זיין הומאריסטישער " כטיל. דערפירנדיק ביז נע־ , 0 USM! LJ פרייע איבעחעצונג פון העברעאיש. הייט א טייערע זאן׳, די קאבצאנסקער קינדער זיינען שוין אלטע יידן. אין יערן הינזיכט: מיט זייער קליידונג, מיט ז יער דערשלאגנקייט און דאגות, מיט זייער פחד און פארזיכטיקייט וואם ליגט זיי אויפן פנים. בלויז גאר וואם זיי זיינען קליין, האבן נישט קיין בערד און מערן זיך ניט, און די יידישע מיידעלעך זיינען זקנות מיט זייער ארט רעדן. מיט זייער גאנג און הכנעה מיט זיי־ ער אויסגעהאלטנקייט און אפילו מיט זייער חכמה. גאתוואם זיי זיינען,קליינע און נישט פארהיי־ ראטע. קינדער א א קינדהייט איז א זער &רוי־ עריק און שרעקלעך בילד. עם צעברעכט און ווייט קט דאס הארץ, ס דערוועקט א מין עקל מיט א רחמנות־געפיל צוזאמען! - און פלוצים מיטן גאנצן ביטערן און שרעקלעכן שפאט,.,וואם פרעסט און לעכערט דורך דעם נפש ביזן אפ־ גרונם אין קעמט דאם פאלק מיט אייזערנע קא־ מען, ברעכט און גיסט זיך פלוצים אויס א פליסנדער קו ואל פון רחמנות ביז וויינען". און דאס יינגל לייגט אוועק דאם בוך פון דער האנט אויף זיין שוים, ער מאכט צו די אויגן און חלומט א מאמענט: דאס עקל צו אזא מין לעבן. צו דעם הינטישן לעבן אן א תכלות און אן א סוף,, כאפט אים אויך ארו״ם. און דאס עקל שטייגט ביי א ים ביסלעכווייז און ברעכט אוים. זאלן זיי באצא-ט באקומען פאר אלע זייערע זינד: - אבער א מאמענט שפעטער, און א ים פון רחמנות, א ווארעמקייט און מילדקייט גיסט זיך אוים אין זיין גאנץ וועזן אויפן ווייטאגדיקן, ל־ידנדן פאלק, וואם ליירט אזוי פיל און ם1איז נישטא קיין שום עצה עצז צו ראטעווען - אץ זיין הארץ ווערט אים פלוצים צעווארעמט פון בענקשאפט... און אויך ראם איז געווען א ווונדער! דאם יינגל האט נישט געפילט די הפסקה, צו דאם שפאט ער אליין, אדער איז עם אין ביכל גע־ שריבן? צו איז עם זיין רחמנות אדער דאם רחמנות פונם בוך? אלץ, וואט איז געשען מיט א ים אין דאזיקן מאמענט איז ביי אים געווען ווי א מין "פארטזעצונג קומט" פונם בוך גיפא. ער האט נישט געפילט קיין שום אונטערשייד צווישן זיך אליין, צווישן דעם שרייבער פונם בוך און צווישן דער וועלט וואם געפינט זיך ארוס אים. אלץ האט זיך צוזאמעננעפארט, צוזאמענגעגאסן און געווארן איין זאך. דער מחבר פון יענעם בוך איז געווען מעג־ דעלע מוכר ספרים. אין דע ר בחור וואס האט נעלייענט - בין געווען איך אליין. דאן האב איך פלוצים אנגעהויב צו פארשטיין. אז א זייער גרויסער קינסטלער, וואם זיין גלייכן האבן מירגאך נישט געהאט. רעדט צו אונדז פונם דאזיקן בוך וואם איך האב געלייענט און פון אלע איבעריקע ביכער וואם ער האט גע־ שריבן. אויב בעת דעם לייענען דאם ביכל פילט נישט דער לייענער קיין אונטערשייד צווישן רעם וואם ער לייענט און דעם וואם איז אתם אים, צווישן די געשילדערטע טיפן און . צויישן די מענטשן, וועלכע לעבן און זיצן פון זיין רעכטער אדער לינקער זייט, צווישן דער שילרערונג פון דער חיה און פויגל, זון־ליכט און נאכט פינצ־ טערניש און צווישן דער ממשות•דיקער וועלט מיט אלע באשעפענישן, ׳צוויש; די געפיק פון מחבר מיט זיין שפאט און רחמנות און צווישן זיינע אייגענע געפילן, אדער געפילן פין דעם מענטשן ארום וואם טראכט און באגרייפט און דענקט-איז עם א סימן, אז ם־איז נישטא זיין גלייכן, אז מיד האבן דא צו טאן מיט א גרויסן ווונדערבארן קינסטלער. אזא קינסטלער האבן נאך די יידן נישט געהאט. פון דעמאלסט אן האבן נישט פארפעלט מענדעלע מוכר ספרים״ם ביכער אויף מיין טיש און איך לייען אין זיי שטענדיק, איך קער זיך אום און לייען און לי*ען ווידער. ווונדערלעך איז אבער; וואס מער איך -ייען די דאז.יקע ביכער, אלץ מער נייעס אנטדעק איך אין זיי. 3 נ ר ע ל ע מוכר ספר אים א דירעקטאר־פאסטן אין א באנק. וואם ער דארף נא ר אויסשטרעקן די האנט און באקומט עם. א צווייטער ייד אויפן עק פון דער צווייטער באנק שמועסט מיט זיין הבר און אינם שטועם טאפט ער די פ$לע פון זיין מאנטל און זאנט אים "מבינות" א״ויפן שמאף און אויפן ווערט און ווי לאנג ער וועט זיך טראגן, אויף דער דרי־ טער באנק שלאפט א ייר און כראפעט ווי ער וואלט געהירזשעט. - דער בחור האט אומוויליק צוריקגעצויגן די אויגן אין ביכל אריין און וו יטער געלייענט. וואם פארא ווונרער! ער האט איבערתויפט נישט געוווסט אין משט געפילט, אז ער האט אויף א מאמעגט א־בערגעריסן דאם לייענען. אלעס וואם ער האט רא געזען אין וואגאן ארוס זיך איז געיוען, נישט מער און נישט ווייניקער, גלייך דאם אלעס וואלט געווען נאר א שורה פ ונם ביכל, וואם דע ר מחבר פונם בוך האט עם אויך געשריבן. ער האט נישט געפילט קיץ שום אי־ בערריים אין דער מיטן... און דאם יינגל האט זיך ווידער פארטיפט אין זיין ביכל און לייענט; - די זון איז אין פולן ברען. דער הונט פו:*עט אויפן בזיך און אטעמט שווער פון דער שטארקער היץ און טיילמאל הויבט ער אויף דעם קאפ, שטעקט אתים די צונג און פלוצים - א פליג אין מויל. א הון מיט צעשפרייטע פליגל ליגט אויף א זיים, און פון אונטער איר הערט מען דאם ציפקען פון די הינדעלעך. עם איז רו־צייט ביי דער דא־ זיקער משפחה נאכן ביז איצטיק פלייסיקן ארומ־ זוכן אין די מיסטן... די קי פאשען זיך אין פעלד, און די ווייניקע מענטש ן גענעצן און לעכצן נאך א ביסל קאלט וואסער. אויף איינער פון די ווענט דראפעט זיך א קאטער און קריכט ארויף, אין מיטן דער וואנט שט״עלט ער זיך און דרייט אוים דעם קאפ ארונטער. קוקט זיך אום און שלאגט זיך מיטן געדאנק, צו ארויפדראפען זיך ארער אומקערן זיך און אראפגיין... פון דער ווייטנם זעטזיך א גריגע שורה בוימער, אנגע־ שפארט אין דעם הימל־קאפול א, א. וו. די באן האט זיך אין דעם מאמענט אפגע־ שטעלט אויף אייגע פון די פראווינציאנעלע סטאציעם. דער בחור לייגט אויף א וויילע״אוועק דאם ביכל פון האנט און קוקט ארוים דורבן פענצטער. עפעם א פוילער הונט ליגט אויף דער זון און כאפט א פליג. דארט ליגט.א הון אויף אירע ציפקעלעך, אויפן פעלד פאשעט זיך א קו, שטעקט אתים די צונג 'און זוכט קאלט וואסער. א קאטער דראפעט זיך אויף א וואנט. פון דער־ ווייטנם זעט זיך א גרינער פאם בוימער אננע־ שפארט אין תימל־האריזאנט. און ווזנדערלעך, ווען דאם יינגל האט ווידער אנג-הויבן. לייענען זיין בוך, האט ער בכלל גישט געפילט אז ער האט דאם לייענען ,ווען עם איז איבערגעריסן. דאם גאנצע קליינע בילד. וואם ער האט געזען דא דורבן פענצטער פון וואגאן האט אים אויסגעזען ווי א שורה פוגם ביב-. " א מאמענט האט ער געגלויבט אז דער מחבר פונם בוך האט אויך זי געשריבן... און דער בחור פארטיפט זיך ווידער אין זיין בוך און לייענט ווייטער... דאס גאנצע בילד פונים שרעקלעכן יידישן גלות לעבן, פון מיליאנען אומגליקלעכע אין ענגן רוסישן תחום ריידן צו אים אתים פון דאזיקן בוך. סיאיז גישטא ־קיין ריכטונג. זיי זיינען אליץ אין דעם שולריק! דאם שרעקלעכע עלגד האט זיי דער־ פירט ביז עקל. א נרויסע קבצנים טארבע - דאם איז דער . סימבאל וואם הענגט איבער זייערע אלע טתימען, געשעפטן און פרנסות און דאם איז זייער גאבצער לעבנם־אינהאלט. כל ישראל איז איין קבצן און ו1י איז צו זייער לעבן, ז* לעבן בכלל נישט, אפילו א קינד פון א טאג ביי די אומות העת ם האט מער לעבן אין זיין מיגדסטן פינגערל' ווי סיגעפיגט זיך אין אלע דמ״ח איברים ושס״ה גידים פונם גאנצן כנסת ישראל. ביי די קאבצאנסקער יידן איז די קינד־ דוד פרי^מא! י Q \ איך געדענקן אין. באן, דריטע ק^אס פארט א יונגער בחור און האלט אץ דער ׳האנט א בוך. ראם יינגל האט זיך שטארק פארטיפט אין לייענעץ דאם בוך, ווי עם ווייזט אוים, האט אים אינגאנצן פאיכאפט. איי דרויסן האט זיך די זו־ מער פראכט צעלייגט אויף פעלד און היגל. אויף בוים און שטיין און אוץ* די טעלעגראף־סלופעס וואם לויפן בחפזומדיק פארביי. און די פ יגעלעך האבן געצוויטשערט, פארכאפנדיק אזש די נשמה -אבער דאם יינגל האט נישט געזען און נישט געדזערט. אזוי שטארק האט אים דאם ביכל צו־ געצויגן. אט לייענט ער; איינער, א לייב מלמי גייט זיך זוכן פרנסה, ווייל ער האט געהערט. אז סיזיינען ב״ה פאראן פרנסות אויף דער וועלט חוץ מלמדות. בעצם איז דער דאזיקער מלמד געווען א גרויסער בריהאק. ער איז פייאיק גע־ ווען צו יערער באשעפטיקונג אין פאבריק, אדער א שמש אין א קלויז, ער א ז אפילו גרייט צו ווערן דירעקטאר פון א טראמיואי, אדער ווערן אן אתרוגים סוחר. וואם פארא נפקא מינה? דער ייד איז ב״ה פייאיק צו יערער זאך. ער דארן* נאר האבן א ביסעלע מזל א. א. וו. און נאכדעם גייט זיך אדורך דער דאזיקער לייב מלמד דורך די גאסן פון שטאט פארביי א תבואה־שפייכלער, ־ מענטשן שטייען דארט און ווייען ווייץ, האט ער זין* אפנעשטעלט האט אנגענומען א האנט מיט ווייץ, האט זיך גוט אריינגעקוקט אין אים, גלייך ווי מיגעמט א פראבע כדי פעסטצושטעלן דעם ווערט. אין דעם מאמענט שפרינגט אונמער א צווייטער ייר און פרעגט אים; ווייץ זוכט איר? איך האב אן ארט ווז מיקען קייפן זייער ביליק. איך בין א מעקלער, בין איך. ר לייב שאקלט מימן קאפ און די נאז פארקרימט זיך ביי אים אזוי, וואם גיט צו פארשטייך. אז ניין. באמת איז אים גאר אויפן געראנק נישט געקומען צו קויפן קיץ ווייץ, אלא וואס דען האט ער אים גענומען? סתם אזוי, כדי ער זאל אמאל האבן א פתחון־ פה צו זאגן; אין ווייץ בין איך א בקי ב״ה, א מומחה בין איך. ב״ה; א סאך ווייץ האב איך שוין געזען אין מיין לעבן, אין דעם פאך דארף איך נישט קיינעמם תורה א. א. וו. און שפעטער; ליגט זיך ר׳ לייב אין אכסניה־חדר אוץ* זיין פעלד־בעטל פארטיפט אין א הארטן שלאף, ער בלאזט און טתמייטערט מיט דער לאנגער,קרו־ מער גאז. ווי מיט א שופר, און זיין חבר קוקט אין אים אריץ ביים שיין פון ברענענדן ליכט און מעסט אים אם מיט די אויגן אלע אברים. זיין גוף, כביכול איז ווי א צעבראכענער טשע־ רעפ, ווי א פאררארטער בוים און האט נישט קיין פיצל פלייש אויף זיך, די הענט-ווי דארע ^שטעקעלעך און די אדער־שלענגלעך זיינען בלוי. אנגעשוואלענע און בולטע. דאם פנים אין א חורבה, די באקן איינגעשרומפן, די אויגן איינ־ געפאלן און א לאנגע נאז מיט א הארב וואם שטארט אתים און זעט אוים, ווי א קוימען איבער א הויז, אין וועלכן ם־איז אויסגעבראכן א שרפה אץ ם איז פארברענט געווארן דער דאך. אין אים איז אנגעשפארט א צעריבענער בעזים, דאם א ז דאם קורץ בערדל, וועמענם האר זיינען ווייס געווארן. זיין חבר מימן ברענענדן ליכט אין דער האנט קוקט זיך איין אין אים מיט א שאגד־ נעפיל און טראכט זיך; "ווי שיין א ז די דאזיקע משונהידיקע בריאה און ווי גתים איז דער כוח פון דאזיקן "ארבעטער"; וואם האט ער אזוינם איינגעזען, וואם ער א ז אוועק פון דער היים און וויל זיך באשעפטיקן מיט עפעם, צו וואם ער איז גישט פייאיק? אבער תיכף באטראכט זיך דער באאבאכטער אליין און פרעגט אויך זיך, ״פאתואם האסטו געטאן די נארישקייט?״ א. א. וו. א. א. וו. דער לייענעגדיקער בחור האט אויפגעהויבן די אויגן און נישט אפרייסנדיק זיך פון בוך, א טעמפן קוק געטאן אויפן אתם; עפעם א צעברא־ כענער ייד זיצט אויף איינער פון די בענק אין וואגאן און רעדט מיט זיין שכן און אפערירט מענדעלע, דער "ויידע" פון דער יידישער ליטעראטור איז אייגע פון ידי שענסטע גע־ שמאלטן, וועלכע ראם יידישע פאלק האט ארויס־ געגעבן. זיין גאמען דערוועקט אין אונת א ספע־ ציע/ן דרך־ארץ און יראת־הכבוד, ער איז דער ערשטער, וואם האט זיך ארויסגעריסן פון דער השכלה עפאכע און ווי א רעוואלוציאנער איבערגעריסן מיט די אלטע אידעען און האט דער ערשטער פראקלאמירט דאם יירישע בוך אויף יידיש, אין דער צייט, ווען די השכלה בא־ וועגונג האט די יידישע שפראך געהאלטן פאר א גלותידיקן זשארגאן (די שפחה — די דינסט) און נישט געהאלטן פאר ווירדיק צו שלייפן און קריסטאליזירן זי. מענדעלע האט פארשטאנען, או צו דער מאסע, צום פאלק, מוז מען קומען מיט דער שפראך, מיט וועלכער עם אפערירט טאג־טעג־ געך און אט די שפראך דע״רהויבן צו א ליטע־ רארישן און קינסטלערישן גיווא. פון דער צווייטער זייט אבער, האט ער נישט נעגירט אויך די העברעאישע שפראך, אין וועלכער ער האט אנגעגעפאנגען צו שאפן און נאכער זיינע בעסטע ווערק איבערגעזעצט. 111 יאר^זיינען אוועק זינט עם איז געבוירן געווארן דער גיגאנט-פון אונדזער ליטעראטור און בלי־ספק דער גרעסמער יידישער קלאסי־ קער, מיט 30 יאר צוריק האט ער אויסגעהויכט זיין לעצטן אטעם און ער איז פארוואנדלט גע־ ווארן אין אן אומשטערבלעכן גייסט, אלם שע־ פער פון דער מאדערנער יידישער ליטעראטור און יידישער שפראך. מענדעלע זאגט אליין וועגן זיך: "עם שיינט, ווי איך בין נעבוירן געווארן, בין איך באשטראפט געווארן צו דערפילן די ראלע פון שריפטשטעלער ביי מיין פאלק, ביי מיין ארעמ, אומגליקלעך פאלק". ש. י. אבראמאוויטש איז געבוירן געווארן אין א ק; יין שטעטעלע אין ליטע קאפול (מיג־ םקער גוב.) אין 1836־טן יאר ביי איינעם פון די שעגסטע בעלי־בתים פונם שטעט;. זיין פאטער איו געווען א קלוגער און געלערגטער מענטש, וייגע קינדער האט\ער דערצויגן אין א שטרענג רעליגיעזן גייסט און ווי אלע קינדער פון יענער צייט האט אבראמאווישט אנגעפאנגען אין חרר. אריבער אין ישיבה קיץ ווילנע און מינסק, ווו ער האט פארבראכט זיין יוגנט. די עפאכע /אוט איבער אויף אים א שטארקן חותם, וואם דריקט!יך שפעטער אוים אין זיינע ראמאנען. ביי 14 אר איז אים געשטארבן זיין פאטער. זיין מו־ בער, בלייבנדיק אן מיטלען צו לעבן האט חתונה :עהאט מיט אן״ארענדאר פון א וואסער מיא נווהין זיי ציען זיך אריבער. די מיל איז געשטאנען ביי א טייך נעבן א ווא?ד. דער יונגער שלום יעקב האט פאר־ בראכט גאנצע טעג אין שיים פון דער נאטור. ער פלעגט אפטמאל אויף גאנצע טעג פארפאלן ווערן אין וואלר, גישט קענענדיק זיך זאט אנ־ עסן מיט זיין שיינקייט און פראכט. אט די אומ־ שטענדן האבן אין דעם יונגן הארץ געוועקט פאעטישע געפילן און פאמייגט טיפע ווארצלען אין זיין נשמה, דער נשמה פוגם צוקונפטיקן גרויסן קלאסיקער. אין 1856 איז ער געווארן א לערער אין קאמיעניעץ, אין א מלוכה שול, שפעטער צו באזעצט ער זיך אין בערדיטשעוו. ווו ער לאזט אתים אין 1865־טן יאר דאם בוך "די טאקסע". אין דעם בוך גרייפט ער אן און שילדערט אויף א קריטישן אופן די בעלי גופים, די קהילה פארזארגער, אויפווייזגדיק זייערע חסרונות. די לעצטע רעאגירן אויף דעם מיט פארשיירענע רדיפות, •ביז אבראמאוויטש האט געמיזט פארלאזן בערדיטשעוו און אוועק קיץ ושימאמיר. -דארט האט ער אויך אנגעטראפן אויפן צענטער פון דער השכלה און איז אריבער קיץ אדעם, ווו ער ווערט דירעקטאר פון א תלמוד תורת און ווו ער בלייבט שוין ביון סוף פון זיין לעבן. די ערשמע שאפונגען זיינע אין העברעאיש