Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

1*81■ 111 - די פןןלק־שרלע םיר פארם$נן אין םױק דרײ םיםן םון ם$לק־שולעם םאר אידן, עחוץ םארשײדענע ק$םבינ*ציעס םון די דןןזינע כדפן: רעני״ רוע־שולעם םטעציעל םאר אורישע קינדער, ם^לק״שולעס םיט העברײאישעד און אידישעד אוגטערריכם־שםראך. די ערשםע נעםינען ױך בלױז אין קאננרעס־פדלן, אין נאליביע האבן זײ עקזיםטידם פאר דער םלחםה אין דער פ$רם םון בזןסןן ד״ירש• שולעס, סןם זײנק בעת דער םלחםה:נעשםערס נעװיןרן און זײ• נען שק תדדת המתים נשט אױםנעשםאנק. אין קאנגרעס־ םױלן און אויף רי קרעסען ה$בן רענירוננ־שולעם םאר אידישע קינדער עקויםטידט נ$ך אין רי תםישע בײטן אלם אידישע עלע־ םענטיד־שולעס (נאטשאלניא יעודרעיסקיא אוםשילישטשא). אין ק^נגדעם׳פױלן איז דער מים םון רי דאזינע שולעםנעוועןא ניד־ רעער — העכםטנם 2 קלאסן אויףרי איצטינע קרעסען איז ער אין םארשײדענע נרעסערע שםעם געווען א םיל העכעדער. לויטן :עזעץ ה$ט םען נעדאדסש אין די דזךינע שולעם לערנען אויך אידישע לטודים, באזונדערם זײ אידישע אםונה, אין דער דוירקליכגךט $בער איז דער לחאזינער נעזעץ זעהר זעלטן ער־ פילם נעוו^רן. אין קזןנגרעס־פױלן נםעם קײנםזןל ניט,אױף די קרעםען — אין די שולעס םק העכערע טיםן. ד$ם איז נעדוען אפהײנגיג קודם בל םק די לעדער. םאד די םזןלק־שולעם אין ראננרעס־&ױלן תןןין דך די לערער רעקרוםידט םון שילער פון די רענידוננ־םעסינאריעם, אין וועלכע מען ה*ןם קײן אידישע לםו־ ר־ם, םארשםײט דך, נים נעלעדנט, זךע־* םון מענשן, ױ$ס האבן ^פנענעבן דעם עקזאמען םון א לערער םק * אנםאנג־שולע, $דער םון םײדלעך, װ$ס ה*בן :עענדינש א ניםנאזיע. אױך צװישן די לעצטע איז די קענםניש םק אידישע לםודים נעװען זעד״ר קנאפ םארשפרײט. אק דער ,טשערטא״, צו װעלכעד עם הזןבן נעהעדט די איצ־ טינע פױלישע קרעסן, ד-אבן יױ אידישע םזןלק־שולעס נעהאט לערער םק אידישן לעדער־סעמינאד אין וױלנא, װאו ם׳זײגען יעלערגט נעװזןרן אױך אידישע לםודים, תנ״ך, העברײאיש, איד־שע נעשיכטע. רי םלחמה און די דײטש־עסםרײכישע זןקיפאציע ה$בן די דזךינע שולעם צעשטעדט. דער םעםינא־ איז עװאקואדם :ע־ .װזךן, ם׳אמ אױך עװאקואירש גע,װזןק דעד גר^דנער םעםינאר, .װאם אמ נענרינרעט נעוחןץן דודך רער חנרה מםיצי השכלה, און ה$ט צינעניײם לערעד פאר רי פריױאטע םאלק־שולעס אק פאר די חה־־ים מתוקנים, דעם פר$ם$שיפ םק די איצטמע שולעם מיט דיעברײאישער אונטערריכט־שפראך, וױ אױך לעדער םק די אמ״שע לםודים אין רי אלנעמײנע שולעס. די דײםשן ה$בן אפילו נעפרובט אױפצושטעלן דאם דזןזיגע םםעציעלע אידישע שול־װעזן, נעדםזןנמיתדינ עמ אבער זײ האבן :ןזנגעטסזפן ארף א שטארקן ,יױדערשטאנר םק דעד אידישעד באםעלקערוננ, בא־ זונדערס אין וױלנא אק ארום איר, ,װאו עס האבן זיך ןקנעהויבן צו נױנדן אידישע םאלק־שולעס מיט העברײאישער און אידישער אונטערריכם־שפדאך. די ערשטע — דודך צױניםםן אק זײערע *ןנהענגער, אוץ זײ צװײסע — רורך ס$ציאליסםן פק אלערלײ שאשידוננק, װ$ס ה$בן איבעתענומק אק אנטװיקלט זײ אי־ דישיסטישע זרדעאלאניע. אין װאלין װידער און אין א טײל םק כדנםקער נעננם, װאס זײנען שפעטער זןקופירם נעמךן, שוק נ$ך רעד רעוז^לחױע, זינק אק רעד רעװןךתחןןנעדעד תקופה אנטשטאנען אידישע םןןלק־שולעם. רי רוסיםיקאטארישע רע־ )1 5 *יזץ, — עד װעדס&ים יעדן יאר שװערעד אונםעד רעד השפעה *ץ רי שטיסונגק, װ$ס הערשן אק קאננרעסיפױק, — זײנק אטימ אזעלכע אוטרא^ױסטישע נימנאזיעם נים בגמצא. אין נךןףןער קודאםןךױם הןןבן םיר קק אײן אידישע טיטלשולע אק אץ לעסנעתער בלומ 6 אױף קרונ ססס 600 אידישע נםשות, אעת אץ װאלינעד זײגק אזעלכע םאראן 8 אויף קיוב ססס 200 גםשות. או־ף די קרעםן איז רער אײגםלום םק דער פױדשעד שפראך אק קולפוד זעד״ר שװאך, הגם אױך דזןרס עקזיסטירן אידישע מיטל־ שולעם םיט פױלישער אונסערריכט־שםראך. רי רוםישע שטראך, קןס חאט םאר דער םלחמה נעהערשט אין די אינטעלינענטע ק־־ײזן אק אױך אק זײ אידישע םיטלשולעס, ה$ט איצט שק קיץ ארט גיס אין דעם אידישן לעבן, רי אוק־אינ־שע זךער װײס־ רוסישע אמ םרעמד אק דדיגגם ניט ארײן אינם אידישן קולטו־ רעלן לעבן צוליב דער קולםורעלער שװאכקײט פון די אוקראי־ נער אק װײסרוםן אק דעם פױערישן כאראקםער סק די בײדע םעלקעדשאםטן. עס בלײבן אלזא די אידישע $דער העבדײ־ א־ישע שםתמען. רי עקזיסםענץ םון די אידשע מיטלשולעם אמ סך טײלװײז א רעװלטאט םון דער באדערםעניש אץ נאצ־אנאלער עדקאונ:. דער אידישער מימלשטאנד ד״ױבט ערשט $ן צו םיק די דזןזװע באדערםעניש. זי אמ $בער בא אים ג$ך ניט אזוי נרויס״ אז ער זזןל צוליב איר ברײנגען נרעסערוע געלד־קרבטת. אױב ער טום עם אק קאננרעם־פויק, אמ עס דערםאר, װײל די רענירונג־שולעם, וױ םיר ד,ןןבן נעזעהן, זײנען םאר אים אזױ ,װי םארמאכם. אין נאליציע זײנען זײ נ$ך ^פן, וױ מיר ה^זין ר$ם נעזעהן םק טאבעלע 1. ס׳אמ אינטערעסאנט צו באםערקן, אז אין די פר־װאטע מיטל־ שולעס לעתען זיך ס׳רוב םײדלאך, פשוט דערםאר װײל ס׳םעלן רענירוננ־ניכצאזיעס םאר םרױען. די רעכטליכע לאנע םק די אידישע םיטלשולעס אמ ניט נלײך. די טיםלשולעס םיט פוילישער אונטערריכט־שפראך ה$בן םערסטנטײלס רעכט פק רענ־רוע־צימנאזיעמ זײעדע שילער, װען זײ ענדינן, װעדן זקגענומען אין רי ד״ױך־שולעם גלײך םיט רי אבי־ טוריעגבק םוץ רי רענירוננ־גימנאזיעס; זײ האבן פרעױלעניעש בגונע צום מיליטער־דינםט, זײ װערן בלױז ניט סובסיד׳־רט םון דער רענירוע״ די מיטלשולעס םיט העברײאישער ןךער אידי־ שער אתטערריכט־שפראך ה$בן קײן שום רעכט ניט, זײ װערן בלויז נעדולדעט. אין די לעצטע צײטן אמ דערװעקט נעװזךן ד* םראנע װענן נעבן זײ רעכט םון רענירוננ־גימנאז־יעמ וי אמ $בער נ$ך ניט עדלעזײנש. דערװײל הױבם מען שױן $ן צו בא־ גי־עניצן די נעביטן, װאו םען װעט ױך ביגוצן מים העברײאיש $דער אידיש אלם אונטערריכם־שפראך, במ ניט לאנג ה$ט מען נעמוזס לעתען אין דער פױלישעד שפראך בלומ רי פױ־ לישע למודים (םויליש, פוילישע נעשיכטע און :עאנראםיע םון פױלן), איצט אמ ארױם א באפעל, אז אױך די אלנעמײנע נע־ שיכטע אק די אלנעמײנע נעאנראפיע און אם־לו די אידישע נע־ שיכטע מוז מק לעתק אין דער פױדשער שפראך♦ עס איז גיט אױסנעשל^סן, אז די םראנע װענן רעכם םאר די העברײאישע און אידישיסטישע ניסנאויעם װעט ערלעדינם װערן פ$דטיװ, און זײ װעלן זיך ק$נען נארמאל אנםוױקלען, וזעתד׳זנ נלײכנעשםעלט מים די נימנאױעס מימ פױלישער אוגטעחײכט־שפדאך. צי עס װעט $בער צוריקנעדוםן װעזץ רער אױבגתסרסןךסער באפעל, . איז א נרויםער סםק. יי <ײז <*ז ^8ייוייו^יילז