Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

83 יי עקןןסןסישע?8>נע סיז די ^דן >וץ מ?רד>*ײר$— 3§ 5 8 נרעסערע אץ אננעזעהענעדע דאל, <ד פ׳אמ נעװק אק םערב• אײרןןםע. ס׳אמ נענחג צו דעדםןןנק זיך, *ז אץ די דזףינע אליע םלוכות איז חדכנעםירט נעזזןןרן איץ אץ דעתעלבער אריטױ• אץ רעד שםײעדיסיסנועם — ײ$ס םער ששײעדן םיז שטאס אץ װןןם ולײנינעד םץ דןךף, — אום םודה צו זיץ, אז דןןם *ױעדםום דיקםידט אוםעםום <יץ רצץי ייץ •יק צןןלן.די םינף און צװאנצינ םרןףנענט שםאטישע באםעלקעדמנ אוױ םיל שםײעק, װיםיל די 75 םרןףנענמ זקךםישע באםעלקעדונג; כםעס דןןס־ זעלבע איז דורכנעםידם נעומןוץ אץ לעטלאנר אץ אץ ליטע; און אץ תסלאנד איז באשםיםט אױםן יןןו־ 25—4*19 דידעקטע שטײערן םון די 85 םרןףנענט דןןרםישעד באםעלקעדתנ 340 מילקץ רובל אץ םון די םוםזנען םריףנענט שנקןטישעד באםעל־ קעדונג 450 טיליןץ רובל. אץ דןןס אמ רעםןןלס, װק אץ רוסלאנד אמ די *ונתןריודרםשאםם שױן אױםגעשםעלס אױף םיר םינםטל, און די איגדז׳םםריע סןר אױף צװײ דריטל םמם פמ־םלחמדדיגן צושטיןנד. װעד זשע קןןן נןןך זיץ אץ ספק, אז אץ די אלע םלוכות, אץ תסלאט־ בתוכפ הערשם באםת דןןס פױעדטוםי מיר קןןנען זל זץן נימ *םשםעלן אויף דעם, װןןם םאר 8 קןןלזןסאלע װירקוגג דןןם םח הןןבן אױף דער וױיםעדדינער עק*־ נאמישעד אץ ם$ליםישעד אנטװיקלמנ םון די אידישע מאסן אץ די ה>ןױנע לענדעד. אײנם מח *בער װערן קל^ר, אז די שאבלןןנע םןךשםעלונג װענן דעפ אז סןכן םארניכפן םץ די פריציש&עןןדאלע קײק אץ םענטעפ םוז קוםק די נעװײנליכע קאםיםאליםםישיבודזשואוע אנטװיקלוננ, װאו ת אידן דעדםילן זיך אץ זײער .״נאציןןנאלער״ סנדכיע, װאו זײ דערםילן דך װי 8 םיש אץ װאםעד אץ מיט םרײד און שמחה םון אםת באדוםענע שפריננק זײ אינם מוםרײנץ ים םץ האנדל אץ װאנדל — 8ם דער שאבל^ן םונם םערב׳אידגםום םאםם נים םאר׳ן םזרחי אידגטופ וקןם װערט עםאנםיםירם אץ א נאגץ אנדעדעד היםםזן־ רישעד עםןןכע, אין 8 נאגץ אנדערער עקזןסןםישער אץ םןןלי־ שישער םביבד, בא נ**כץ אנדעדע בחות־םארדדעלסדשן םץ םארי שײדענע קתןסן הן אץ רעד ארוםינעד װעלם, הן ב8 דך נוםא. ם אין דעזולנמט םון דער טלחמה איז אין נאנץ אײרןןםע נע־ רץןרן קלענער דער שםח םון ת פארזײםע םעלדער אץ סןך מער אמ נעםאלן דער םכום ארןןםנענומענע תבואד, אזױ הזןש אין 1919־נק י>ןר באםרןןםן אין אײדןפע (ןןן תסלאנד) דזןם נאנצע פארזײטע פעלד 81,8% אץ דןןם נערעטעניש סך־הכל 71% םון 1913־טן יןןד♦ ןןבער שױן אץ 1923־טן יןןר הזןם ראס םארזײסע םעלד אױםנעמאנם 92% אץ דןןם נערעטעניש 93% םץ 1913־טףיןןר, נןןר אנדערש הןןפ ױך באקוםען ד לאנע אץ מזרח־אײדןןטע, װאו זײ םלחםה הןןט נעבהאכט נןןך זיך 8 רעװןןלוציע און 8 נעראננל םץ קלןןםן אץ םעלקער, װןןם .די װעלם הןןט עם נ$ך ניס נעזעהק. דא ר׳זןם דעד חודבן ערשט נןןך דער םלחםה דעדנרײכפ ױינע הענםםע מדתות אץ דןןם קוםק צו זיך קוםט ןןן 8 םך שװערעד, נײט א סך לאנג־ זאטער אץ טיט מער װײטןןנן, װי אץ רי סערב־לענרעד־♦ אץ *לע םעדב״לענדער אמ ת םרןןדוקזױע־םו־ןןנע איינגטליך כמעט װי םולשםעמײנ געלימפ װײל הן די אנראר^ױרששאשמ אץ הן זײ אינדוסטדיע זײנק אױםגעשםעלם אץ זײער שןןר־ מיס דעם ס$קןןלניק$װ אי די נןןנצע דװ־כגעמןןנטע עװןןלוציע םץ דעד ם^װעסן״םאבט, אי איד װײטערדינע ע^םישע םו־8־ גחוס• אץ *ז די נןןנצע עקןןסןםישע םןןליבדק םץ לעטלאנד או^ליםע אמ דודך אץ דורך דורסנעזאםט מיט םױעדשע םענ־ דענצן אץ טיט ןןםגעבן די בכורה דעם דןןרף אינער דער שטאט, םארשםןןרש טק צןןר ברײנגק ראױת. ניט קיץ קלײנע רןןל אין דעם 8לעם ד-אט נעשםילפ דאפ װןןם אץ די דןןמע 8לע לענדער אמ דעד ארבעטער־קיאם נאך ששארק נעבונדן םיטץ דןץף, נעבונרן ןןםט םעדזענליך־עקןן־ נןןםיש אץ נןןך ןןםםער םאטעריעל״טשםחהמ־ינ, אױך םםיבא־ לןביש אץ איז־עןןלןןגיש. און דעריבער םילם דך אזױ אין ת םןןליטישע סיםםאםיעם אץ אררםטרעטוננק םון ת ארכעםער־ םאםן אץ ת דןןזינע טלוכות דער תח םץ עדד, דער ברױזנתנער אוםרוה םץ דןןרף, דעד װילדער םױערשער דראנג צום חורבן םון דער םײנםליכעו־ שטאט, דעד הןןם אץ צןןרן ניט נאר םון עקןןנןןםיש אונטעדרתקטע, נןןר םון קערםערליך באלײדינשע אץ םערזענלץ־ שארשקלאםםע.׳ ת שנאה םץ ארבעטער צום םאבריקןןנפ טרןןנט ניט דעם כאראקטער םון םערזענליבער נקםד, נןןר םץ קאםף םיפ 8 םאלמוישער און עקןןנןןמישער סיסטעם; םארקערט, דעד םויער איז ןןננעזאפט טיט שנאה אץ נקטה צום ־םריץ נוםא, צו דעו־ םערזאן, װןןם הןןט אים אץ זיינע עלטערן אץ עלטער״עלטערן נעד&לטן הונדעדםע יןןרן םער־ זענליך םארשקלאםם און םארקגעכםעם. אץ אט דער םויערשער םערזענליכער נקטה־נעםיל הןןפ באהערשמ ניפ אין קק קלײנער םןןס אױך ת ארבעטעד״טאםן םץ רי באשםרןןכענע לענדער, רײל צו ױנג אמ סןך זײער םרןןלעטאתשעד עלטער און צו 8לם ױיער םױערשעד שורש. דער װיכםיגעד היםטןןרישי&ןןליםישעד םועל״ױצא איז, אז דער פריצישער קלאם, .װןןם הןןט אװי םיל הונדערטע יןןרן נע״ דאלטן ת הערשאםפ אין זײנע הענט, אױ אונפערנענאעען, װאי אױף 8לע הוגדערפ םרזןצענמ אץ װאו אױף 8 ביסל הײניגער, אבער צו זק הערשאםט, צו ױין נורל״באשטימענתנער ראל, װןןם איז נעװען אוױ נװאלדינ נרױם אױ אױך אזױ נװאלתנ מתיעתב איז אומעטום נעםאכט 8 םוף און נעוױם שױן אויף שטענדינ; דאם פױערטום, װןןם םאבט ארם אץ אלע אײרןן־ םעאישע לענדער םים קןןמםאקטע אידישע מןןםן םץ 75 ביז 85 םדןןצענט םץ רער באםעלקערונג, װערט טאהזאנדלט םץ 8 םאסױוער װירטשאפט״קראםט אץ 8 אקטױוער עקןןנןןםישער םאבט, װעו־ט םץ 8 פאליטישן ןןביעקט 8 פןןליטישער סוביעקט. אץ *װי װי דןןם םױעדםום םץ ת איצטינע רוםלאנז־, םױק, ליטע אץ לעםלאנז־ קןןן אבםןןלום גיט נענליכן װעוץ צום םױער״ טום םון םראנקרײך בשעת דער רעװןןלוציע םץ 1789־םן יןןר אדער אםילו צום םױעדפום פון דײטשלאנר אין 1848*טן יןןר, װײל ס׳אמ עקאנאמיש תרעװדינער, שטןןטישער און םרןןנרעסי־ װעד, װײל ס׳איז קולטורעלער אץ םןןליטיש אקטױוער, װײל ס׳איז גאציןןנאל אנטװיקעלטעד און באװאוםטזינינעו־, וױיל ם׳לעבט בא נאנץ אנדערע טעכני׳שע, עקןןנןןסישע, קולטמ־עלע אץ םןןליטישע באדיננונגק, װײל ס׳נעםינמ ױך אץ 8 נןןנץ אט־ערער װעלמ־ אין הײםי8מםןןםםער, װײל ס׳דןןם אנטקעגן ױך אץ נעבן ױך םארהעלשניםםעסינ שטןןטישע קל8םן םץ 8 םך 8 שװאבערער װאנ אץ םץ 8 סך א שװןןבערער ןןחנןןנמיז־םקײט אץ מןןכט־ אמ נןןר קיץ םםק ניט, או אינם װײטערתנן גאנג םון דעד נע־ שיכטע פץ די דאזינע מלוכות װעט דןןס םױעדםום שםילן 8 םך