Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

* 5 ד״ר ם• *דימנימד 74 םון די טערב״אייד^םײאישע צעבן ה$ט ד־ אוססװםרװ־נגךע םון די נעזעלן נדט דעם צעך<עושים ןןםט נעםירט צו בונטן♦ ם׳וייגק אױםנעקומק געזעק׳םארנאנדן. אץ אונזערע קװעלן נעםינק םיר גיט קײנע ידיעות װענן גאזונדערע ןךנאנמאציעם םון.אידישע געזעלן און לערןיאיננן. א םועל ה$ט נעק$נט אױםנענוםק װעדן םון א טײםטער סך מיטן וױסן םון שםנה אנשים. אין קײדאנער םנקם זײגען םאר• שרינן אײנינע ארבעט״ק$נטראקטן; ומןס ד״ןןנן רעגולדט די נאציאוגנק זנװישן םײםמעד, םון אײן זײט, און םועלים און לערן• איעלאך, םון דער אנדערער זײפב טיר ברײנגען אין די זקןקו• םענםן אלם םוםטער אזא מין $םמאך. אין אנדעדע צעכן זײנען אזעלכע קןןנםראקטן אויך געװען א סןרמאלע ערשײנמכ אם נרײטםטן איז אװעקנעשטעלט אין קײדאנער םנקס די םראגע װענן רענולירן די קןןנקורענץ צװישן די צעך׳םיםנל׳־דער. יעדער עלעטערער בעל״מלאכד״ ד. ד״ אזעלכער, װ$ם אמ שױן נעװען עטליכע י$רן אץ צעך, הןןט נעהאט זײן םעםטן קרימ קונדן. קיינער ה$ט ניט געט^־ט נא אים די דןץינע קונדן צונעמען. זײ זײנען נעװען זײן ״מערוםיע״, ער דזןט נעהאט חזקה אויף דער תןזיגער ארבעט. ם׳איז $נער סןך אלץ נענליבן צו םארענטםערן די םראנע: װי אזױ םארהיט טען זיך םון דעו־ שארםער קזןנקורענץ, ננונע צו אלע ניט חזנך.״ נןוגדן. די םראנע איז נעװען אנ׳ערנסטע און אײנגטליך דןןם צענט• ראלע םסןבלעם םון דער נאנצער צעךיפןןליטיק. ם׳רוב קײדאנער תקנות באהאנד־לען >ןט דןןם םרןןבלעם♦ םיר נעםינען אין םנקם װז*ל־םר$טןןקןןלן םץ 1804, 1806 און םון שפעטערדינע יארן. די תקנות שטאמען םון י$ר תק״ע (1810), נ$ר, װי ם׳איז ק$נטיג םון םןןרשײדענע עו־טער, זײנק די תקנות איבעתעשריבן םון אנ׳עלטערן םנקם, םיד נא• נעעען אױםנעםערונגק םץ אלטע תקנות, מיר געםינען $נער אויך נאנץ נײע תקנות נא אײניגע תקנות שטײען אױם׳ן ראנד נא• טערקוננק, װי ״נד״ונ״, ״נהונ בםאן״, ״נהונ באםן אחר״ ןך־ער ״אין נהונ כאן התקנד,״. צי די חךינע באםעדקועען שטאמען םון א שםעטערדיגער צײט $דער זײ זײנען נעמאכט געװןך־ן םונם ערשטן אינערשרײבער, איז שװער צו זןןנן. אײנינע םץ די נאםעדקונגק םאכן דעם אײנדרוק םון אנ׳אנרער כתס דער כתכ איז עטװןןס קלענער. די תקנות צעטײלן זיך אין דרײ קאםיטלאך: א) ועהנות הבוחדים, ב) תקנות הנונעים כין יחידים אץ ג) תקנות השײכים לח״ק. ױ שםראך םון די תקט־ת אמ םארשײדן — העברײאיש און אידיש. אץ איין אץ דעמזעלבן קאםיטל טרעםן ם׳ד באלז־ א םאראנראף אין הענרײאיש באלד אין אידיש. פון ״פנקס״ חדש ק)ל עד ק־מן לא׳ משמנה אנשים און ממ איץ טשכץ גענץ עד שנתרצה לנ״ח. ב) װען אײן םריץ נײט אין מארק ט$ר קײן נעל מלאכד׳ גיט נ$ך נק, אם לא דעד םריץ װערט נײ רעם בע״ט ארבעט אץ ני• װאנמ םרענן אץ דמגן מ$נ ער נןןך נק. ובאם דטריץ ה$ט בלל נימ ניםרענט אץ נײט י>? עם הבע״׳מ אץ קד$ם אץ ניםינט נעלי םלאכות, טחויב הבעל םלאכה לקבל בחרם שדמױץ ה$ם ני״ םרענט אצלו לםי התיקץ ה$ט ער זוכה גיװעץ ובאם לאו איז ער איץ חבר םיט די, װיןש אץ גךןןם זײגן, ןןגר אנדד *ע״מ ד$ט נעםירט די נעשעםנק םץ צעך. װיכטיגע עגינים םלעגן נאי טדאכט װעדן םץ רי שמנה אנשים, ד. ת םון א קןןלעניע םץ אכט ט^רשטײער. בשעת א משםט ה$ט םק צו זײ צונעצוינן םיד גסאים, צװײ בעלי־תקנות, איעעל םץ די שיסרי־תקנות און איץ תאה חשבץ, נ^ר װיכנמע םראנעם םלענן באהאנדלט װערן אץ א קןןםימעט םץ ב״א אנשים. אזױ, לטשל, אז מק ה$ט בזודארםמ אױםנעמק א שטענרינן רץ םאר׳ן צעך — םילע צעכן ה$נן נעד׳מם זייערע אײנענע דינים, — הןןנן זיך םאר• זאםלט די אויבנדערם^נמע 13 םיטנלידער םון צעך־םארװאלטוננ, מ חוץ רעם ג$ך צװײ נבאים םון דער חברה נםילות חםדים און זעקס ןננעזעהענע צעךי םיטגלידער, אזױגע בעלי״םלאבות, װ$ם ה$בן. שוין םױער םאו־נומק שטעלעס אין דער צעך״מדמיניםטראציע. דער צעך אמ נעװען די *■*םעםין^נעלע ארנאניזאציע םון דעם אױסנעלערנטן בעל<^אכה, ד. ד״ םץ אזעלכן, װ$ם אמ נעװען װײנינםםנם צװײ יןןר א לערן״אינג אץ אײן יןןר א םועל. און קײ• דאן ה$ט די לערץ״צײט אינאײנעם נעמוזט באטרעפן זעקס סןר; דער םועל װערם א מ>ןל #נגערוםן אץ םנקס ״טןןװאריש,׳. אץ צעך םלענן אויםגענומק װעדן סץ באװײבטע םײסטערש. טעדים ה*כן גיט נעט$רס זײן קײן זעלבשטענדנע בעלי״טלאבות. בײם אײנקדםן זיך אץ צעך הןןט מען נעםוזט באצןןלן א נע• וױםע םומע ״אױנקויף געלט״; דער םכום םץ דעם אײנקויף• נעלט איז געװײן םאו־שײדן, ןןםד,ײננינ דעדםון, צי דעד בעל• , םלאכה אמ נעקוטען ״אױם דעד נאם״, ןןדער צי ער איז געװק א ״בן בע״הב ןזדער חתן בע״הב״. א חוץ דעם הןןם דער נײער מיטנליד־ נעמווט מאכן א םעודה םאר די ״אנשי דתברא״. אין די צעך׳תקטת אמ םון סןןציאלן און עקןןנןןטישן שטאנד• פונזךו ד$ם װיכטינםטע, % ארבעסן אויםן אײנענעם חשכץ און געניסן םץ די רעכט םץ א צעךעליד ה$ט געקןןנט נ$ר א באי װײבטער םײםטער. דערמימ איז מען אויםן נעװען, נענױ וױ אץ די *ײלישע צעכן, צו שםיצן בעלי״םלןןבות םיט םאםיליעפ. דעו־ בחור װ$לט, נןאדדדך, נעק$נמ נרינג קןןנקור׳־רן םיט דעם בעל״םלן^בר״ װ$ם ה$ם נעהאט א טאםיליע. ניט אלע צעףמיטגלידער ד״ןןבן געהאט נלײכע רעכט, אונ״ וער קײדאנער םנקם װימט ןןן אויף םאו־שײדענע םדרנות. ס׳נעװק נעמענדט, וױ לאגב מ׳איז נעװק א םיטנליד אין צעך, אין ן אנדערע אידישע צעבן הןןט דער נײ ן^גענוםענער םײסטער ױ ן ערשטע דדײ י$ר ניט נעקןןנט האלנץ םועלים אץ לעק״אינגן.! םארשטײט זיך, אז ױ םועלים און ױ אינגן הןןבן ניט נעהאט נ*ר קיץ רעכט, הגם זײ ד׳ןןבן נעטוזט אײנצן^לן דעם צעך נעוױםע םבוםים בשעת זײ זײנק אויםנענוםען נעװןןרן נא א מײםטער. זײ זײנק נעװק רעד ריכםינעי ״#ביעקם״ םץ דער צעבישעד נעזעצגע• בונג און קיץ שום דעה ה$בן זײ ניט נעהאט. אץ דער נעשיכטע אויםצרגן 1. תקגות הנוגעים בין יחידים (סעיסים א/ ב/ ג/ ו/ ד, מ/ י׳, י״א, י״ג י״ד״ ס״ו״ י״ח• י״ס, כ״ג ס׳ד. כ״ח, כ״ס, ל/ ל״ב. ל״ג ל׳/ ל״ה) א) װק איץ בעל םלאכה געסט אױף ארבעט אצל םױץ או אצל סוחר או אצל יהודי או סשאר םוחױם אץ װיל איץ החראה טןץ, םוז ער קוק־לנבאי חדש און מוז סקבל בחרם זיץ, ומ ער ה$ט נינוק מדאםיק לא םחות ק א׳ זהב אוץ דװקא מזוםגים אץ קיץ טשכון נינעבון לד׳טריץ. ובאם ער ה$ט ניט קיץ נבאי