Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

19 444 4441414^*444 ^44 44^*| צו דעד נעשינטע סק <דד♦ ק^ל^גמפציע זנק ק^מדעס^פױלן ס׳איז **לזןן נאלד דערסןך צמדםגעדוםן נעסץן א אםסה םדן אלע רבנים און רבײם ,װ$ס ה$בן זיך נעםונען אין חזדשע, און סץ אלע חשובסטע אידן אין דער שם$ט, אץ סןך א לאנגער יאראטונג איז באשל^סן נעומךן, אז קן,ל ז$ל סןך א מ$ל ם$ר־ לײנן דעם נאםיעסטניק די פד$פ$דציעס װענן לײכט סאכן אידן דאם באשעםטינן זיך מיט פעלד־ארבעפ, נרינדן א קאמיטעט, יסןס ז$ל ױך באשעםטינן טיט קלױבן נעלט און נרינדן אידישע דןןרםישע ק$ל$ניעס און קודם־בל אדױסצונעבן אנ׳אויםרוף מים די חתימות םץ רבניס, רבײם אץ רי חשובספע בעלי־בתים, אין װעלכן עם סןל אויםנעדויזן װערן, אז לױם די הײלינסטע סםרים (תנ״ך, נבדא, טדדש און אנדעדע) איז :ישם ג>זי נישט פ>>־־ ײערט אידן דך צו כאשעפטינן מים םעלד־אדבעפ, סף־ םאר־ קערט: זײ זײנק מתױב מיט דער דאז־נע־?רבעט ז7 צו בא־ שעםטינן. אזא אױםרוף איז טאק־ צונויםנעשטעלם נעלאדן דעם 28־טן דעצעמבער 1841 (יום ב/ י״ד טנת, תר״ב) אין העברעאיש און פויליש, איז םאגאנדערנעשיקצ נעדזךן צו אלע אידישע קהלות אין לאנד און אױםגעקלעפט אין אלע שולן, בתי־מדרשים און םיגינינב נעחתמ׳עט דעם אױםרוף ה$בן דער דארשעװעד רב, ד״ חײם דאוױדםץ, דעד פראנער דבאוןרב/ר״ ישעיה מוי^אט, דעד רבי ר״ יצחק װארקער, דעד רבי ר״ איטשע מאיר, ר״ זלמן פ$ונער, אלע מיטנלידעד םונם דארשעװער קד,ל אץ מובי העיי. דער אײנדרוק, װאס דעד ד^דגעד אױםר־ף ה$ט נעמא־מ ארף דער פר^וױנץ, איז נעװען אומנעהויער נרױכג אעם באריכט פונס װארשעװער קד,ל איז װענן דעם נעשריבן: ״באלד דעררף (נאכן םאנאגדערשיקן דעם אויפרוף) אױך האט דך נעצײנט םאן אללק נענענדק דעד װאוגש, ז$ װאתל אײ:־ צעלנער פערז^נק װיא נאנצעד געמײכדען, װעלכע ד,אבן דק ד,־־ זינק דןךאר (קהל) געבעטען, מאן ז>)ל איהנק םערשאםן די ע•־־ לױבנים לאנד צו קויםן אונד מאן ז>ןל איהנק דען דענ ציײען ױיא זײא זאללק ערלויבכיס ערדײכק קענק׳/ די פןךשטײער םון ,לארשעװער אידן ד׳אין באלד;אננעד״ויי־ לעםלק נדטת און דעקלאדאציעס או־ף נרעסעדע פומען נעלמ, וו$ם זײנק גױטינ נעװען אױף צו נריכק ק^ל^כיעס און פ^זנע־ האט נענומען אויף דך צו װירקן אויף די אדײשע נוטבאו־צער, די זאלן אױף זײער עדד אײג$־דנק א־דישע קאל^ניעם, װי אױך אוסצופױעלן בא דעד רעכירוננ א ערלויבכיש אױף די דאזינע ק$ל$ניעם. הװת םונם נאמיעםטניק איז גישט נעקומען קײן ענט־ םער אויף זײער לעצטעד בקשו/ הןןבן זײ זק ג$ך עטליכע מ$ל ־ נעװענדעט צום כאטעיםטניק מיט א ביפע, ער ז$ל צואײק דעב באשלוס װענן זײער םלאן, װ$ם זײ ד,$בן ^ענעעבן אין זײעי בקשה״ אויםעד דעם ה$בן זײ אױםגעקליבן םון צוױשן די ם^ר־ שמײער םון די קך,לות, װ>(ם הןןבן דך דעמאלט םא־זאמלט אין ױארשע, 8 מענשן, צו אײן מענש םון יעדער נובערניע (קעכ־נ־ רײך פויק איז דעמןזלט פאנאנדעתעטײלט נעדען אויף 8 גי־ בערניעם), אץ זײ, אלס ם^רשטײער םץ אלע פױלישע אידן, ד-ןןבן דך ם^תעשטעלט דעם נאםיעסטגיק און אים נעבעשן, ע־ ז^ל סלײן באשטימען א קןןמיטעט םץ די חשונםטע אידן א־ן ױאד־שע אץ םץ דער פר$דינץ, ,ד>)ם דץ אויםנאבע ז$ל זײן צי ואםלען נדבות, קויםן עדד אץ נויינדן אידישע ק$ל$גיעס. די ם$רשטײעד םון אידן זײגק דנער נעװען, אל אײדעד עס װעט ענדנילטינ ארױםנענעבן װעדן די נזרה װעג^איד־ישעד מילי־ טערידינםם, ײעט זײ דעדװײל נעליננען צו נאזעצן מאםי אי־־ן # 5 נלײכצײט־זנ ה$מ דער גאמיעםטניק נאם־ײט םץ ^פצ>ןל םץ בשר םלײש די ק>)ל>)ניסםן םון פ^זנערס ק$ל$גיע. דאס איז געװען די אײנציגע הנחד״ װ>)0 די רענירוננ ה$ט נע־ מאכט די אי־דישע ק$ל>ןגיסטן. * * * א אםת נרױפע באװעגוגג פץ םעלד־ארנעט צוױשן פױלישע אידן ה$ט דך אננעהויבן אין יאר 1841. במ דעמאלט זײנען אלע שטרעבונגען צו םעלד״ארבעט נעװען נ$ר בא אידישע יחיױם. דעד בלל אידן, די רבכינ/ רבײם אץ נביר־ם ה$בן דך נישם איכ־ טערעפירט םיט דער ד^זיגער אידעע, ניט נעקוקט אויף דער נואג־ צעד מוראדינער עלנד, װ$ם ה$ט נעהעדשמ צװישן אידן, םאד־ קערט: דער איד, װאס ה$ט ױך גענוםען צו ערד־ארבעט, אמ דודך חסידים און זעהר םרומע אידן באטראכט נעװ$רן םאר א ״קל״, א אדט לײכטזינינק טענש, וקןס װערט,מימן טטן וױלן א םויעד, מיט אלע םויעױם גלײך. הױת $ריםע אידן, די מאסן, ד,$בן מיט אײגעגע ק־עםטן נישט נעק$נט זיך אײנ^רתען א דארף־װירטשאםט און באקומען עדד, אמ פאקי ױ ע>)ל איױשע ערד״ארבעטער געװען בערך קלײן, דכם אין שט$ט אמ טק אויס־ נענאנגק םץ הונגער און קעלט, ם־ל םון די, װאם ד״אבן יא געהאם די מענליכקײט זך צו באזעצן אויםן םעלד, האבן ז׳ך דעדםון צוריקנעהאלטן, נישט װעלנדיג גערעכנט װערן םאר ,קלים״. ס׳אמ אבער נעשײן א פאקט, װאס ה$ט נעצװאוננען ױ םרומםטע אידן, רגײם און רבנים מעודר צו זק אידן, זײ ז$לן זך נעמען צו םעלד״ארבעט און ױ אירישע עםקגים ה$בן זיך נעמוזט ערנםטער םאתעטען סיט דער םראנע פון פאזעצן אמ־ן אויםן פעלד. אידן אץ פויק, לויט אנ׳^פמאך םיט דער רענחרונג םון יאר 1817, ד,אנן נישט באדארםט ױנען אין טיליטעד אץ דערםאר ה$בן אידן נעטוזט ארײנטדאגן אץ טיליטער״קאסע 8 תקרומן״ שטײער אין דעד סומע פון 105,229 רובל, דעד קימער ה$ט $בער נעשטרעבט אויםצונלײכן אלע גקקץ אץ םױלן מיט די נעזעצן, װאס הערשן אין רוםלאנד, ארן דק נאטיעםטניק ה$ם אננעזעיבן ד$ס אױםגלײבן טיט נעמען אידן צום םילימער. ױ ם$רשטײער םץ אידן ה$בן זך באגוצפ מיט אלע םארצײ־ טישע סיטלען אץ באמיט, אז די נזוד, ז$ל נישט ארויםגענעבן װערן, קיץ שום השתדלות ה$ט אבער נישמ געה$לםן. דער נאטיעסטניק ה$ט אױף אלע השתדלותן נעענטםערט, אז עם איז שױן א באשל$םענע זאך: אידן װעלן םהן נק צום סיליטעד נלײך מיט אלע אנדערע אײגװאוינער. דעם 18־טן דעצעסבער 1841, אין ג$םענסט$ג םונם קימער ניי^לאי, האבן די ם^רשטײער םון דער אידישער נעטײנדע אין װארשע דך נעשטעלט םארן נאמי־עםטגיק אץ אים #פנענעבן א װאונש םארן קימערם״װענן״ בא רער נעלעננהײט ה$ט זײ דער גאםיעסטניק נק^גט, אז אידן ז^לץ זץ באשעםטינן מים םעלדי ארבעט. ױ דןךינע װעדטעד םונם נאטיעסטניק האבן נעז^לט זק א אוטדירעקטע תשובה אויף זײערע זײט״נע השתדלותן װענן װײ־ טעדדינן באםרײען אידן םון מיליטעד־דינםט, ם׳ה$ט נעז$לט הײםן, אז אויב אידן װעלן זיך באשעםטינן מיט םעלד־ארבעט, - װעלן זײ באםױיט װערן םץ םיליטער״דינסט. מען ה$ט דאך טט נעװאוםם, אז אץ רוסלאנד, מאו איז־ן רינען און טיליטער, זײנען אויך גאםרײט םץ דינםט ױ אידן, װאס םארנעמק זך מיט חןץף״ וױרטשאםט.