Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

* 5 ע. ג♦ סרעגק 18 מער אלײן באקוטען ערלדגעגישן זיך צו נאועצן אױשן •עלד און צו נמקוםען ערד םון דעד ףענידוגג די חשובםטע קאלאניעם זײגען אין יעגער צײמ (1838) נע״ נױגדעט נעװארן גענבן דארף קאלעטי אין םײגער קרײז, אױװםםא־ װער נונערניע. דאם דאזינע ד$רף האמ געד״ערט צו דער רע״ נירונג, און 2 אידן׳ װאס ה$בן ד>ץט געװאוינט, מאיר און ױםל, הןבן באקומק םון דער רענירוגג ערד אויף אײבינן טשיגש טימן נאדינג צו באזעצן אויף איר אידן, װעלכע װעלן ד באארבעטן אלײן און װעלן נישט געמען צו הילף קײן קריםטן, דער שםח ערד, װ$ס די אידן הןןבן נעקראנן, ה$ט באקומען א נןןמען ,״םרזשיקאלעטי״, אין יאר 1840 זײגען ד$רט שױן נעװען 8 אםאדעם (דארםישע םויערים־הויםן) און א באםעלקערוננ טון 77 מעגער און 69 םרויען, בלויז אידן, װאם ה$בן זץ באשעםטינט אױסשליםליך טיט דארםישער װירטשאםט און ה$בן גישט באי ניצט בא דער ארבעט קײן קריםטן. אין דארף ם$לעםיע, װאם ה$ט אויך נעהערט צו דער רעני׳ רונג (װארשעװער גובערניע, נאםטעער קרײז) זײנען םיל םױעדןי אםאדעס נעװען װיםט. 16 איױשע םאםיליעם ד-ןןבן דך דאן געװענדעט צו דער גובערניאל־מאכט טיט א ביטע, םען ז$ל זײ דארט באזעצן, יעדע םאמיליע האט באקומען(1840) א װלוקע ערד אויף אײבען טשינש מיט א באדינג, אז וײ זאלן נישט באנוצן קײן לךיסטן צו דער ארבעט, די ערד ז>ןל נישט םאנאנדערנעטײלט װערן אץ חלקים, קלעגערע םוןאהאלבער װלוקעאײןחלק, און זי טאר נישט םארקױםט װערן לךיסטן. די 15 םאמיליעם ה$בן זיך דזץמ באזעצט אין א צאל םון 76 נםשות, צװישן 48 לךסטן. די גרעםטע זאך םאר סארברײטן ערדיארבעט צװישן אידן דאט דעמאלט אױםגעט$ן דער װארשעװער נביר, למדן און עסקן, ד זלמן םאזנער, װעלכער האט נעהאט אין פלןןצקער גובעדניע א נרױם נוט, קוכארי. אין דעם דאזק נוט ה$ט ער סןך אין י$ר 1828 נענרינתט א נרויםע טוך־םאבריק, אין װעלכער ער ה$ט באשעםטינט בלומ אידן (מער םון 1000 םאמיליעם, אג׳ערך סססס נםשות), אץ יאר 1840 ה$מ ער אפגענעבן דעם נאמיעםט־ גיק א בימע, עד ז$ל אים ערלױבן צו נרינרן אין זיץ נוט א אידי. שע קאלאניע, ״כדי אידן צונעװאויגען צו םעלדיארבעט״. לױט דעם פלאן, װאם פאזגער האט םארגעשטעלט דעם גא־ מיעסטגיק, האט עד נעזאלט םױדננ 1841 באזעק 15—12 אי־ דישע םאטיליעם, נאך דרײ י$ר, װען די דןןזינע םאטיליעם װעלן שוין זײן נענימ אין דער ארבעמ און ה$בן םון איר חױנד״ װעט ער באזעצן נ$ך 15—12 םאמיליעם. םון פאזנערם םלאן אמ קענטינ נעװען, אז ער װיל די ערשטע אידישע קאלאניסטן זאלן זיך לערנען לאנדװירטשאםט בא די קריםטדכע םױערים, װאם ער האמ נעה$ט אין זײן װנג םוני דעסטװענן ד״ןק דער נאמיעםטניק אים נענעבן די ערלױבעגיש (ער אמ נעװען א חשוב בײם נאמיעםטניק, װײל ער דיאט נעהאט א נ$לדענעם םעדאל םון קײזער ניקאלאי דעם 1״טן םאר דעד טוךיםאבריק װאם ער האט נענרינדעט). די עדלױבעניש האמ ם$זנער באקומען דעם 22״טן אקטאבער 1840 און באלד, הנם ס׳איז נעװען װיגטער״צײט, איז עד צוגע־ טראטן צו דעד ארבעט: עד האט אויםגעבױט 8 שול, א בית־ םדרש׳ 8 םקוד״ םאר יעדער םאמיליע 8 הויז, 8 שײער און 8 שט% און םרילינג האט עד באועצט 12 אידישע םאםיליעם, אפ־ נענעבן זײ שוץ םארזײמע םעלדער, 8לע נױטינע מבשידים און בהטות — די ערד אױף אײבינע םאבט און די איבערינע זאבן אויף אױסצוצאלן אין םשך םק 25 י^ר. ניסל קארטאםל, האט 8 פאזונדערע שטוב, 8 שט8ל, 8 שײער, נעת רוב אידן האבן נארנישט, 8םילו מםט צו ^טעמען האגן זײ נישט אין זײערע עלנדע דידות״ *. . אין מײן בריװ אין רעדאקציע םון די ״בלעטער״(״בלעטער״ נומ. 3, ז. 192) ה$ב איך ציטירט 8 שטעלע םון 8 באריכט, װאם דער גרעםטער דעמאלטינער אידישער באנקיד און אעטעדנענט אץ װארשע, מאטיאם ראזען, ה$מ צונעשטעלט דעד רעגירוננ װענן דער לאגע םץ אידן אין םוילן. אין דער דאזעער שטעלע װערט צװישן אנדערןגעואנט: ״זיי (אידן) 8לע, מימ 8 קליי־ נעם אויסנאם, זײנען םער״ווייגינער נע־ נויט צו בעטלען״. װארשעװער קהל האט זיך םיל מאל געװענדעט צום נאםיעסט־ ניק מים בקשות, ער זאל םארדיכטערן דעם שװעדן יאך םון די :זרות, כדי עם זאל נישמ קומען דערצו, אז 8לע אידן זאלן אוים־ שטארבן פץ הונגער. דער גאמיעסטניק דאט אבער שטענדינ אםגעענטםערט, אז איק מוזן יז נעםען צו ערד*8רבעט, קיץ אנ־ דעד אויםװענ איז פאר זײ נישט םאראן, און אויב די רײכערע אידן װילן באמת אױםהעלםן זײערע ברידער םון זײער שװערער נ-יט, רארפן זײ נרינק קאלאניעם םאר ארימע אידן• אין םיל בקשות, װאם םארשטײער םון דער אידישער באםעל־ קערונג האבן אנגענעבן דעם נאמיעסטניק, דאבן זײ אנגעװיזן, אז די באגרעגיצונגען מאכן אוממענדך צו גרינדן קאלאניעם, און אויב די רענירונג מײנט עתסט מיט איד םארלאנג צו מאכן איק פאר עדד־ארבעטער, דארף מען זײ ערדיבן עדװערבן ערד, אויםמײלן זײ חלקים ערד םץ די רענירוננם־ניטער, ערלױבן זײ װײנינסטנם אין די ערשטע יארן דינגען יךיםנץ, װאם זאלן זײ לערנען די דארםישע װירטשאםט, און אויך נרינדן 8 אידישן קאמי־ שעט, װאם זאל זאמלען נדבות אױף שאםן אידישע קאלאניעם, װארום טיט אײנענע כוחות װעט די םאהארימטע אידישע באםעל־ קערוננ נישט אימשטאנד זק זיך אײנצץןרדנען אויםן םעלד. אידן האבן זעהר נוט נעװאוםט די שטימוננ םון דער רענירוננ אץ זײ האבן םארשטאנען, אז דעד נאםיעםטניק װעט זײ נישט עדלױבן צו קויםן דארםישע ניטעד אן באגרעניצונג, אץ אויב זײ װעלן אזעלכעם םץ אים בעטן, װעט ער זײ פשוט ענטםעדן, אז זײ װיק אים גארן, אז זײ םײנען גאר צו םארכאפן די גאנצע ערד פון לאנד. זײ ה^ין 8לז$ בםירוש נעשריבן אין זײער בקשד״ אז אין םך הכל זאלן אידן םארקויםט װעק אין נאגק לאנד נישט מער, װי 1000 װלוקעם (1 װלוקע - 18 פױלישע מךנעם - 16,8 העקטאד), און אױב עס װעלן םארבײנק 3 יאר, זײט די ערד װעט נעקױפט װעק, װעט 8 הױמל םץ איד גישט באארבעט װערן דורך אידן 8לײן און 6 יאר נאכן קויםן װעלן נישט ב88־בעט װעדן צװײ רריטל — זאל ױ רענירונג קאנםיסקירן ױ נעקױםטע עדד און פארםײלן זץימע אידן, װאם װילן ארבעטן אױםן םעלד. דער נאמיעםטניק האט םארשפראכן צו באטדאכטן די י8־ זינע בקשה אץ צו נעבן אידן, װאס ארבעטן אױםן םעלד, ױ זעלבע הנחות, װאם עס װעדן נענעבן אידישע ערד״ארבעטער אין רוםלאנד. נאר אײדער דער נאמיעםטניק האט נעגעבן א ענטםער אויף די בקשות, האט זץ םיל אידן אײנגענעבן אין םארשידענע ער־ * ״װעגן רעפןץעידן *ידף־, •ואיעקט $*געגעבן(חנר רןגירונג) *ין יןץ• 1841 (■ױליש), םןזן 18$4($ן ן נןםען)• *ץ דער גוץףיוד זעחם מען, 8? *יר ם*רם#סער *יז מװען *רעזעם םוןד*ריעיס־ר*ם *ין ן קרײז *ון ת$ם גע־ העדם *ו די העכערע ם״ניז םון דער *ױלייחם• געזעלימםם• דער *דךעקם גענער םארלאנגם #ץ רוסיםן קײזער *ו גריגרן * *ידיםע םלוכזז *ין *ײנע םון זײנע װײסע לענדער *ין דןרם נןזעגן *לע *ױליעזע *ירן•