Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

11 יי *די<*9 חו6ז*סחונ? 5 הײננמ פכלל ןןפ אוץ בא א׳־דן בגורמ םון אױסערדכע וױרקועק. אפבעסטן באוױיזט עם מאקע םישבעת אלײן אין זיץ בוך, און ד$ך קומט עד צום אויסםיר, '*ו די םזןדשײדנקײמ םת תד קער־ פער<ררם בא אידן םץ םשחצײדענע לענדער נעםט ז7 וײדער אם$ל םון דער זעלבער םיבד״ וױ די דיםערענץ םון דער הױמ־ םארב און םון דער קאם־&ארם, ד. ד- ם,ץ דער אויםםישונג טיט ארוםינע םעלקעד, באםת א מאדנע לאניקז טיד זײנען פארטיג מיט די אידישע ראםן־םימנים, װעלכע תכענק דך אין דער אנטראםאלאניע םאר די סאםע װיכטיגםטע. מיר דארםן בלויז מןך נעבן אנ׳אנאדז םון ןןט די סימנים םון שטאגדםונקט םץ תר םןןדערנעד אנםראםאלאגיע און בי$ל$ניע. און דאן װעלן מיד שוין קזןנען ניט סך דך שאםן א קלארע מײנוננ רענן תר חזםן־צונעהעױנקײט םון די איזץ, סנ־ מיר װעלן אױך אימשטאנד זק ןןנצוצײכענען באשטיםטע טענ־ דענצן אץ דער עזנענישער אנטוױקלוננ םץ אידישן םאלק. לןן־ מיר זשע איבערנײען צום דעדמזןנטן אגאליז. לןןםיד ןןנהרבן םון לעצטן, ערשט באשריבענעם םימן, םץ דער נרױם פון קעךםער, םון שטאלט. נעװײנליך קומם פ>ד דאם ראקםן בא אלע פענשן לעדך נלײך. אויך דאס, װאם מײדלעך יזןגן א*בער די אינגלעך אץ די י$רן םאר תי געשלעכםליכער רייפקײט, דערנזןך, םארקערמ, ראקםן די איננלעך שנעלער א,ץ י$נן איבער די םײדלעך שױן אױף שטענדינ — דזןס קומט פאר בא אלע דאסעם גלייך, אין די ראמען פון יעדעד ראםע מאכט זיך אזר, אז די נרױס־קערםער־ דינע זײנען אפט שוץ קלײנערהײט גתסער פאר זתת חברים פ.ץ זעלבן עלטער; ס׳מדעםט אבער אויך, אז זײ געבן םלוצלינג א ראקס־אוים, אץ בנרוה־םערי$ד, און יזןנן דעםאלט ערשט איבער זתת חבױם. דערפץ אלײן זעהט מען שױן, וױ תר דאזינער ענץ איז םאדריקלם און קאםםליצירמ. דאם ראקסן הײנגט סון דער אינערײנינםםעד סעגךעציע, עס וױרקן אויפן װאקםן די פדמום־דריזן (ם^סז^נסזורד) אין די היםאםיזן(אץ&קסתזומ). 1 אױב אײנע םץ די דריזן ארפעט םאלש, װאקםט אױם א ריז אדער םארקערם א קארליק. אױםער תם װירקם נאנץ שטאדק אױפן ראקסן אױך די תרנערונ^ בא תי ארימער באםעלקע־ רוננ איז די קערםעד־נרױס םץ די קינתר, זתר ברוםט־ און קאפ־סארנעם א סך קלענעד, אײדער במ תד ימנט םץ פארםענ־ ליכע קרײזן*. ױדס װײזס >ץ מים תכם, אז רי םביבה האט א שטארקע וױרקונג אויף תר נרױס םץ קערפער, אלס ראסן־ סימן איז די קערםער־ג-ױם א פלאםםישער םאקסאר, װאס עם וױרקן אױף אים די תרנערוננ, די ראױנונג, די ארט באשעםםינוננ, ק־אנקד,ײטן, מאדאלישע סיבות >נד,; בכן, איז הגם ס׳איז קיץ םםק ניט, אז די קערםער־נרױם ק$ן איבערנתן אױך בירושה אץ תר משפחד״ און ױ קאן, הײםם דאס, באטדאכט װעוץ םאר א ־אסן־יםאקטאר — דאך אמ עם אבער אזא פאקטאר, װאם די ארומינע באדיננונגק אץ די םאציאלע אוםשטענדן קאנק אױף אים ד.אבן א בארײטנדינע װידקוננ. אץ אידן זײנק טאקי תר בעםטער בארײז תדםאר. מיר האבן שוץ נעזעהק, אז תר צרײטער דור רוםישע און פוילישע אידן אץ אמעריקע נימ אן אנדעת קערםער־נרױס אײדער זתת אײננעװאנתרטע עלטערן. אבער א חוץ תם איז א םאקם, אז די אידץ אץ אײראםע זײ־ נק כמעם אומעםום קלענער לערך אויף 2 םמ״ אײדער זײעדע •) 591 *•ו>ס(1סו01<1 *ס1>ס1>>1ו8סו>ס)1זו>וסו*<?ז.. •.ת1#(סו1א סס<,ססס1)7>1סס*ו8 1>ש> ו1ו1*1*)1ס8ו1ס[1<א8 ו><ו1ס11ו1סוחס■ י*1> .—1ץײסו>0 ... 1911 .ו>ו>*>תח1< .וס*1 .? .01(1 1סוו זסו1ס*מ .א .1ס<? ,זססו8 1 .*סזיז אמ באזונדער אױםםאלנדיכ לױט ױדט׳ם מײנמג תרםאר װאם בא די ספנים םץ שארבן אץ םארב זײנען די װאקלונגק זעדד אוםבאדײטנדינ, טאקע וױ בא א אײנהײמליכן םים. אוױ צום בײשםיל, תרנרײכט די קעדםער<רױם בא די עננדשע אידן במ 170 סענטימעטר; בא די נאליצישע אידן קױם 162,3 און בא די װארשעװער אידן נאר 160 סענטימעטער. די אידן םון רײכן תםטענד אין לאנדאן זײנק נרעםער פון די אידן אץ ארימק אואײטשעםעל. די נױ־יארקער אידן, װעלכע שםאמען במעט אלע םץ רוסלאנד, זײנק דאך, לויט םישבערנס אױםמעסטונגען, גרע־ סער, אײדעד זתרע קרובים, תלכע זײנען םאדבליבן אין רום־ לאנד. עלקינד און םניניריאװ ד״אבן נעמאכט אױםמעסטונגען און דאבן נעםונען, אז די קערםעד<רױם בא די אידן אין םױלן אמ דורכשניטליך 161 סענטימעטער, בשעת בא די אימינראנטן םון םוילן אין אטעריקע איז די קעדפער<רױם 1634 סמ. אין ליטע און װײם־רוםלאנד אמ די אידישע קערפער־מאם — לױט סניניריאװ, טאלקא־ט־ינעװיטש און יאקאװענקא — 162, אץ בא אמעריקאגער אידן םון די זעלבע נעננםן — 164,2 סענטימעטער. די אידן םץ דרום־דוסלאנד אץ אוקראיגע זײנען באמערקבאר נרעסער, אײדער די אידן פון פוילן און ליטע. םניניריאװ און װײםנבערנ האבן אין די דאױנע ראיאנען (דרום־ רוסלאנד און אוקראינע) םעספנעשטעלט א אידישע קעדפער־ נרױס דורכשניטליך םון 164, און בא נױ־יארקעד אידן םץ די זעלבע ראיאנק — 165,6 סכג די אידישע אימינראנטן פון אוננארן זײנען אױך אױף 3 םענטיפעטער נרעםעד, אײדער די אידן אין אוננארן גוםא. אנ׳אױםנאם זײנען נאר די נאליצישע אידן, רעלכע װײזן אדוים די זעלבע מאם — 162,3 םפג — סײ אין דער הײם אץ סײ אין אמעױקע. םישבערנ ברײנגט ידיעות תנן 1404 אידישע עמינראנשן אין נױ־יארק, װעלבע האבן נעהאט א קערםעד־מאם םון 164,2 שפ״ און יתרע קינדעד שױן — 167,9 םנג אין משך םץ אײן דור אמ די קערםער־מאם נרעםער נעװארן אויף 3,7 םכג בא־ אז׳ם אויסםארשועק אץ אמעריקע האבן אױך נענעבן די זעלבע רעזולטאטן. כדי נאך בולטער װימן דאם אױםװאקסן םץ דעד קערםער־נדוים, ברײנגט פישבעמ א טאבעלע, װעלכע מיר האלטן םאר ניט איבערינ צו ברײנגק אױך רא: געבױדעגע בעבוידעגע אץ אױסלןנד זוק *םעריקע (•מ *שמנםן) 8,77 24,57 . םערזאנען םץ קלײנעם שטאלט (160 םכע אץ נידעריגעח . . 24,19 30,63 . קלענעת םץ מיטל־גרויס (160 במ 165 סמ.) ... 33,07 26,99 . העכערע םון טיטל־נרויס (165 במ 170 סכ^) ... 33,87 17,81 . םץ נרױםן שטאלמ (170 םט. און העכער) . . . םץ תר טאבעלע תרט קלאר, או בעת צװישן די אידן, װאם זײנק נעבױדן געװארן אין מזרח־אײראםע, איז םאראן 24,57% םץ קלײנעם שטאלט, אמ צװישן די נעבױתנע אין אםעױקע םאראן אזעלכע נאר 8,77%; םאוקערט, אין תר רובריק םץ נרױק שטאלמ מאכן שױן אױס די אמעריקאנער נע־ גױרקע אידן 33,87% אץ זתת אײנגעװאנדערטע עלטערן נאר 17,81%. ױ דאױנע צאלן װימן בלי סםק, אז די נרױם םץ קערםעד י