Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1923-01-01 · Nummer 1 (Februar) - נומער 1 · p. [Seite]

16 1 ד-ר. ם. םימנעדנ 12 באםן נעװאוץ. עדשס אין 1867 יןד זײנק די דאזינע מונרענ״ צונגען נעםאלן. װאם ס׳אמ שײך נןןדן קןק םען דןץם גאםעדקק דאס אײגעגע נילד, װאס אין םרײסןג אין די ערשטע 20 יאר א שםארקע םארםעדדננ םדן דעד אידישער גאםעלקערוננ (נערך 46%). שםעטעד םון 1840—1871, א אאשװאכוננ. ס׳איז נים םענדך אין.דעם ארטיקל נו םארנעםען זץ־ מים טרטים און ןןנװײזן ארף די סינות םונם דןזינן ■<*אקנו, און םיד םוזן ױך נאנגיגענק םיט ברײנגק די ייילע םאקטן״ ״ <הםשך קוםט), נעװק קק נרויסער זזילוק נװישן דעד םארםערונג מו^זעדב• און םזרחיאידן. י . אנדעדש איז דאם נילד.אץ נאיערן, ד$ איז די.םארםעדוננ םון 1820—1840 סףדגל 16%. םוץ 1840—1871 האט באיערן םארלױדן אײן זעקסםל םון איר אידישער נ&םעלקעדונג די םינות םון דעד דןןזיגעד ערשײנוננ זײנק קדם נל •^ליםישע. דנט 1840 י>ך הזןט םען ד$רט םאדבאםן די איםינראניע םון אידן, די *$ל םון דעד #רסינעד אידישעד באםעלקעדוננ האט םק-באנרענינט, א סך באשעםטינוננק זײנק םאר אידן םאר׳ די ראםךסימניםנבא אידך)• ד״ר ם• סישבערג• ,, ן םאר דעם ודיםנשאםםליכן *נםרןןם*׳ . לןןנ איז ראםע א ניאלאגישער באגריף״און דןוס הײסם בא אים ד^םזעלבע, װאסיבא דעם זאאלאג $רער בײם נאטאני׳קעד: א נרוםע חיות ןןדער םלאנק, װ$ם זײנק נע׳ בונדן סיט אײן ןוטשטאםוגג דער הויםטםיםן ם.*ר רןזםע איז דעד נלי-יכער טיט, םענן אםילו קלײנע םרםים בא יחידים ניט שםיםען םיט דעם מוםטער<רט םונם כלל. קאלעקטיװן, װןןם םאנן אױס א ראםע, םוזן ה$בן קלןןר׳ ארסנעשטראכענע סיםגים םאר אלע גלידער נלײךן םיט ד דזןי ױנע סיטנים זײנק זײ פאראײנינט און דעדםים שײדן זײ זיך ןןט טון אלע אנדעדע. אנםראטאלאנן הןןבן נעוױםע נ$רםעסי זנו םעםםן דערםים) דעם,נראד ענדכקײם אין םארםאלאגישע \ און טמי^׳אגישע נררנטאײננשאםטן נא א ראםע*ק$לעקטיװ, ס׳איז אויך * םוז, אז ד םיםנמג װ$ם שײדן ןןט א נעװיסע ראםע םון אלע אנדעדע, ז^לן נלײבן אוםנעענדערנג ד. זג זײ ^יז יל י׳יייײז לאננ און זײ ז$לן ױך אין דער זעלבער םאים איגערטר$נן .אויף דעם נאכוואוקם (נעװיםע קלײנע שנױם ױינק ד$ ניט אױסי נעשלןןםן), אץ װ$ס םאר א נמנדאםישער ןןדער סאציאלעי סביבה ד ד$זינע נאכחדות קןק ניט ױץ. נרעדליך אויסנעסארשט א נח־יסע ק|ל םענשליכע קאםטלעקסן אין םארשידענע םײלן װעלסג ה$ט ױך אבער ארױסנעשםעלט, :| אז דער ניאלאנישעד נאנדיף ״ראםע״, װי ער איז דןן םריעד אויס׳ נעטייטשנג איז נים דבםיג אויג ם׳װיל האבן ד ,ריינע״ ראםעי װארום אין דעד םענשהײנג יעדנםאל בא ניװיליזידםע נדוםענג איז שװעד צו נעםינק א ראסע, װאם דער םאנםאן ז$ל ױ האלםן םאר א ,רײנע״♦ דזןס זן)ל אונז קל$ר װערן, װק םיד דעדמןנק ױך, *ז אםילו ז$$ל$נן אוץ באםאגיקער סוניץ ױך זעהר נעהיט םיםן װארט ראסע, און םארװענדן דאם קײנם$ל נים אױף חיות ןדער םלאנזון, װי לאננ ױי זײנק אינם נאםזדנושםאנד. אץ םאל האלסן זײ מער םונם װ$רט .װאריעטעט״ (םץ), ד, ד״ זײ לזןץ דעדםיט ןןםן ד םראנע װענן דער אוםםארענדער׳ , ליכקײט און װענן דעם דױעד םונם טים, — דןדג װאס איז אםװ םאר א ראסע. רעוץ ױי $בעד םון הױזחיזת און קול׳ . טה־םלאנק, אזױ נדק זײ ד$ם װארט ״ראסע׳*, בתנאי אז ד נע׳ העדינע נרוםע םארםאגם שױן א נענונע נ$ל אײנגטיםליכע! םיםניפג װאם נאװײזן א טים. אנדעדש נעדעדם הײםט דןק אזוי: םיר טענן זיכער םוורװענדץ דןןס װןןרט (ארײנםיו־), דע^• אינםעדעס םאר ראםןיטסןבלעםק איז ד לענםע נײם •*) נעװ$רן זעהר שטארק, א סך םעד אײדער םאר אנדערע םראנן, װאם נעלעדנטע, םובלתױסטן אוץ םזןליטיקער נעבן ױך >)£ םיט זײ. ם׳םאכט דעם אײנדרוק, אז װ*ש םער ס׳םאלם אין אײראםע דעד יראתיהבבוד םאר דעם נלוםרשסן יחום םון אײנ• זועלנע טעדזאנק >ךער םאםיליעם, אלץ םער ניט טען זיןי ץם םיט םארהעדליק און םארנעםעדן נעװיסע נאציעס און ראםענג םיר הערן, או סיוײנק םאדאן בעסערע, העכעדע, אײרעלעדע רא• סעיג און זײ אמ אננעצײכגם זנו םידן, זנו גאהערשן.ןןדער אםילו ג^ר צו םארקנעכטן נידעדיגערע, װײנינעריבאגאבטע, אוםאײדעלע ראםעגג די מודד״ אז ראםעס זײנק ניט נלײך, האט איזנט אוםעי םום אירע נביאים. בא קק היגיענעיםראנע, ז>(ל~ךץןס זײן נא׳ ציאנאלע, מוניזױםאלע, טראםעסיאנעלע >ךער םערזענליכע היי ניענזג העדם איר ניט אזױ םיל התםעלװג װי װען ם׳רעדם װעגן טעןךיעס םןן ראםנהיניענע. ' א םך םון יענע נביאים מ־ײבן ױך אריץ אין א היץ םון רע• ליניעק םאנאםמם, װען זײ',רעדן םון דער אוםגלײכקײט זמױשן דאסענג ם׳באהאנדלט די םרןןבלעםק *װײםע און םארבינע״, ״אריעד אוץ סעםיטן״, נערםאנק אזץ םלאהץ״, ״עננליש׳זאקםן און קעלטן״ >ג >ג װ, אויף אזא שםײנער, אז מ׳םוז ױך קענן דעם װעדן, אםילו װק דו זעהסט דא ניט קיץ שום נרונט םאר שרעק. א) ראםע איז א ביאלאנישער באגריף. םענ דאס אויסזעהן זײםינע םענשן װי םאדנע, נאר אזױ איז דאם: מיר ד,אבן גאך נים קיץ קלארן אויסםײטש םארן װארם ״ראסע״, כאםש אץ דעד אנטראםאלאנישעד ליטעראטור נוצט מק דאם אםט, דערהױטט אץ דער אגטראם^סאציאלאניע, אץ דעם.יוננםטן שירןץץ םון אונזער צװײנװיסנשאםט *••). .*> רעלנדינ ארײנטיוץ דעם לעזעי ײח יי חיםז־א־אבלעםק, האט די רעדאקציע נעפונק םאר ביןםינ נעבן דאם ערשטע *רסיקל טון בוך *ץ באקאנטן אידישן ראםן׳םארשער ד*ר * םישבערנ: ,די ראםן-םםנים בא אידן*. **) ם׳דארף נעדײנקק, *ז םישבערנם בוך איז ארוים דאם, . יאר *1*1, ד. ד. מאר דיא קרינ. •••) רער נעלערנטער םאנואוודיע האלט יעדנבאל יײ .אנמרא; םא-םאציאלאניע״ םאר א .םאלש־װיםנשאטס״, װײל ־םײ אנטראיא• לאנן, םײ ״ןציאלןנן האלק דערםון ניט.