Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1923-01-01 · Nummer 1 (Februar) - נומער 1 · p. [Seite]

1_6<___ די ^**?***■ע י*ע *ז ױ *ױז<_5 די םאציאל־עקאנאמישע לאגע פוין די אידן אץ תםלאנד פץ 1905 ביז דער לעצטער צײט , פר$פ• ב• ברמקום• י - באנמם נאר שנעל זןננעהרנן קוםען זנו דך״ שוץ אץ יןןר 1909 רינק די םןןלנן םון דעד רעוזןולחיע סארשװאפיז אק ט־ן 1910 הןןט ד רושייםע םן|לקםי ורדםעןוםם זןננעזץיבן אוםנעהרעד מנעל בו בדהק. דעד װאוקס םון די םרײק אויף לאנדוזירטמאםםליכע *ר$י דוקםן אינ׳ם אמטינן ץדדיונדערם ה$ם זעהר ױנםטינ נעוױדקם ארם׳ן עק$נ$םײק לעבן םונ׳ם לאנד, װ$ם ד׳זןם נאדארםם דעק דיי אויםלענדישע חובות חדכ׳ן ןןררםםיד םק רר״שםןוםן. םים׳ן װאקםן םונ׳ם עקםם^רט ה$ט רוסלאנד נעלימט נררםע סכוםים און הןןט נעהאם די םענליכקײם ארײנםיו־ן םון אויםראנד םער נויםינע •ר^חקבי^נם׳מיםלק. א רײה נעלוננקע אנרארישע רעםןןרםק נןןך דער רעוזןןלסרע און דעד זולנעמײנעד װאוקש םון דעד םןןלק*ענערניע הןןבן אררם• נעדוםן די■ ערשםע םרןןנרעםיװע שםרעמוננק נורשן די מאסן םודם רוםישן •ויעדםום. אזעלכע שםרעםוננק אמ נעוזק צו בא• םערקן נןןך דער רעײ^לתיע םון 1905 אץ אלע נעננדן םון חס• לאנד״ ןןבער באזונדעדס בולט זקןבן זײ רך ארויסנעזומן אינ׳ם םעדב־קאנם זנװישן די םויערים״ נעבן וזעלבע ם׳הןונן האנם בא דאנט נעלעבט די אידישע םאםן, א םך ה$בן אויך נעהןןלק די םויערינ^איבעדװאנדערוננק, אוץי װעלכע די רענירתג ה$ט אוים• נקעבן גרויסע םכוםינ^ יאוםעטום אמ געשםינן די קקי-קראםט םין די םויעדשע םאםן, װעלכע ה$בן נעבילדעם * װיבסמן מודק םאר דער אינדוסטױק ־ די אינריסםריעףל אנםװיקלוגג םונ׳פ לאנד אמ נעגןןננק עדב דעד זולװעלטדמ^ םלחטה םים שנעלע שדיםן די דדוסרוםישע בעדניאינדוםםדיע, װ^£ ה^ם שוץ םון לאננ אװעגךעדוקם ארף דעד צװײטעד םדדנה די אינרוםםריע םון אחדאל, אמ נעוזזןרן דעד הויםם• סקוד םון קוילן, אײק, שסןןל און ה$ם $ננעהרבן שםילן די דקוםי• נירנדינע דןןלע אינ׳ם עק^םישן לענן םונ׳ם לאנד♦ די םױלי׳םעי מזונוםזוקטוד״אינחסטױע הןוט ארםנענדם און םים עדםןולנ ק$נ• קוױדם םיט דעד םןוסקװעד ארף ױ װײםע טעדק םון םורח• אץ אדאנדש רוםלאנד. * דעד נ^לדענעד נעלםיםארקעד הןןם בשלום אױבעתעםרןבן $ןלע ערשיםעדתגק םון דעד רעװןומביע♦ עד ה$$ם משםיבמ דעם רקר■ לעדן קןןנםאקס בווישן רוםלאנד און םעדביאײ^בע אץ נעזיבעדם דעם בוםלוס םון ארסלעסױשע קאםיםאלן קיק חםלזונד. ױ רו• סישע װעדם׳אזוםידן זײנען נריננ דעזוליױו׳ם נעמ$דץ אץ ארםלזונד, אץ חםלזונד טםא ה$בן זיך זוגנעקליק זוםשםזךוננק. נים קוקנריק אױף ױ נהרסע החםבת םאר םיליםעדיבדמם און דעד םזורנדעםערוגנ םון דעד בילדתנםיקומבז־עלעד םעגוינקײם םק דק• רענירוננ איז?ץוך דער רדםישעד בױדזשעם נעזען אץ בדשםאנד םון םולן נלײבנעודכפג ■+-. •. . ױ אינםעגסיװע זונםװיקלונג םון״דע■ נאנבער ם^לק^ױדםשזוםם וקום ניט נעקזונם דם װיחןן בו כײק *יטן עקז^םישן סבב םון דער אידישעד בזוםעלקעדתנ. בײס •ויעדמחש איז אלץינעיזזוקםן ױ זוץי ד מיוזת סרכיס ירזדמן מןנדלןר *ן מןל״ םלאכה; די דיכנםות םון ױ אידישע סמוױס זײנען נעוזזוקםן, און זײעד םעםמקײם איז םעד דט געװען םענריך בד באװיענעבן םיםץ קױמ םונ׳ם מחום. ױ װאקםנױגע אעחסםױעלע בענםרק םון ױ רוםישע רעװ$לוביע םונ׳ם 1905<םן יןזר איז םץ דער אויסעד• דבעד זײם װי דורכנעםאלןן ױ םזוכם אמ םארבליבן אץ ױ םריער* ױנע הענפו, ד$ןך אמ ױ חםישע רעגידונג נעװק געבװאוננק חרכ• בוםירן זעהר װיבסינע רעם^דםק, םײלװײז כדי בו נאםױדינן ױ םןזדעחונגק םון דעד רעװזולחרע, טײלוזימ בדי בו םזורהיםן ם&ר א נײער רעיי$מביע״ אנער אץ איץ נעביט ה$מ ױ רענידתנ:ע• שםדעבם בו לזוק זולץ אומםזוו־ענרעדט — אץ געביט םון דעו־ איי ױשעד נעזעבנעבוננ. זודדבז/ װןום םעד ױ םודא םון דער רע• גיחנג םזור דער רעװזולחניע איז נעםזולן, זולץ שטדײננער און אײנ• נענעםענעד זײנק נעװזןרן ױ בזונרענבתגק. םירנדינ זו הזורטנעקינן קאםף םאר נלײכבזורעכטינוננ, זײנק סױ שםעגוינ נעװק טםה בו םזןרשםעלן אונזער עקזונןןמישע לןונע אלם איננזונק זןםהעננינ םון ױ בווגרענצתנק און גזיחת. אץ זולנעםיץ אמ ױכםיג אז ױ באגרענבונגק זײנק נעװק אײנעו־ םץ ױ װיכםינסםע םזוקםןןרן, װןןס ו<זום שםזװק נעווידקט אױף דעם עקןונןוםישן בושםזונד םון דעד אידישעד בזוםעלקעותג אץ חם־- לזונדן בלױז חדך דעד םיםםעם םון בזברענבתנק קןון מק עד• קלערן דעם םזוקם, װןום אץ זוזזו נחים לזונד, װאו ם׳זײנק םזוחון זוזדםיל נאפרדליכע ױיבםיםעד, זײנק ױ אידן םזורבליבן ארף זוזזו נידדבער עקזונןוםישער שםוםע; דןום הןוט ױ געזעבגעבונג םון ־בזונרענבונגק קינםםלץ־ אונםערגעהזולםן ױ קןונבענטרזוביע םון ׳דעד אידישעד באםעלקע־־וננ אץ ױ קלײנע שםעםלזוך םונ׳ם נע• װעזענעם •וילן און איר הושעםטינונג דעד עיקר אױםץ נענים םון קלײףהזונדל און םלאכה. ױ בזונרענבתנק הןובן ןובעד זוררםנעחםן זו װירעו־שםאגד, ׳ אק זײעד װידקוננ אמ ןוםגעשװזוכם נעוזןוון דװ־ך םזורשירענע אױ׳ סערליכע אק אינערליכע סבות, חרך ־וײ זולנעמײנע מנאים םון דעד עקזונןונדשעד אנטחױקלונג אץ רוסדאגד און חדך דעם װאוקס םק די־ קולטורעלע בחות בזו דער איױשעד בזוםעלקעדוע. און , םיר זעהן םזוקי, זוז נים קוקנדינ אויף דעד נזונבעד שםדײננקײם.םץ י ױ חסישע גזיחת אק בזונרענבתגק איז ניט נעװק םענליך בו םזווהאלםן ױ שנעלע עק^בןןםישע זונםװיקלתנ םון ױ איוץ, װעלנע הןובן םק ןונהרב םק הײנטינן יןורהתדעדם זולץ םער םזורלזוזט ױ קלײנע שםעםלזוך םונ׳ם מחום, װעלכע נעםינק ױךאין א בושםזונד םק עקזונןונרשער יױדד״ אק זײנק זוריבעדגעגאנגק בו נײע, מןורערנערע םזןוםק םון עקזןנזןםישעד םעפדגקיימ. ארף זוזא אוםן, הןןט אץ אלנעםײן דעד עקןונןוםישעד םבב םק דעד אידישעד בא• םעלקערתנ םוור דעד םלחטה רך נעםתק ארם׳ן װענ םון םןורבע• םעדתכ ױ •ןונרןוםק םון 1905 ר$נן זװרסנעװק א גןןזיסע םדיוםה און נודם נעװק דןןם עםינרידן םון אײנינע זעהר וױכטינע עלעםענםן םון דעד אידישעד נזוםעלקעדןנג ױ װידקתנ םק ױ םןונר^םק איז ןןבעו םןב־ם נעװען בייטװיילינ און םאראיבערנײענדינ אק גים נעקזןנם •זב־אליח״ן ױ השםעה םון םעכטינעדע םזוקםןךן, װןןס הןק נמםםינ נעוזידקם אױף דעד עקזוג$וטישעו זונםװיקלתנ םון דעד ון^^:ןמםעלקעדתס ױ נרעסמעירןןליע הןןם דערבײ נעשםילט דעד זולנעםײנעד בו• שםזוגד םון דער חםישער םןולקם׳װירםשזוםפג נן^ דעד רעוזןןמ• במ^עדשיטעחננ םק 1905 חןןם דעד חסישעד עקזןנןןםישעד ןןר•