Literarishe bleter · 1934-05-18 · 20 (18.5.1934) · p. Seite 317

ױיס 17נ זין <*רישע!לעטער נום. 20 (323^ ע. י. #7רפז#ן / פר #ג דער ערשטער יידישער טאז־פילם אײ טשעכיע דער קארפאטן-רוסער ײדישער קיבוץ, וװ עם האבן ערשם אנגעהױבן זיך ארײנצורײםן די ערשםע שטראלן םון א ײדיש- קולטורעלן רענעסאנס, האט נישט באװיזן, צוליב דעם ארטיקן רעליגיעז׳פארכניאקעטן לעבנס׳שטײגער, ארויםצוגעבן אן אײגענע דיכטעריש׳שעפערישע קראםס, װאס זאל זעטיקן דעם קינםטלערם אומרו מיט דעם אייגענעם שפע׳שטאף. אבינדור המאורי׳ הגם א געבוירענער אין קארפאטן׳רום- לאנד, האט ער כמעט נישט געשריבן ײדיש. אין די ײנגערע יארן האם ער געשאםן אין דער אונגארישער שפראך, און אין די מלחמה יארן איז ער איבערגעגאנגען צו העברעיש. (אויך איז ער אײנער םון די םאנאטישםטע שונאים און באקעמםער פון ײדיש). ערשם אױואן אלבראכט, האט איבערגענומען די דאנקבארע םיםיע, צו אנטפלעקן םאוץ טשעכישן םאלק דעם קארפאטן׳רוםער ײדם נשמה, װאם האט זיך באהאםטן מיס דער ארטיקער מאמע ערד. אמת, נישט אלע ײדן םון דארט באשעם״ טיקן זיך מיט ערד׳ארבעט. אבער םון די הונדערט טױזנם קאר• פאםן׳רוםער ײדישע תושבים לעבן דאך ארום 17 טויזנס ײק אין די דערםער אלס פשוטע פויערן. מיר זענען געװוינט דערצו, אז װען נישט׳ײדן נעםען זיך צו ײדישקײט, קומט תמיד ארױם א שרעקלעכער עם׳הארצות. געדענקען מיר דאך געװיםע ײדישע םילמען םון נישט׳ײדישע רעזשיםערן מיט זײערע אבסורדן. דער טשעכישער פילם׳רעזשי׳ םער װאנטשורא, הגם אלײן א הונדערס פראצענטיקער קריםט, האט אבער שטארק מדקדק געװען, אז אלץ זאל זײן אין ארד׳ נונג. איז טאקע ארױםגעקומען א םילם ־ אן אנםיק. דער םילם הײםט: ,מאריסא די זינדערין׳. אינהאלטז א געשיכטע םונם ײדיש׳רוטענישן לעבן אין דער קארפאטן׳רוסער מדינה. פרײד אין קאכף םארן מיזערנעם לעבן, נאציאנאל׳רע׳ ליגיעזע קאנםליקטן צװישן די ײדן און רוטענער. און כאטש די טענדענץ םונם םילם קאן אונז ײדן, (םון רײן׳נאציאנאלן שטאנד׳ פונקט) נישט אינגאנצן באםרידיקן, איז אבער דער םילם א שטיק נאטירלעכער אםת, װייל אזױ זעט אויס די גרויע װירקלעכקײט פונם ארטיקן םארחושכטן לעבן. עם איז א גרויםער םםק, אויב א םילם׳אונטערנעמונג ערגיץ אנדערש, װאלט אויף זיך גענומען די אויםגאבע, צו םי׳ נאנםירן אזא םילם, װאם האט אפגעקאסם עטלעכע מיליאן קראןי םוף׳כל׳סוף איז דאך דאם א ײדישער סילם, װאס איז ס׳רוב אנגעװיזן אויף א ײדישן קאנםומענט. אמת: אויך טשעכן לויפן צו דעם פילם, װאם װערט א לאנגע צײט דעמאנסטרירט אין א גרויםן פראגער קינא און האט א ריזיקן מאראלישן און םי׳ נאנםיעלן דערפאלנ. איך האב גוט אבםערװירט מײנע סשעכישע שכנים, זיצנ׳ דיק אין קינא. מען םארםאלגט מיט א םארכאפטן אטעם די שפאנענדע האנדלוננ. זײ העק דאס אזמםארשטענדלעכע פאר זײ ײדישע לשון (אץ רוםעניש אריענטירן זײ זיך םארס) און שא׳שטיל. קײנער פראטעסטירט נישט קעגן דער ײדישער שפראך. די באצױנג — א װירדיקע, א מענטשלעכע, װײל די טשעכן זענען דעמאקראסן! אינם סלאװישן פראג, האבן די םשעכן געהערט און גע׳ זען א ײדיש׳רעדנדיקן טאן׳פילם, און— די ערד האט זיך נישמ געשפאלטן! אבער ערגעץ אנדערש׳װו,-צװישן ײדן אין דער עכט ײדישער שטאט, װאלם מען געשװיגן, װען מ׳הערט םאמע׳לשץז איװאן אלבראכם, אײנער פון די פאפולערםסע טשעכישע ןד ■טשטעלער, האט זיך סארליבט אינם יידישן לעבן םון אונ׳ זעו . קארפאטן׳תסער ײק און שעפט פון דארסן אוצרות םיס ערי ריקן שםאף םאר זײנע ראמאנען, נאװעלן און דערצײלוננען. דנכ עטלעכע יאר איז אלבראכט עולה׳רגל איבער די קארפאםן׳ ווסדר ײדישע ישובים און אנםציקט זיך מיטן דארטיקן פרימי׳ סױי זאלקסםיפלעכן לעבן. ער װערט פלוצים פארפאלן פונם װא:ער גרוים׳שטאטישן טומל, אםטמאל אויף א זײער לאנגע דיס, ביז ער קומס צותק מים א םארטיקן ראמאן... אץ משך פון זײנע אומצײליקע װאנדערונגען איבער די ווסטע שליאכן םון קארפאטן׳תםלאנדס דערםער און שטעטלעך, ואם אלבראכט זיך אויםגעלערנט רעדן אץ לײענען ײדיש. װובא: ער לערנט און קארעגירט אםילו בײ זײנע ײדישע דסשסועםער דאם ײדישע לשון, װאס איז נאך םארגרעבט מיט ןן אור׳װילדער אוםבאהאלפנקײט. אלבראכטס ראמאנען םארמאגן די פעלה, װאם זײ זענען יומיד באהויכם טיט קתטישע באלערונגען סארן לײענער. א זסענדיקער זוכער םץ אמת, איז ער גאנץ אפט א מליץ׳יושר וןו די קארפאטן׳רוסער ײדן צוליב זײער עכסער םאלקםטים׳ ימקײט אץ זעלטענער אײגנארם. אלבראכם איז נישס קיץ אײנציקער צװישן די םשעכישע זױפטשםעלער, װאס האבן זיך .פארליבט׳ אץ קארפאטן׳רוסער ״ױשע טעםעם. אויך קארל נאװי, א ױנגער טאלאנטירטער םשע׳ ניעער שתםטשטעלער, האם אננעהויבן צו,קאנקורירן׳ אלבראכטן. ןגער ױי זענען גאנץ םארשיק אין באנעםען און אין באאר׳ נעסן דעם שםאף. אט די בײדע שריםםשטעלער, בשותפות םיטן םילם׳רע׳ זעיסער װלאדיסלאװ װאנטשורא, זענען געםאלן אויף א געװאג׳ סער אידעע: צו ,דרײען׳ א םילם׳רעפארטאזש פונם קארפאטן׳ ײסער ײדישן אץ רוטענישן לעבן, װעמענם נאציאנאלער גורל— מם םארשידנארטיק - האם אבער זײ געבונדן מיס א מערע• יזר, הונדערט יעריקער שכנהשאםט. די אידעע גוםא האם ױי נישט אינגאנצן באפרידיקט; אויף ון עקספעריפענםאלער פארזוך האט זײ אינטריגירט, דהײנו: צו װײען דעם םילס אן פראםעםיאנעלע אקטיארן נאר סיס ארטיקע ײדישע און רוסענישע בירגער... פארשטײט זיך, אז דאם איז א זײער שװערער ענץ. דער־ זי איז נויםיק אן אוםגעהויערע עקשנות און אױסדויער םונם יזוע סער — םנצח צו זײן די אלע םניעות, װײל םתם שפילן מפי־־יקט נישט. מען םוז אויך רעדן םיט א געװיםער םעכניק, ײאס אל זײן פעיק םאר דער טאן׳קאםער, פדי די אויםשפראך יזי '■־ייסגעבראכט װערן קלאר אץ םארשטענדלעך. הײנט גײ *ץ קעל םיט פשוטע םאלקם׳פענטשן, פױערן אץ פויערטעס, ייאס ■(רברעגנען זײער לעבן׳לאנג װײס און סארפרעמדט פון י ש יטישן ישוב הלכות םילם׳טעכניק! ־זדשיס׳לאנג האבן נעדויערם די הכנות םץ די אויפנאמען יין ל)־פאטן<וםער טאלן, װעלדער און בארג׳מדבריות. װאכן ןי1 ע ־ערער אוםדערםידלעכער ארבעט האט םארנומען דאס י״נ־ דירן ת ראלן םץ די םיטשפילער. ת רוטענער רעדן ייםע. ־װ אץ די ײדן, װײבער און קינדער — אלע רעדן זײ ײדי׳ :אטירלעך םיט א קארפאסן׳רוםער דיאלעקט. אבער דאס ״ייו /לינגט םחיהדיק.