Literarishe bleter · 1934-05-11 · 19 (11.5.1934) · p. Seite 304

ליסערארישע בלעסער ניס• 19 (ע5 זײט 304 מ ■ט צען יאו וגוריןן דאם ײדישע שאפן אין פוילן. סלך ראװיטש יואנדערם ךי ־ןןןן יארן, ער, דער װעגעטאריער, האט אנגעשפארט אזש אהין, מז סענטשן פרעסן נאך מענטשן. איצט איז ער אין נײ׳יאיק, ווין קימט צוריק קײן'פוילן... מיט צען יאר ציריק האט פרץ מארקיש אין זײן איסיןל ,בוך און לעזער׳' זיך געקלאגט- דערויף, װאס ,ביי קולטו־ן פון אנדערע אויפגעטרייםלטע םעלקער האבן די פעסטע שטאמען אונ״ טער די ארומנעבראכענע קולטור-צװײגן - גלײכצײטיק אייפסנ״ געװאקסן און געגעיבן נײע בלױנג, און אונזער שטאמלאזע קייכזר האט זיך א דריי געטון אין דער זאװערוכע װי א הןוגל. געטיןנן און צעשלאגן געװארן. די ײדישע קולטור־אראנזשעריע איז אוי^ געפליקט געװארן מיט די װארצלען און צעישטויבטערהײט אײפסני זיך פארפלאנצס אויף ערטער״ װו דער שםורס האט זײ צופעיינ עבראכט. און אין דעם אײפברויז, אין דער צעשפליטעװנג האבן די שטורם אויפגעטראנענע צװײנלעך פון דער יידישער קויסױ- זיך פארלוירן אײנסיפונם אנדערן - צװישן זיך און אלע אינ• איינעם פון זײערע געברויכער... אזוי־אווס איז געשאפן געװאק א דיכטאנץ צװישן דעם אטעם פון דער ליטעראטור און דע: הארץ פון פאלק...' און פרץ מארקיש האט גערופן אט די דיר טאנץ, - נישט קיין שטחדיקע, נאר פסיכישע, - צו םארפוין... פאר אט דער צײט האט זיך א3ער אין דער אריענטאדע פון פרץ מארקיש און פון זײנע חיברים פיל־םיל געענדערט. זענען דאך די אלע ײדישע קולטור־צענטרען, אויסער ראטנפארבזןנד, אין זײערע אוינן - נעםטן םון פאשיזס און קאנטררעװאלוביע װאס ״האלטן אין שטיצן די קאפיטאליסטישע װעלט אין איר בי• װאפנטן קאמף קעגן דער ראטנמאכט׳... יא, דאן, אין 1924, ה*: נאך מארקיש אין זײן צװײטן ארטיקל װענן װארשעװער אלפיי נאך׳ געהאלטן װארשע ״אלס אײנעם פון די גרעסטע, און אפע• דעם גרעסטן ײדישן קולטור־צענטער...' צײםן בײטן זיך י א נאטיץ ״א ״נײער׳ קירס בײם יידישן ארטיסטךפאיײן■ שטעלט זיך אפ אין נומ. 1 װענן דעם ארגאן ״ײדישע בינע׳, װאס איז דאןי ארוים אונטער דער רעדאקציע םונם דעמאלםדיק פארײנס־פארזיצער י. קעלטער. דער ארגאן האט ארויסגגרוקס שנאה און האס צו רער יידישער געזעלשאפטלעכקײט און ני ײדישע קולטור־אינםטיטוציעס. די יידישע ארטיסטישע װעלט האפ איבערגעװינדן אט דעם ״פארזיצער׳, וױ זי האט מיס יארן טפעי טער ארויסגעשפייגן א צװײטין מאכער, א ״מקורב לנאםשאלכטװ*', װאס האט פארשאפט פיל בײז בלוט דער יידישער ארטיסטישעו משפחהיאין פוילן. די אטמאספער ארום ײדישן ארטיםטן־פאוח האט זיך שטארק אויסגערײניקט. אין דעם זעלבן ערשטן נומער איז איבערגעדרוקט אנחי■ םער ארטיקל פון מ. ליטװאקאװ װעגן דעם גאלדפאדען־אויפפיחננ אין מאסקװער קאמער־טעאטעיר (״די כישופמאכערין׳). די .ליט• בלעטער׳ האבן פון אנהויב אן ארײנגענומען אין קרי־ז פי1 זײערע אינטערעסן אויך די אילע קינםטלערישע דערגרײניננען פון ראטנפארבאנד. און דאס איז געבליבן די נאנצע צי־ט ד ליניע פון דעם זשורנאל - מיר האבן נאכגעםאלגט מיט נײין פארינטערעסירטקײט נאך די אלע אויפטויען םונם ײונדערבזיז טעאטער, װי בכלל נאך די אלע װיכםיקע קולטור־דערשײגינגי! פון ראטנפארבאנד. אן אינטערעסאנטער פרט: אין ערשטן נומער ״ליני בײי טער׳ האבן מיר א נאטיץ װענן דעם, אז ״דער בארימטער ײויס• דײטשערי ארטיסט א.'גראנאך, װאם שפילט די הויפט־ראלן י! בערלינער גרויםן שוישפילער־הויז, קומט םוף םאי צופא־ן קייז פוילן, װו ער װעט מאכן א טור איבער די גרעסערע שטעט פים רעציטאציע-קאנצערטן. אין דעם פראגראס גײען ארײן ז> :ן ־י1 פרץ, שלום-עליכם, לײװיק, אײנהארן א. א.' װי באקאנ-׳ ײי ערשט נאך 10 יאר א. גראנאך געקומען קײן פוילן, אבעי מאל נישיט אויף א קורצער צײט, נאר װי אן אייגענער נ׳סנםס• װאס שטעלט אונטער זײנע ברייטע,'פעסטע פ;ײצעם'נישט נ^ דעם חרובן ײדישן טעאטער, נאר אײך דער חרובער י-ישזי קולטור-געזעלשאםטלעכקײט. - פונקט מיט צען יאי צוריק, דעם 9־טן מאי 1924, איז דערשינען דער ערשטער נומער ״ליטערארישע בלעטער׳. מיר גייען דא נישט דערקלערן א פייערונג פון די צען יאר אומאויפ• הערלעכן דערשײנען פונם זשורנאל. ױאס עס אינטערעסירט אונז, און װאם מיר זענען אויםן אין דער רובריק ״מ י ט צ ע ן י א ר צורייק׳- איז צו נאטירן און פארגלײכן דאס, װאם עס איז געװען מיט צען יאר צוריק מיט דעם, װאם עס איז איצט. צען יאר אין לעבן פון א פאלק און פון זיין קולטור - איז נישט קײן סך, אבער בײ אונוערע ײדישע קולטור־באדינגונגען איז עס פיל, גאר פיל ׳. מיר גײען בארג־אראפ! - טענהן אײניקע; דאך לעבן מיר און באװעגן זיך: - באשטעטיקן אנדערע. מיר װעילן אזוי װאך־אײן װאך-אויס אין קורצע נאטיצן אין אט דער רובריק ״םיט צען יאר צוריק׳ מאכן פאראלעלן פון אמאל און איצט, און זען אונטערצושטרײכן דאס עיקרדיקע, נײע י און אנדערש־ דיקע, װאס עס איז פארגעקוסען אויף די פארשידענע געביטן פון אונזער ײדישן שאפין. און אט האבן מיר אויפגעמישט דעם ערשטן נומער ״ליט. בלעטער׳, װאס איז געבוירן געװארן אזוי איינס־און־צװײ, אן שװערע חבלי-לידה, און אן לאנגע איבערטראכטענישן. פארטראכט, איבערגעשמועםט צװישן זיך, אויפגעװארפן א סמעטע, און אן זיכערקײט אויף אריכת־ימים און אן באװארענישן מיט מאטער- יאל-גענומען זיין. ניכטערע און 'אויסגעריעכנטע האבן געװארנט און אפגעשלאגן - נישט צו פארדרײען זיך און דעם לעזער קײן קאפ, ױייל םײ־װי װעט עס נישט אויסהאלטן;.. מיר האבן זיך געיבעטן: ״און אז 5 נומערן, און װער װײסט - אפשרי גאנצע צען:' און אם שםײען מיר איצט בײם נומער 522, און דער גרעכטער חיידוש איז - װאס אן קײן שום איבערײס, אן קײן שום הםסקה אפילו פון אײן'װאך: איז עס נישט בלויז יגבורה און אויסגעהאלטנקײט םון אונז״ער זײט, נאר עס װײזט אויך, אז די ״ליט. בלעטער׳ זענען געװען א נויטװענדיקייט אין דער ײדישער קולטור־װעלט, און װאס־װײטער אלץ־מער נויטװענדיק װערן זיי פאר דעם בעסערן לייענער. און דאס איז אונזער שטארקייט די גאנצע צײט, און מיט אט דעם כח דערשײנען די ״ליט. בלעטער״ כסדר, און װעלן, האפנטלעך, דערשײנען, אויב... אויב דער לעזער װעט פילן אחריותיפאר זיין צײטשריפט. אין פיל פראגן און פראבלעמען שטײען מיו/ װי מיט צען יאר צוריק׳ אויך איצט 'װי אויף דעם זעלבן ארט: קריזיס פונם יידישן בוך, קריזיס פונם יידישן טעאטער, יתהום צװישן ליטעראטור און לעזער.-אט די פראגן זענען נאך װײט־װײט נישט פארענמפערט. און אדרבא, איצט זענען זיי נאך פארשארפט גע־ װארן, זענען געװארן וױיטיקדיקער, פילבארער. שוין אין דעם ערשטן נומער ״ליט. בלעטער׳ האבן מיר דערקלערט א דיםקוםיע װעגן די פערםפעקטיװן פין דער יידישער ליטעראטור, און אין דער נאטיץ האבן מיר געשריבן, אז ״צװישן א טײל ײדישע שרייבער אין אמעריקע הערשט די לעצטע צײט א יאוש־שטימונג װעגן גורל פון דער ײדישער ליטעראטיר און אירע אויסזיכטן אויף װייטער...' דארף מען דען דערציילן דעם לעזער, אז אט די יאוש־שטימונג איז איצט פיל טיפער און דורכדרינגלעכער, און איז ביי פיל פון בלויז א ש ט י מ ו נ ג אריבער אין א ג ע װ י ס, אין אן א יב ע ר צייגונג? די לעצטע פאר יאר אין אמעריקע האבן, לײדער, קײן ענדערונג צום גוטן איין דער הינזיכט נישט געבראכמ. נאר אדרבא... די ״ליט. בלעטער׳ האבן אנגעהויבן צו דערשײנען ״בײ דער נאענטער מיטארבעט״ פון י.'י. זינגער, פרץ מארקיש, נחמן מײזיל און מלך ראװיטש, און אונטער אט דער רעדאקציע זענען זיי דערשינען 43 װאכן, שפעטער - דערשינען אונטער דער רע־ דאקציע םין נ. מײזיל און מ. ראװיטש, לסוף איז געבליבן ביי די ״ליט. בלעטער' בלויז נ. מײזיל. פרץ מארקיש איז נאך אין 1926 אװעקגעפארן קיין ראטנפארבאנד און איבעיגעריםן מיט די ״ליט. בלעטער׳ און בכלל מיט דער ״אויסלענדישער׳ יידישער ליטעראטור־ און קולטור־װעלט. י: י. זיננער האט נאך םארשי״ דענע װאנדלונגען אין װארשע גוסא, םארלאזט פוילן און אויך