Literarishe bleter · 1934-05-11 · 19 (11.5.1934) · p. Seite 295

זײט 295 ל־טערארישע!לעסער נום. 19 (522) טישן מין. די גרויסע קינסטלער, װןוס די ײדישע בעלעטריסטישע ליטעראטור סןןרמןןנט הןןבן דןןם םןורדינט. זןןל זײ דאס װויל באקומען: אבער ביכער זענען נישט בלויז לײען־מאטעריאל, זײ זע־ נען ריזיקע קולטור־מאנומענטן אין רופן צו זיך ארוים געםילן פון דרך־ארץ און יראת־הבבוד, אםילו מצד די, ײאס האבן זײ נישט געלײענט, אפילו םון די, װאס קענען זײ נישט לײענען. װען אזעלכע באצױנגען לײכטן אויף אין אונזער באװוסטזײן פארשװינדן אלע קלאסיםיקאציעס. מאטעמאטיק און יאכאנען, גע- אלאגיע און ליריק - אלע װעקן זיי אין או:ז דאם "ציטערנדיקע געםיל, אז מיר שטייען פנים אל פנים מיט די העכסטע לעבנס־ סארמען, אויף װעיכע מענטש איז םעיק. אויף נאך א שטאפל העכער, אײםן העכסטן טרעפל םון דער ליימער, אמעמט דאם אבסטראקטצ, לויטערע בוך־באװוסטזײן. א בוך איז דעמאלט נישט בלויז לייען־מאטעריאל און אויך נישט בלויז אויסגעהאקטער מאנומענט פאר אן אײנצלנער קולטור־אידעע. אין בוך-באוװסטזײן קוסט צום אויםדרוק די העכםטע סימבאליק פון אונזער מין. אין יעדן זעמדל, אויף װעלכן מיר טרעטן, אויף יצדן שסײנדל, אויף װעלכן צם פאלט אונוצר בליק, ליגן צעשןטן די םימנים פון דער צייט, ווען מענטש איז געװארן מענטש. אבער ביכצר ברענגען צוריק צו אונז יענע גרויסע רגע, װען מענטש איז געװארן מענבשלעך. אין בוך-באװוסטזײן טריומפירט די מענטשלעך בײ-געקוםענע מורא פאר טויט, און איז דורכגענומען מיט דער שטענדיקער בענקשאפט נאך אײביקן זײן, ווען געפילן פון בוך-באװוסטזײן, דרינגען דורך אונזער הארץ און אונזעי מח, דעמאלט װעבט זיך אוים א־ן אונזער פסיכיק אן אלץ־ארומנעמענ־ דיק בילד, אין עם מישן זיך צונו־ף טענער, קאלירן און פעדים פונם היסטארישן מארש, פון פראגמאטישן װערט, פון דער אינ־ טעלעקטועלער הויך, פון עסטעטישן בלענד און דעם עטישן שװונג פון ביכער, ביכער, ביכער. עפענען א בוך, אװעקזעצן זיך, און צוגרײטן זיך צו לײענען נאעזיע, א רײ ןןפטויטנדיקע אקטן פאר דער פאעטישער אטמןןם־ ננרע. דאס צערײסם די דירעקטקײט, קערט אפ דעם װעג םאר ו־נט־אםזעקטיװע װענדונגען. דאס ליד װערט א דרויסנדיקער ז.2יעקט, װאס זײן צװעק איז א מײסטערשאפטלעכע םארשטעלונג. ךצר פאעט װערט דעמאלט א העלד פון א סעשה־ביכל, ױאט דנשטאט צו האנדלען רעדט ער. ממילא װערט דער גאנצער זי־ נצן פון פאעטישער שאםונג א קונציקע מאסקע אויפן ארט פון צנטער האנדלונג. װארום אויב העלד פין א מעשה איז בלויז ־אנדלונג עבם, און די גאנצע פאעטישע טעכניק איז א געקינצל־ טער צוגאב און װאם-ראפינירטער דער פאעט איז, אלץ־ערגער;אר אזאי לײענער.' דער בעלעטרינ׳ט האט מער שאנסן װי אלע זיך צו ראטע־ װען סארן דורכשניטלעכן לײענצר. ער עפנט דצם פארהאנג םאר א דרויסנדיקער מענטש־פאנאראמע. און כאטש פולע אביעקטיװ־ קײם פונם בעלעטריסט איזיבלויז אן אײנדרוק, איז דאס אבער א נויטיקער אײנדרוק אויף צו ארגאניזירן אין זיך די *פסיכישע נרײטקייט אויפצונעמען אזא װערק. דער פאלקסטימלעכער אוים־ רריק .א בילד פון לעבן׳ אױ ױיער א צוגעטראפענצ דעפיניציע פארן דגרמאנטן אײנדרוק. עס איז גוט, אז'מיר אלע זאלן לכתחילה האבן אזא איינדרוק, װײל ער איז דער פאסיקסטער טליסל פארן בעלעטריםטישן באװוםטזײן. װען דער שליסל האט שוין געעפנט דעם םארמאכטן שלאס, װעט שוין יעדער לײענער אויפנעמען געשעענישן, בילדער און מענטען לױט זײן אײגענער מדרגה פון אינטעליגענץ און ליטערארישער בילדונג. אינםארמאציע לערנט מען, עסייען זענען גוט פאר שטילער קאנטעמפלאציע, פאעזיע לעבט מען, אבער בעלעטריסטיק איז ־אזונדערס געשמאק צו לייענען. זאל מען זיך דעריבער נישט ־װנדערן, װאס אין ביבליאטעקן זענען די ביכער מיט די צערי־ סענע רוקנס און פארפעטסטע בלעטער על־פי־רוב פון בעלעטרים- צי דאדפן מיד פירן ל״וויקן צו דער עקדהי (#פענבר בריװ צז -עלטעד ק$צ'זנע •) װאס דו געברויכסט, אבער עם בעט זיך פארט), - א־ז פשוטער ציניזםו װײסטו דאך גאנץ גוט, ליבער אלטער, אז די ,קײט,' איז א װערק, װאס איז געשריבן דורך ה. לײװיק—ריכטיקער - אויםגעװײטיקט דורך ה• לײװין צוריק מיט עטלעכע יאר, װען ער גופא, דער דיכטער םון .אויף םיבירצר װעגן״ און ,הינ• טערן שלאס״ און ,גולם״, איז געשטעמפלט געװארן דורך זײנע חברים־דיכטער, דורך זײנע תלמידים-פארערער אלם רענעגאט און פארעטער. און נאך םער: די ,קײטן׳ איז נישט סתם א ,דיכטונג״, אויםגעציקלט און אויסגצקינםטלט פון א זאטן און גליקלעכן קינסטלער, װעלכע האט פון װוילטאג און פון עגאיזם זיך דערלויבט אזוי זיך א שפיל צו טון און גענומען גריבלען זיך אין פרעמדע װײען און לײדן. װײסט דאך, אלטער קאציזנע, אז ה. לײװיק איז אלײן דער םיל-געפרװוטער, פיל-לײדנדיקער מענטש-דיכסער, װעלכער איז נאך גאר א ײנגל פון 18 יאר פארמשפט געװארן צו םיר יאר שװערער קאטארגע, װעלכע ער איז אפגעזעםן־אפגעליטן אין דער בארימטער מאסקװער ,בוטיר• קי״ און דערנאך פארשיקט געװארן אויף זײן גאנץ לעבן קײן סיביר, װו ער האט געלעבט ערגנץ אין א װײם־סארװארפן דערפל אין אירקוטסקער גובערניע, סון װאנען ער איז לסוף מיט סכנות-נפשות אנטלאפן. .דורך לײדן װערט דער מענטש געלײטערט״, - האט גע־ זאגט דער גרויסער לײדנדיקער דאםטאיעװסקי, און אויף װע־ מען נאך פון די ײדישע דיכטער לאזט זיך זאגן אט די בא- צײכנונג און כאראקטעריםטיק—אויב נישט אויף לײװיקן? מיט א יאר צוריק האב איך בײ ה. לײװיקן אויםגעלײ• איך האב איבצרגעלײענט דײנע עטלעכצ װערטער װעגן ה. לײװיקס ,קײטן׳ (אינם ערשטן נוםער .םרײנד״ אין דײן ארסיקל .מײן רעדנדיקער פילם״), און עס האט מיך שטארק װײ געכון פאר ה. לײװיקן און נאכמער האם עס מיך אויפנע• בראכט קעגן דיר. פון דיר, א. קאציזנע, דעם דיכטער און •:ריפטשטעלער, האב איך מיך נישט געריכם צו הערן אויפן אדרעס פון ה. לײװיק אזעלכע אומגערעכטע און שלעכטע, פאל• יסע און בײזע װערטער, װי: .אט די דיכטעוישע אנטפלעקוננ :ײנע (די ,קײטן׳) איז פשוטער ציניזם׳, און .די קרוין פון אלע עגאיזמען, — דאס איז דער װילדער עגאאיזם םון ליי• װיקס דיכטערישער נאטור, װעלכע מײנט פון זיך ארויםצוברענ• גען אלע טיפסטע אנטפלעקוגנען פון זיך און פארלײקנט יעדן אנדערן קװאל׳; און יאז ,ער ולײװיק) איז געװארן א סגי-נהור איז פארזעט די װעלט״, און דער אויספיר פון דעם אלעמען און די קללה: ,דאס איז דײן שטראף, דיכטער לײװיק: פאר• עסטו די װעלט — װעט די װעלט דיך פארזען. עמעץ םון אײך :ײדן - דו אדער די װעלמ - װעט דא אומפארמײדלעך און -יראגיש פארשפילן!׳ אזוי א כאפ טון אײן װערק פון א דיכטער, װאס איז נישס מער װי אײן רינגעלע אין זײן שאפונגס־קייט, און אויף ־עם םמך אזוי אײנם־און־צװיי, מעשה פעלד־געריכט, ארויסטראגן :ים א טויט־אורסײל — איז (כ׳װיל נישט געברויכן דאס װארט, •) מים *״ניקש קידיריס ננדריקם *ין ,סרײנד־, װןרשג, 27 (.6ייי 1934.