Literarishe bleter · 1934-05-11 · 19 (11.5.1934) · p. Seite 294

ליטערוןרישע גלעםער נום. 19 (י^5,, זײט 294 די פשטלעך?* אמת, ער װײס נישם, וואס ער רעדם, אבער ער איז מיד, ער קען נישט זיצן אזוי דאנג פ*ר אן ןירןנפגעלאזסן פארהאנג. דער אינפארכאטיװער שר״בער װײס דןןס: פרובי־ס ער בײצוקו.־ען דעם אבן-נגף, װיל ער ארײנביענגען ז׳י דראדע גופא אינם צװישן־די־אקםן. ער טוט דאם דורך לעבעדיקע ביישפילן, דורך סטילינטישער טעכניק, דורך אינטימע ווערדעי און פעטע אידיאמען. בײ אנדערע פעלקער גיט זיך דאס אײן א סך פער, נײ אונז - װײניקער. אונזער מאסע האט נישט קײן עלעפענםא־ע בילדונג, און די ידיעות, װאס זי האט, זענען אוםנארםאל צד הויקערט. דעריבער איז זײער ,פארוואס?׳ נאקעט א״ון אויסנע־ דארט. אײן לופטיקע גענעראליזאציע ״איז גענוג צו פארענםפע־ן די גאנצצ פראגע. דורכלײענג ן א גאנץ בוך װעגן דעם, איו פונקט װי מ׳זאל דורכגיין אן אונױוערזיטעט־קורס איבער דער פ־אגע פאררואס די נאז־לעכלעך זענען אראפ און נישט ארויף. עם איז דאך גענוג, װען מען ענטפערט אויף דעם סיט אײן זאץ: כדי ״עם זאל נישט ארײנרצגענען. דאם פארענטפערט בלויז, פארװאס דער דאזיקער פין לי־ טעראטור איז ביי אונז אזוי קלײן, און פארװאם דאם קלײנםדי־ קע, פיטשענקע ביסעלע, װאם מיר האבן, האט אזוי װײניק לײע־ נער. אבער די סיבה, פארװאס מיר״האבן בכלל װײניק לײענער פאר אינפארמאסיװע ביכער, פארװאס דאס איז אזוי אין דער גאנצער װעלט, דאס ליגט שוין אין דער טבע פון דער זאך; דאס דערקלערט זיך מיט דעם אופן, אויף װעלכן עס ארבעם די נאנצע פסיכישע םאשין סונם מענטשן. די פריערדיקע ארנומענטן קענען טיילװײז דערקלערן אי פארװאס זאמלונגען פון עכײען האבן װײניק לײענער, אי םא־־ װאס ז״יי האבן מער לייענער װי די אינפארמאטיװע ליטעראטו־ אבער בנוגע פאעזיע אין אין סלונ שװער ״צו םארשםיין, םארװאס די צאל לייענער זאל זײן אזוי קלײן. ״פאעזיע איז אײנע פון די עלעמענםארסםע פארמען פון מענטשלעכן ליטערארישן שאפן. פון די האטענטאטן ביז הײנע;, פונם אורמענטש ביז איציק מאנגערן, - דאס װארט זינגם שטענ• דיק פון אונזער געמיט ארוים. םים מוזיק, און אן פוזיק, פיט מעטער און נראם און אן דעס, פאעזיע איז אזוי אלט װי דער גאנצער מין מענטש, און אזוי איינגעבאקן װי האםענונג און פרײד און טרויער. פארװאס זאל פאעזיע זײן אזוי יפרעמד דעם ברײטן עולםז מיר דאכט זיך, אז דאם נעמט זיך פון דעם, װאס מיר לעבן א י ן זיך פאעטיש, און ם ו ן זיך - פראזאיש. װען כיר קוקן אריין אין זיך אלײן, װען מיר װילן דירעקט אײנזאפן אין זיך װאס אין אוגז קומט פאר, טוען פיר דאס דורך .געזאנג׳, שטיסונג, געמיט, אין װיגעדיקער עפאציאנעלער שטראמיקײם. װען מיר גרײטן זיך אויף ארויפצוקוקן אין דרויסן, װען דאס אײגענע לעבן װערט א פענסטער צו אנדערע לעבנס, אנדערע מענטשן, דעמאלט זוכן םיר די שפראך םון האנדלונג, אקטן, קאנפליקטן אדער הארמאניע פון כװאליעדיקע באװעגונגגן. איך האב אמאל געהערט פארלייענען לידער פין א באריפטן ײדישן דיכטער. אי״ך האב געקענ״ט א טײל פונם עולם, און גע- װוסט, אז זיי לייענען בכלל קײן לידער נישט. זיי װעלן אםיײ דעם מינדסטן םארלאנג נישט האבן ארײנצוקוקן אין דעם בוך, פון װאנען דער פאעט האט געלײענט. אבער אלע זענען געװען באנײסטערט. דאם״ מענט״שלעכע געםיט," װאם האט זיך געהויבן און איו כװאליעדיק געפלאםן םון װארט און שורה, האט אלערצן געװעקט און צוגעשמידט, ״ טײל אויגן האבן זיך סארמאכט אין קענטיקער זעלבסט־קאנצענטראציע. אנדערע האבן זיך צוגעםוליי ש צו די באװעגונגען, מיםיק, בליק, שטים און ״דיקציע םונם םאי' לײענער, װי זײ װאלטן זיך אלײן דערזען און דערםילם אין ײ דאזיקע אלע אויםדרוקן םון אינטעסערע איבערלעבענישן. װאלטן זײ געלײענט םאר זיך, װאלםן זיך סאר זײ אװעק* געשטעלט א מענגע קשיות: װאס האט ער געםײנם ז װאם א־י דער טײטש םון דעם װארט ז װי איז' דאס מעגלעך, אז א םעננ * זאל סילן אזוי און אזויז װאםער הינטער־געדאנק האט ער, ה׳־ן ער זאגט דאם און דאסז מיט אזא צוגאנג, װאלם דער רויםםטי ר װײן בלאם ״געװארן, און םון שטארקסטן געסר״אנק װאלט געװא ן װאםער. אבער ״בלויז ליטערארישע געשולטקײט קען דאס *וי׳י״ מײדן. װער עס האט אזא געשולטקײט נישם איז דאם םאנ ע איך װעל נישט רעדן װעגן דעם לייענער-ספעציאליסם, װאם איז געצװונגען זיך אפצוגעבן בלויז כיט זײן זאך, אדער פאך. זײן לײענען מוז זײן איינזײטיק, פונקט װי א שניי״דער, װאם איז אײנזײטיק אין אײן באשטימסן כין ארבעט. איך װעל אוייך גיעט רעדן װעגן דעם לײענדר, װאס װערט צופעליק פאר־ כאפט פון געװיסע װעלט-אספעקםן, און װערט צוליב נעזעלשאפז- לעכן דרוק פאראינטערעסירט בלויז אין א באשטיכטן סארט בי״ כער. ער קאן פאר אונז נישט אנטפלעקן וי פרײע מענ״טשלעכע לײען־אינטערעסן, פונקט װי אײנער, װאס װערט צוגעצוינן צו א שפיל, אין װעלכער די געזעלשאפט איז שוין װײט אריינגעטון, קען נישט באשטימען װאס זײן ליבלינג־שפיל זאל זיין. אבער דער אלגעמײנעי־ דורכשניטלעכער לייענער, דער װאם האט גענוג פרײהײט צו קלײבן און גיין אהין, וװ עם ציט אי״ם זײן הארץ, ער קאן אונז יא לאזן הערן װי אזוי א מענטש באגײט זיך מיט דער ירושה פון דו״רות, און װאסער װינקל ער קלייבט אויס אין דער אנזאכלונג פון מענמשלעכן שאפן. פאר מײן איצטיקן צװעק - און האבנדיק אין זינען ספעציעל די ײדישע ליטעראטור - װעט זיין גענוג צו צעטײלן ביכער אויף פיר גרופעם: אינפארםאטיװע, עסייען, פאעזיע און בעלעטריטטיק. די ערשטע גרופע שליסט איין װיסנשאפט, פילא־ זאפיע, געזעלשאפטלעכע פראבלעמען און געשיכטע. די צװײטע- ס״טיליכטיש אויםגעפוצטע ארטיקלען װעגן פארשידענע ענינים און קריטישע עטייען װעגן ליטעראטור. די דרימע און די פערטע פארשטייט יעדער אליין, װאס דאס איז. װען מיר האבן אין זינע״ן דעם דורכשניטלעכן לייענער קענען מיר, דאכט זיך, אװעקשטעלן דעם כלל, אז דער סדר, אין װעלכן די פיר גרופעם װערן דא דערמאנט איז >.ויך דער םי־ר פון דער צאל לײענער, ױאס יעדער גרופע האט. דאס הייםט, אז די אינפארמאטיװע ביכער האבן די קלענסטע צאל לײענער, און די צאל װאקסט ביז דער לעצטער נרופע, בעלעט־ ריסטיק, װאס װערט געלײענט צום מערכטן. איך שטע״ מיר פאר, אז צװישן עםײען און פאעזיע מוז די נפקה סינא זיין א קליי,ע, אזוי אז בײדע פארנעמען א גלײכע ביטעלע פאזיציע. די שרײבעי םון אינפארמאטיװע ב־כער מײנען, אז זיי מעגן זיך באקלאגן אויף זײער שלעכט םזל. אפט דרינגען זײ פון דעם, אז די נידעריקע קולטיר־מדרגה סון די לײענער איז שולדיק אין דעם, װאם זייערע ביכער געפינען װייניק בעלנים. זײ זענען אבער נישט אינגאנצן גערעכט. אינפארמאציע איז א מין בריק איבער די מיסע טאלן, װאם צװישן אײן מענטשלעכע איבערלעבעניש און דער צװייטער. דער פראפעסיאנעל־פראקטישער מענטש איז געװוינט צו װעגן און מעסכן; ער מוז זיין זיכעי־, אז די בריק זועט אויסהאלטן די משא. דער דורכשניטלעכער מענטש רייסט זיך מיט א װילדן יצר הרע צו לעבן, צו דירעקטע איבערלעבענישן האט ער קײן צייט נישט. א ברעטל אה־ן און א ברעטל אהער איז פאר א־ם גענוג, אדער װען עס האלט שיעכט. גיט ער א שפרונג און - װי גאט גיט. דער ריסישער פויע־, װאס פארט אינטערװעגנס און דאס ״פערד פאלט אײין אין א גיוב, ״איז אוכגעדולדיק װען אן אינזשעניער מישט זיך אריין און װיל מעסטן די טיף פון גרוב, און די װאג פון םערד כדי צו באשטיםען װי גרוים אין שטארק ס׳דארף זײן דער שטריק עס אוויםצוציע;. ער באגוגנט זיך מיט א פראסטער עצה: ,נעם אן םארן עק און שלעפ׳. דער פועל ױצא - װי גאט גיט. אינםארמאציע נעמען מיר אויף אין דער אײלנדיקער צײט, װאס צװישן די אקטן פון דער גױיםער דראמע. װען דער פאר־ האנג לאזט זיך אראפ, און אײדער ער הייבט זיך װידער אויף, צינדט ז״יך אן אין אונז אזא שטילער אוםרו. פארװאס? װי אזוי? און םיט עפ״עס אזא געלאסענער תאװה זיכן מיר אן יענטפער. און װען דער פארהאנג הייבט זיך װידער אויף, אפילו װפן מיר האבן נאך קײן צײט נישט געהאט אײנצושטילן פול און זעטיק דעם תאװהדיקן נייגיר, רייםן מיר זיך מיט פרישער דארשטיקײט צו דער דראסע גופא, און קוקן זיך מער נישם אום או״יפן ,פאר־ װאם?' און לאזן אײנזאם טליען דעם צאצקנדיקן ,װי אזוי?' אינפארמאטױוע שרייבער װײסן דאס. זיי װײםן, אז דער לאננער, דעטאלער געדאנקלעכער אנאליזי ציט אוים צופיל, פארן דורכשניטלעכן לײענער, די צײט סון צװישן־די־אקטן. אזא לײענער איז באלד גרײט צו זאגן ,נודנע׳ אדער ,װער דארף