Literarishe bleter · 1934-05-04 · 18 (4.5.1934) · p. Seite 286

ליטערארישע בלעטער נומ. 18 520) זײט 286 אפילו שולן אין די שפראכן פץ די נאעיאנאלע מינדע־ודי״ אין אמעריקע. אויסער דעם גרײט איך מיך צו גאר א גר-יסזך ארבעט, װאם װעט זיכער מאכן א רעװאלאניע, געדענקט, ניד: א רעװאלוציע, אין דער ײדישער ליטעראטןר. איך רעכן נאך א שטיקל אבאנענטן־אקציע אין פוילן פארן אויף א קורצן באזוך קײן ליטע, לעטלאנד, פון ד*ון איבער רומעניע קײן ארץ-ישראל און פון דארט קײן אמ״דיק^ װו איך מיטן ח׳ מעסטעל נעמען זיך באלד דערויף צום דייסן לעצטן באנד פון ,לעקסיקאן פון ײדישן טפאטעד״. ו י ז ײ ז ד ו ד סאציאליסטישע געזעלשאפט. מען האם נעװאלט פאר יעדן פרײ! געפינען א סינטעז פון געטא, טרוימען אין רעװאלוציאנעד׳מ ציאליסטישע קאמפן. און װײל די אלע אױבן־אנגעװיזענע *:■ װעזנדיקע אײראפעאישע און רוסישע גאונים זענען געװען הױמ אלפן׳ריזן, האט זילבערפארבס דור געמוזט באזונדערם סיף פארזן און זוכן. װײל די אלע גײסטער זענען געװען אזוי אונױועו• סאל, האט זילבערפארבם דוד געמוזט באמיען זיך צו װעק אלאומפאסענד. דעריבער, װען אײן טײל <די ״ס. ס.׳׳אװצעס) האבן דן באזונדערס פארנימען םיט עקאנאמישע, סטאטיסטישע און עדנ■ ראציע׳מאטעריאלן, האט דער צװײטער (די ״װאזראזשדעניע' אק ״סײמיסטן״) זיך פארנומען מיט װיסנשאפטלעך-היםטארישצ יץ סאציאלאגיש׳פסיכאלאגישע פארשונגען. 5 פון דער צוזאמענשמעלצונג פון די דאזיקע בײדע דיב■ טונגען איז אנטשטאנען די ״פארײניקטע יידישע סאציאליסטיעע ארבעטער פארטײ׳/ און ס׳איז נישט געװען קײן צופאל, 1 װען די ״פארײניקע״ האבן געדארפט ארויסרוקן נאך דעשנצהון פון דעד רוסלענדער רעיואלוציע דעם ערשטן מיניסטער פי׳ ײדישע אויטאנאמע עניניס, - איו די אויםװאל גלײך גצפ?ק אױף משה זילבערפארבן. זײן פײנער טאקט, זײן גרױם דויבן׳ זײנע פילזײטיקע דערפארונגען און זײן שטרעבוננ צו גװינז היםטארישע מעשים — דאס אלץ האט פון אים געמאכע דענ װירדיקן רעװאלוציאנערן רעגירונגס-רעפרעזענטאנט פון די ייי בעםנדיקע ײדישע מאסן. אין מאסקװער ״נײער װענ״ האב *ז נאך מיט 16 יאר צוריק אנאליזירט די גװאלטיק גרױסע דיז טאנץ, װאס האט אפגעסײלט די ײדישע פארטרעטער בזער דער גרויסער פראנצויזישער רעװאלוציע אין 1789 ייי׳ און משה זילבערפארבן — אלס דעם ײדיש פראלעטארישן פייי טרעטער בשעת דער גרויסער רוסלענדער רעװאלוציצ• דאם האט שטארק געפילט אויך זילבערפארב, און דאס היי נאך מער געשטארקט זײן פאראנטװארטלעכקײט געפיל• שפעטער האט ער פיל ענערגיע אפגעגעבן דער .אי־י' באװעגינג און דער פראדוקטיװיזירונג פון די ײדישע מאהן, ר?5 מיטגעהאלפן דער קאלאניזאציע אין ראטנפארבאנד; האס 2׳ מיטגעהאלפן צו דער שאפונג פון דעם .ײדישן ארבעטע־ עפ״•' ראציע פארבאנד אין פוילן״, פון װעלכן ער איז געװא־ן יי״ נער פון די הויפט׳פירער, װילנדיק פלאנמעםיק רעגילייז י ײדישע מאסן׳װאנדערונגען. ער האט אויך פיל אויםמערק-אזקי1 צװײטער באנד געדרוקט װערן נאר אין 1500 עקזעמפליארן, און איז באשטימט נאר פאר אבאנענטן. איך האב אין משך פון לעצטן יאר צוגעגרײט צום דרוק צװײ ביכער, אויך זאמל איך מאסעריאלן פאר דער געשיכטע פון די מינדערהײטם-טעאטערס אין אמעריקע. עס איז א אינטערע סאנטער ענין פאר א שטודױם. צענדליקער פעלקער האבן אײנ־ געװאנדעדט אין אמעריקע, מאנכע פון זײ האבן געהאט אין זײערע שפראכן טעאטערס. אלע, אחוץ דער ײדישער טעאטער, זײנען אונטערגעגאנגען, און אין דעד זעלבער צײט עקזיסטירט אין גרויסן מאסשטאב א פרעסע אין צענדליקער שפראכן און ד״ד י. קרוק / מ. יילנעופןן וס ו ף) די יידישע ארבעטנדיקע פאסן׳ טאפלט עקספלאאטירט און פארפאלגט, געקנעכטעט און באיקאטירט, איינגעשפארט נישט אין די גרויסע מאדערנע פאבריקן, נאר אין די קלײנע שװינדזיכ׳ טיק׳דושנע װארשטאטן, ארויסגעשטויסענע און געיאגט איבער דער גאנצער וועלט, האבן געזוכט אן ענטפער אױף די טראגיש׳ פארשאלטענער פראגע ״וװהיןי״ די סטיכישע װאנדערונגען האבן געשטרעבט צו קאנצענטרירן זיך אויף א פרייער טעריטאריע. ךער דור הויבט אן דעריבער צו זוכן א באװוסםזיניקן ענטפער, װי אזוי רעגולירט מען די מאסן׳װאנדערונגען, װי אזוי נארמא׳ ליזירט מען די פראלעטארױאציע און אינדוסטריאליזאציע, מיט װעלכע מעטאדן אינטענסױױצירט מען די קאנצענטראציע און טעריטאריאליזאציע. בײ די מאסן אנטשטײט דעריבער די בענק׳ שאםט צו געפינען אויך א טעאריע, װעלכע זאל װערן דער רעגולאטאר און דער װעגװײזער אין קאםף אין לעבן. דאס האט זיך צוזאמעגגעטראפן מיט דער אינטענסױוער װיסנשאפטלעכער ארבעט און היסטארישע און סאציאלאגישע פארשונגען פון א באדײטנדיקן טײל ײדישער אינטעליגענץ. און ענדלעך קומט פאר דער פראצעס פון א טיפער באהעפטיקן זיך פון דער דאזיקער ײנגער אינטעליגענץ מיט די ברייטע ײדישע ארבעטער׳מאםן. זילבערפארב איז געװארן אײנער פון די בעסטע, ער׳ לעכסטע און אפערװיליקסטע פיאנערן פון דער נײער באװע׳ גונג. צו געפינען די נײע װעגן, צו געפינען דעם נויטיקן םינ׳ סעז האט זילבערפארב פארמאגט די פאסיקסטע מעלות: ער האט םיסטעמאטיש געזאסלט דעם נויטיקן בוי׳מאטעריאל צו רעם נייעם היסטארישן בנין. ער האט זיך קיינמאל נישט באפ־ידיקט מיט סיראגאטן, צוליב דעם איז ער געװען א שטרענגער קרי• טיקער; ער האט זיך נישט באפרידיקט מיט אילוזיעס - צו׳ ליב דעם איז ער געװען א רעאליםט; ער האט באקעמפט דאס טאנדעםע — צוליב דעם איז ער געװען א פײנער עם׳ טעטיקער-, ער האט זיך נישט באפדידיקט מיט דעם מיני; מאלן - צוליב דעם איז ער געװען א רעװאלוציאנער׳ ער האט פרעכטיק געקאנט די נאציאנאלע באװענונגען פין אנ׳ דערע פעלקער — צוליב דעם איז ער געװען אן אםטימיס׳ טישער יידישער קולטורעלער רענעסאנס׳קעמפער. ער האט געװאלט לײגן דא א פינדאמענס פון דעם נײעם בנין, א שטארקן, א סאלידן, א היסטארישן — צוליב דעם האט ער געהאט אלע מעלות סון א בויער. מען האט זיך געשטעלט אלס א ציל: די פרײע ײדישע ד 3 א