Literarishe bleter · 1934-04-27 · 17 (27.4.1934) · p. Seite 269

וײט 269 לי ערארישע בלעטער נום. 17 (1,520 :־ס/ סײזי? / װ:/ורשט דעוה וילבערפארב און ד■ ״קולטוד־ליאע״ אירע אונטערנעמונגען!). מ. זילבערפארב איז געװען דאן אי1 מיניסטעריום, װו ער האט זיך פאימאסטן צו רעאליזירן די נא־ ציאנאלע ײדישע אויטאנאמיע אויף גאר־ברײטע יסודות. שוין אין יענער צײט זענען,' לויט דער איניציאטױו פון מ. זילבער־ פארב, אננעקניפט געװארן ענגע באצױנגען צװישן דער ןזשיציצ־ לער ײדישער מאכט מיט דער ,קולטור־ליגע׳ פאי א גרויסער געמײנזאמער קולטור־ארבעט מיט גאר־גרויסע אויסזיכטן אין צענטער און אין דער פ־אװינץ. די ,קולטור-ליגע׳ װערט א װיכ■ טיקעי װירקונגס־פאקטארןיאינם ײדישן לעבן אין אוקראינע. די ײדישע ארבצטער־מאסן האבן זיך דערװאכט צו מאדערנעם קולטור־ לעבן, און עס האבן לחלוטין געםצלט די נויטיקע אינסטיטוציעס און אנשטאלטן, װעלכע זאלן באפרידיקן די קולטור־נײטן. אין גאר א קורצער צײט קומען־אויף אין אוקראינע איבער 100 אפ־ טײלונגען מיט דראנג און שװוגג פאר ײדישן שאפן. עס שטראמצן םון אלע זײטן נײע שעפערישע כוחות, װעלכע זענען גרײט זיך ארײנצװוארםן אין דער ארבעט פאר דער מאדערנער ײדישצר מאםן־קולטור. אומגעריכט, אויך םאר די טוערי און שאסער פון דער ,קולטור־ליגע״, איז די ארגאניזאציע װײט־אריבערגעװאקסן די ראמען און די מאסן, װעלכע מ׳האט לכתחילה געמאכט.' די געװאלדיקע סאנאנדערגעװאקםענע ארבעט סארלאנגט נײע מענטשן. און דאן, װען צוליב דער ענדצרונג, װאס איז פארגע־ קומען אין דער פאליטישער װעלט, דעמיםיאנירט מ. זילבעריםארב םון זײן מיניסטער־פאסטן ױאנואר 1919), - װערט ער ארײנגע- צויגן אין דער ארבעט פון ק׳ל, לכתחילה אלס דירעקטאר פונם סאלקס-אונױוערסיטעט, װעלכן ער האט גלײך פון אנהױב אװעק• געשטעלט אויף גןןר א הויכער מדירגה, און דעירנאך - אלס פארזיצעו פונם אוייםפיר־בױרא ״קולטור־ליגע׳. ם׳האט זיך געקאנט דוכטן, אז עס איז גצװען איןי זײן טעטיקײט א דצגראדירונג,' - םון דעם הויכן מיניסטער-פאסטן א־יף א געװיינלעכן אמט אין א ײדישער קולטור-געזעלשאםט', - פון דעם גרויםן מיניםטארן-לאקאל צו די צװײ קלײנע צימערלעך אלם שכן בײ יענעם (אויף גרויס־ װאסילקאװצר 37). אבער דאס איז געװען בלויז די ערשטצ פאר יװאכן. ביאלד האט די ״קולטיור־ליגע״ גענומען ציען די םאוזצצוינג 1םוינם ײדישן מייניסטערױם - בעיקר פון דעם ײדישן בילדונגס■ 'מיניסטערױם. עס זענען גלײך אויסגעװאקסן ברײט־פארצװײגטע סעקציעס ודעםארטאמענטן) פון שול, םאר־שול, אויםערשול, טע־ אטער, קונסט, מוזיק, א ליטערארישע סעקציע מיט א גרויסן פארלאג און צענטראלן ביכער־לאגער. עס קומען-אויף אפשײלונגען אויף די ערטער, און די הענט זענען פיל מיט ארבעט. ארום יערער פון די סעקציעס װערן געגרינדעם און עס שליםן זיך $ן שוין םריער־עקזיסטירנדיקע אנשטאלטן, און עם גײט אװעק א געװאלדיקע שאפעוישע און ארגאניזיר־ארבעט, װאס פארכאפט אלע טוער און באגײסטערט זײ. מ. זילבערפארב איז געװען לויט זײן כאראקטער א געזעצטער מענטש, א פארזיכטיקער טוער. אויך אין דער ארבעט אין דער ק׳ל האט ער' ארײנגעטרןןגן די געזעצטקײט, די סאלידקײט, די דיםציפלין. דאס איז געװען זײער נויטיק פאר דער יונגער אר• נאניזאציע מיט אירע פיל היץ-קעפ (אין גוטן זינען פון װארט'!>, מיט די גרויסע פאנטאזיעס, מיט די משונהדיקע פלענער. מ. זילבערבארב האט געקענט האמעװען, ער האט אינטצרגעלײגט פעםטע געזעלשאפטלעכע פונדאמענטן. און אל״ן - דער מענטש סון גרויםער געזעלשאםטלעכער אחריות, - האט ער זײנע נאענטע אנגעשטעקט מיט אט דער פאראנטװארטלצכקײט. גאר גיך איז ער - דער פריש־געקוםענער - געװארן דער לעבעדיקער נערװ שון דער ק׳ל, אלצ םעדעם זענען יאדורך דורך דעם אויספיר• ביורא און זײן פרעזידיוס, יעדע גרעסערע אין קלענערע זאך איז געבראכט געװארן טאג־טעגלעך פארן טיש פונם ביורא מיט איר פארזיצער מ. י זילבערפארב. יעדן טאג זענען געװען ספע- ציעלעיאויפנאם־שעהן סאר די םעקרעטארן פון די סעקציעס, םאר פארשטײער פון דער פראװינץ, װעלכע זענען געקומצן מיט באריכטן פון ארבעט, מיט ביודזשצטן צום באשטעטיקן, מיט אנםראגן, מיט נײע פלענע־ און דאש אויםשיר־בױרא װעלטן־װען 1 ד■ ק־עווער ״קורט^ד־דיגע״ מיט צענטראלער ײדישער קולטור-ארבעט, װאס האט אײן צײש געפונען איר פולן אויםדרוק אין דער ארג. ״קולטור־ליגע׳ (פ־יער אין אוקראינע און שפעטער - אין יפוילןו - איז משה דלבערפארב געװען פארבונדן א 15 יאר. אנגעהויבן פין 1918 בײ דצר נרויםער, קאפשװינדלנדיקער טעטיקײט אין דער קיעװער ״־•״טור־ליגע׳ און ענדיקנדיק בײ דער נישטיקער ירידה־איבעט ןין דער לצצטער װארשעװער אזוי־גערוםענער ״קולטור-ליגע׳. פיסצן יאר פון דרײסיק יאר אקטיװ־געזעלשאפטלעכן לעבן - איז נישט קײן קלײניקײט. 'געװען יארן, ױען מ. זילבערםארב האט אין דער קולטור־ארבצט אריינגעלייגט זײן גאנצן לייב און לעבן, זײן גאנצן פאטאס און ארנאניזירטן װילן. אדאנק דער ״ק־ימור־ליגע׳ און די אלע גרויםעיהאפצנונגען, װאס זענען נעװען פא־בונדן מיט א צענטראלער קולטור־ארגאניזאציע, האט ער עוקר נע״ען פון זײן הײם, און געפארן ״אפריכטן גלות׳'קײן פוילן. װיפל צײט, נערװן, ענערגיע און הארץ האט ער אװעקגעגעבן צו לײגן פונדאסענטן פאר א צענטראלער מאסן קולטור-ארגאניזאציע, װעלכע האט באגעגנט אזוי פיל שטערונגען און שטרויכלונגען כע־ פון אייגענע, פון פריינט, װי פ־ן פרעמדע, פון פײנט. און לסוף מיט הארצװײטאק זיך צוגעקוקט, װי פון דער גרויםער, שײנער אידעע איז פארבליבן א קראם און קרעמל אויף... פא־- קױפן בילעטן אין די קינאס און צו שיקן... פארמעגלעכע ״שמענד־ רי־עס׳ אייף אויספלוגן און קורערטער. אין א נוסער, געױידמעט דעם ליכטיקן אנדענק פון משה דלבצרפארב, דארף מען איבצרגעבן כאטש בתכליית־הקיצור, װאס די ״קולטור־ליגע׳ איז געװען םאר זילבערפארבן, און װאס זייל־ בעיפארב איז געװען פאר דער ״קולטור־ליגע״, - כ׳מײן םאר דצר אמתער ״קולטור־ליגע׳, און נישט פאר דער פאלסישיצירטער. בתכלית־הקיצור, וױיל כדי צו דערצײלן אײם־ פידלעכער, װאלט געהײםן געבן א שטיק געשיכטע פון דער ײדישער קולטור־באװעגונג פאר די לעצטע פיפצן יאר. - אין די ערשטע קלײנע פארבאראטונגיען, װאס זענען פאר• געקומען אין קיעװ <בײ דוד בעירגעלםאנען אין צימער אויף קלייין־ װאסילקאװער גאס> אינם שטורמישן 1917, האט זילבערפארב קײן אנםײל נישט גענומצן. ער איז דאן געװען יראשו ורובו פארטון אין פאליטיק, אלס אײנער פון די הויפט־סירער פון דער ״םא• רײניקטער ײדישער םאציאליםטישער ארבעטער־פארטײ׳, - װעלכער עס איז אויסגעקוםען צו םירן ברייטצ יידישע מלוכה-פאליטיק אין דע־ צצנטראלער אוקראינישער ראדע, - ביז זײן באשטימונג אלס נאציאנאל-םעקרעטאר און שפעטער - אלם מיניסטער פאר נאציאנאלע ײדישצ ענינים אין אוקראינע. אין דעם ״קולטור־ ק־מערל׳ האבן לכתחילה עקשגותדיק געארבעט עטלעכע שרײבער אין טוצר. ביז עס איז געלונגען אויפצוקלײבן א גרעסערע בא־ ראנונג, אויף װעלכער עס זענען שוין געקומען אויך פאליטיקער, װעיכע האבן נישט געהאט קײן ספעציעלן אינטערעם סאר ײדישער קויטור-ארבעט אין אזא הייםער פאליטישער צײט. נישט געקוקט א״ף די חילוקי״דעות און אפענע' און באהאלכענע שטערונגען, א' געלונגען צו גרינדן די צענטראלע קילטור־ארנאניזאציע. יא״ף דער גרינדונג־פארזאלמונג, װאס איז פארגיעקומען דעם 27־סן אפריל 1918, איז אויסגעקליבן געװארן ' דער צענטראל־ קא״יטצט, אין װעלכן ס׳זענען ארײן: דורי בערגעלםאן, יעקב לעשטשינסקי, י. דאברושין, מ. ליטװאקאװ, ד׳ר מ. זילבערםארב, ז. כלמד, װ. לאצקי־בערטאלדי, נחמן מײזיל, משה כץ, שמעון 1׳א־ץ, מ. חשץ, זרובבל, א. םטראשון, א. דזימיטראװסקי, א. יגי׳־צקי, נח לוריע, י. נירענבערג, שכנא עפשטײן, י. קאנטאר, א■ כשעםקיס, ג. גורעװיטש). די ״קולטור־לינע׳ האט דאן ליכאמאל געװונען די הײסטע סימפאטיע פון די ײרישע מאסן >!יז אייך סון די סארשידענע פאליטישע טוער (מ־טן אויםנאם סץ ם. ראפעס און זײן קיעװער בוינדישער ״פאלקסצײטונג׳, װעלכע י׳אי חדשים־לאנג באקעמפט די ״קולטור־ליגע׳ און באיקאטירט