Literarishe bleter · 1934-04-27 · 17 (27.4.1934) · p. Seite 267

זײס 267 לינ יארישע בלעטער נום. 7ז (520) ד״ל■ י. קרןק / װ$רשס זילבעדפאדב אזן ז״ן דוד (ס>)צ')}?-3ס'בא?אכ,שע שםריכף שאפט. אבער װןןס-מעד די נײע געזעלשאפס האט געפײערט אירע נצחונװז, איץ מער הןןט זי זיך צוגעגרײס איר סאציאל• קולטורעין אונטערגאנג. איר היסטארישער יורש האט באלד מעכטיק אנגעהײבן צו קלאפן מיט זיין האמער אין דער טיר, װעלנדיק זיך זעצן בײ דעם נײעם געשיכםלצכן ױם-סוב־טיש. אונזער קלוגער הײנריך הײנע האט דאס דערםילט מיט פיל יארן צוריק מיט זײן גאנצער געניאלקײט און פאעטישצר אינ• טויטיװקײט: ״די ניי׳בירגערלעכע נעזעלשאפט װיל אין טומל פון אירע פארװײלונגען האסטיק אויםטרינקען דעם לעצטן בום. אזוי װי דאס האט געטון די אלט׳פריצישע װעלט פאר 1789.- אויך זי הערט שוין אין קארידאר די מארמארגע טריט פון די נײע געטער, װעיכע — אפילו נישט אנקלאפנדיק — װעלן ארײננײן אין דעם פעםט׳זאל און שטירצן די טישן׳. נאך א יאר׳הונדערט הערשאפט סון דער דאזיקער ביר׳ גערלעכער געזעלשאפט האט אנגעהויבן אין א גװאלדיקן טעמםא װאקסן און אויםבליען די ארבעטער-באװעגונג, װעלכע האט צו זיך צוגעצויגן די געניאלסטע פירער פון דער תקוםה: זשארעס אין פראנקרײך, בעבעל און ליבקנעכט אין דײטשלאנד, קעיר הארדי אין ענגלאנד זענען געשטאנען אין אירע םארשידענע קאמף׳רײען. און באלד האבן די גרעסםצ קינסטלער און שאםנ־ דיקע גאונים דערםילס דעם ריטם פון דער געשיכטע און האבן זיך אנטשידן געשטעלט אויף איר זײט: זאלא, אנא■ טאל פראנס און ראמען ראלאן אין פראנקרײך, בערנאיר שאו און מאריס אין ענגלאנד. קוערהארן אין בצלגיען. דאס זענען געװען די ערשטע, די ערשטג מעכטיקע שטראלן, װעלכע האבן געװארעמט און געצונדן זילבערפארבס דור. דאס איז געװען דער שורש פון זילבערםארבן — דעם אײראפעער. 2. אײן גרוים לאנד איז געװען אין אײראפע, װו די ניר• גערלעכע געזעלשאפט האט נישט געקאנט טריומםירן, װו ס׳האט נאך אלץ געהערשט די שװארצע מיטל׳אלטערלעכע נאכט: דאם איז געװען דאם ריזן׳לאנד פון די װײםע צארן. האט זיך אנגעהויבן א מעכטיקעד שטורם-אטאק קענן אים. און װײל גלײכצײטיק צוליב דעם, װאם די בירנערלעכע רעװאלוציע איז געװען אזוי גװאלדיק סארשפעטיקס, האט זיך םיט א באזונדערן ברען און ענערגיע גענומען זי צו שטור• מען דער ײנגםטער לעגיאן פון דער װעלט-ארמײ דער רוםלענ• דישער ארבעסער׳קלאס. און װײל די אינטעליגענץ האט דא דערםילט, אז ם׳גײט דא נישט נאר װעגן אראפװארפן די פא• ליטישע זעלבסט׳הערשאפט. נאר װעגן לייגן א םונדאמענט םון א נײער םאציאל׳קולטורעלער װעלט. האבן די בעסטע אינטע׳ לעקטואליסטן סון דער בירגערלעכער אפשטאמונג, װעלכע האבן נעװאלט אקטיװ װײסער װעבן דעם געשיכטלעכן םאדעם און נעהערן צו דער נײער (אין שױערםטע לײדן דך בויענדיקעס װעלט — איבערגעגאנגען םון דעם לאגער םון די הערשער צו דעם לאגער םון די אונטערדריקטע, לטיבת םון װעלכע ס׳האס װען פיס א יאר צודיק איז קײן װארשע אנגעקומען די יד־יה, אז אין ראטן׳פארבאנד אױ נעשטארבן דער באקאנטער אסעטער׳שוער יהודה נאװאקאװםקי און דער ליטעראטור־קריטי• קצ־ און פילאלאג נחום שטיף (בעל־דמױן) האט דאם אויף פד־. זילבערםארבן געסאכט א געװאלדיקן אײנדרוק. נישט נאר דע־פאר, װאם בײדע זענען נעװען זײנע נאענטע ױגנט־םרײנס, נאר אויך דערפאר װאס צוזאמען מיט זײ האט זילבערפארב געהערט זינט סנ יאר צו די אקטיװםטע פיאנערן און בויער פון דער ײדישער ארבעסער׳באװענונג און םון די מאדערנע ײדישע ראדיקאלע קולטור׳שטרעבונגען. באקומענדיק די ידיעה װעגן דעם טויט פון זײנע צװײ חברים׳פרײנט, האט זילבערפארב נעזאגט מיט א טרויעריקער אבער גלײכצײטיק אזײ כאראקטע• רינטיש׳ענערגישער פאר אים שטים: ״אונזער דור גײט אװעק. פ׳דארף זיך גרײטן אין װעג:״ און טאקע דעם לעצטן יאר האס ער מער פובליציסטיש נעארבעט װי װען ס׳איז, און האט אויך אנגעשריבן צװײ גרעםערע ארבעטן, װעלכע זענען געװען װי א סך־הנל םון זײן פיאנער׳םעטיקײט (״מײנע ארעםטן״ און ,דעד װעג צו די מאםן״ ״זכרונות װעגן 1906-1903 יאר״). נאך זילבערפארבס טויט איז באזונדערס בולם געװארן דער פאקט: זילבערםארבם דור נײט אװעק אזוי אומדערװארט ײנג און אזוי אויםערגעװײנלעך ניך, טיף־םארבײגנדיק דעם קאפ םאר זילבערפארבס זעלבסט• אפפערדיקן, ענטוזיאסטישן און אײדעלן לעבן און םאר זײן מו■ סיקן קאמף, װעלכן ער האט געפירט זײן גאנץ לעבן, דערסילן פיר מיט זײן אװעקגײן וױםל מיר האבן פארלוירן מיט אים, און וױ נרוים, שײן און העלדיש איז געװען דער דור, סין װעלכן זילבערםארב איז נעװען אײנער פון זײנע בעםטע ועפיעזענטאנםן. װו ליגט דער כוח און אין װאס באשטײס דער םוד פון דעם דאזיקן פראכטםולן דור, װעגן װעלכן ס׳הײבן זיך אן שוין צי װעבן לעגענדעס. די געשיכטע האט דא אויף א םערקװירדיקן אופן צוזא׳ מע,געבראכט דרײ אין גרונט׳פארשידענע עלעמענטן, װעלכע האבן זיך םריער קײנמאל נישט צוזאםענגעקומען, און װעלכע דא צונויםטרעפנדיק זיך צום ערשטן מאל, האבן זײ אין סך׳הבל געגעבן דעם דאזיקן מערקװירדיקן דור. 1. א גאנץ יאר׳הונדערט האט זיך געזאםלט דעד ברען׳שטאף *ין דער פולװער׳מאםעריאל, װעלכער האט געדארפט אין 1919-1914 אויפרײסן די אלסע װעלט מיט איר קולםור, סעכ׳ ניק פאליטיק און עקאנאמיק. מיט די גװאלדיקע אילומינאציעם פין די פריציש׳םראנצויזישע מאיאנטקעס, בײ דעם קנאל פון יעו גיליאטינע איז געבראכם געװארן צי קבורה די מיסל׳אל• טעי ־עך׳םעאדאלע אינקװיזיטארישע װעלט. און בײ די מעכטיקע יא:פארע רוםן און קלאנגען םון דעמילען, מאראט, ראבעםפיער, יא-״-יאן, רוםא און װאלטער איז געבוירן געװארן די נײע ביר• געי עכע אימאנענט-פראגרעסױוע װעלס. םון פאריז קומענדיק האס זי אנגעהויבן איר טרױמםאלן פ?' ס איבער גאנץ םערב׳אײראפע און האט אומעטום געבראכט ײ- לעכסיקן אויסבלי םון קולטור, קונםט, װיסנשאסם און װירט•