Literarishe bleter · 1934-04-27 · 17 (27.4.1934) · p. Seite 259

זײט 259 ריכ רארישע בלעטער גום. 17 זר52> ל ע מ ע נ ט ש ד?בערפ$רבס פערזבנ?בבק"ס) צי ברײטער, שיער-נישט גראנדיעזער געזעישאפטלעכער ארבעט- נאר אויך עולם-הבא האט ער אננעבאטן, צוגעזאגט א בכבודיקן פלאץ אין גן־עדן פון דער געשיכטע. נאר אײן 'קלײניקײט האט ער דערםאר פארלאנגט - דאם ,פינטעלע מענטש׳. פון אט דער ,בורזשואזער ירושה׳ אדער ,קלײנבירגערלעכער נאכשלעפעניש״ זאלט איר זיך אפואגן - דאס װעט אײך נאר שטערן... װיפיל זענען אװעק - געלאזט זיך פארפירן? געװים איז מ. זילבערפארב' באמת גרײט געװען צו ברענ• גען גרויםע קרבנות, כדי צו באקומען די מעגלצכקײט צו נעמען אנטײל אין געזעלשאפטלעכן בויען און שאפן, אבער װי נאר ער האט מיט זײן שארםן מאראיישן חוש דערשפירט, אז עם האנדלט זיך װעגן פעלשן קעגן געװיםן, װעגן סארשװעכן דאס ,פינטעלע מענטש׳ - איז לא קימא לן שאלה. װי געזאגט, ריטערלעך-ער• לעך םיט זיך זעלבםט איז ער געװען, ער זאל זיך לאזן אײנרעדן און פארסירן. און אפשר, טראכט זיך אן אנדערשמאל, שטעקט גאר אין דעם קײן גבורה נישט, ס׳איז גארנישט זיין םארדינסט - אט אזא איז ער געװען ארגאניש, אנדערש האט ער פשוט נישט געקענס. נאר איך װעל בעסער לאזן רעדן ױלבערפארבן אלײן. איך װיל ברענגען דא אויסצוגן פון אײניקע ברױו זײנע צו מיר״ זואס זענען אין דער הינזיכט זײער כאראקטעריםטיש. געשריבן זענען די בריװ אין יאי 1927, װען פון ראטן• פארבאנד, איבערהויפט װצגן דער גרויםער ײדישער אויפבוי־אר־ בעט, װאם װערט דארט געםירט, דער עיקר אויםן קולטורעלן געבימ, היאבן זיך געלאזט הערן ישיעות ונחמות - און אין די קרײזן פוןי דער ײדישער עמיגראנטישער אינטעליגענץ אין אוים־ לאנד האט זיך די שמיםונג און די באציונג צו ראטן-פארבאנד אנגעהויבן גאנץ ראדיקאל ענדערן, אײניקע האבן נל״ך באװיזן אינגאנצן ,איבערשאצן די װערטן׳ און געװארן ריכטיקע בעלי• תשובהס, אנדערע זענען געשטאנצן אויפן שײד-װעג, געװאקלט זיך און נישט געקאנט באשליסן צו מאכן דעם אנטשײדענעם שריט. מ. זילבערפארב האט זיך דאן געקליבן פארן קײן ראטן־ פארבאנד, אויב איך האב' קײן טעות נישט, אויפן צוזאמענסאר פון .געזערד׳, װוהין מ׳האט דאן אײנגעלאדן פארשטײער פון אײניקע ײדישע געזעלשאפטלעכע ארגאניזאציעם אין אויםלאנד. די ערשטע פאר בריװ זענען געשריבן םארן םארן, דער לעצטער - גלײך נאך זײן צוריקקער: ... ,בכלל אבער איז מיר ביטער אויפן הארצן. עס נאגט א שטאוקע, א הארצרײםנדע בענקעניש נאך א גרויסער ארבעט, װאס זאל אויםשעפן מײן גאנצע ענערגיע! װאס איך פארמאג. אוין ביז װאנען, צוריק נערעדט, איז דער שיעור זיך ארומדרייען אײנזאם אויף דער װעלט מיט םארלעגטע הענט און רק קריטי- קירן אלע, װאס טוען יא עפעם? לאמיר אננעמען, אז םוף כל סוף װעלן מיר אפילו בליײבן גערעכטי װעט די אײנציקע באפרי• דיקוננ אונזערע זײן, װאם מיר ויעלן קענען זאגן - הא, האו װער האט געטראפן: אזא זיג אבער קאן מעןי אפהאלטן, װען מ׳האט קײן חילינישט און מ׳קאן אין ״גילענצענדער אײנזאכקײט׳ באקילערן די װעלט. איך װילינישט אזוי אפלעבן מײנע יארן אין פאםױוער גערעכטיקײט און האב באשלאסן צו ,זעלבסט־ באשטימען׳ זיך אויף דער עלטער, ד׳ה פארביייגן דעם אדער יע■ נעם פרינציפ און זיך לזןון אויף א בפירושן אפארטונייזם, אבי עפעס אנהויבן צו טאן. ^אויב איך זאל פארבלײבן אין פוילן, װעל איך מםתמא אנהייבן ארבעטן אין ,בונד׳, מיט װעלכן איך בין נישט מםכים אין אײניקע םראגן פון פראגראם און טאקטיק, הגם םאר די לעצ־ טע פאר יאר האט זיך דערי פוילישער ,בונד׳ אביסל אויסגעלינקט. זײן אלנעמײנע טאקטישע ליניע םאלט איצט צונויף מיט דער ליניע סון דער עסטיײכישער סאציאל-דעמאקראטיע, מ׳האט אוי. סער דעם שוין דארט אנגעהויבןי צו רעדן וועגן קולטורעלער אוי. טאנאמיע, מיט װעלכער מ׳האט זיך א שטיק צײט געשעמט• יי אדיד / עיעדיז ד א ס פ י נ ט ע (צ1 דער ב$ר$קםטר'פם'ק פז/ מ. בײם םרישן קבר פונם אינטים-נאענטן חבר און םריינט איז מי• זײער שװער צו שרײבן װעגן אים. במעט דאס גאנצע בא• װוככזיניקע געזעלשאפטלעך-פאליטישע לעבן - העכער 30 יאר - בין איך אינאײנעם מיט זילבערםארבן געגאנגען דעם װײט נישט ניב רויזן פארזײטן װעג פון יידישע םאציאליסטן, אינײנעם גע- םײ*ט לײדן און פרײדן - זײער זעלטן פרײדן און װי אפט רײ-ן: - אינײנעס געשטרעבט צו דעם געגארטן ברעג -יװי וױיט איז עס נאך... - און מיטאמאל האט מען אים מיט געװאלט, אזײ אכזריותדיק־אומגעלומפערמ ארויסגעריסן םון רײ - און צום געפיל פון טיפן שמערץ נאגט אין הארצן און גיט קײן רו נישט ךי אײביקע פראגע: םארװיאס? און עפעס אזוי װי איר סילט זיך שולדיק אין דעם, װאס אים' האט איר געלאזן אװעקנעמען, און >.לײן זענט איר געבלייבן... דערצײלן װעגן מ. זילבערםארבס געזעלשאפטלעך-פאליטי• שע־ טעטיקייט װאלם געהײםן אויםװיקלען די נאך פריש-צאפל- דיקע געשיכטע פון לעצטער ברויזנדיקער תקופה, פון דער ײדי• שער געזעלשאםטלעכקייט. טײלװייז האב איך עס געפרװוט טאן אין ואמלבוך (םאציאליסט. טעריטאריאליזם), װאס דארף אין גיכן וצרשײנען, װו עם װעמ אגב פארעפנטלעכט װערן א קאפיטל פין זילבערםארבם מעמוארן, געשריבן װי זײן שטייגער איז, ערנסט אין אויפריכטײן - לויטן איגהאלט, לעבעדיק און שײן - לויט דער םארם. דאסמאל װיל איך נאר א פאר װערםער זאגן װעגן די הוייפט-שטוייכן'אין דער פעריזענלעכקײט פון זיל־ בערפארבן, אזוי חי זי האט זיך אנטפלעקט אין זײן געזעלשאפט־ לצך-פאליטישער טעטיקײט. צװישן די אומגעהויערע פלאגן, װאם האבן זיך נעשאטן אויף אונזערע קעפ פאר די לעצטע פאר צעינדליק יןר, יאיז אפשר די םאמע שװערםטע און פײנלעכסיטע איבערלעבונג געװען די ביטערע אנטוישונג אין מענטשן. א גװאלטיקע כװאליע פון בלוט און שמוץ האט די װעלם פארפלייצט און האט אזוי װי אראפגעשװענקט דאס מענטשלעכע אין מענטשן, דעם צלם-אלקים זײנעם. און באזונדיערם פײנלעך האט זיך געלאזט פילן די שרעק• לעכע מאראלישע ירידה פון יענעם אװאנגארדי, װאס האט געזאלט מיט זיך פארקערפערן דעם געװיסן פון דער מעינטשהײט, װאס האט אין זיך געטראנן דעם אידעאל פון א העכערן און שענעירן לעבן. אין קאלכאוױון פון סלחמה, רעװאלוציע און בירגער-קריג איז אויך זײן נשמה צעשמאלצן געװארןיאון ם׳האט זיך באקומען א ־עסלעכע און נישטיקע יפםולת... יװי אפט האיט איר געהאט פאר זיך אזעלכע לעבעדיקע בײשפילן, ויואס פילעגן אײך ממש וע־שיטערן, אזוי, אז צייטנװײז פלעגט אײך ארומכאפן אן אמתע פא צװײפלונג, איר םלעגט פילן װי דער באדן רוקט זיך ארויס פון אעטער די פים, און א םינםטערער תיהום עפנט זיך פאר אײי... אין אזוינע מאמענטן זענען פאר אײך די אײנציקע רעטתג געװען יענע יחיײ-סיגולה, װאס זענען ניציל געװארן פון דעם סװם, װאם האבן זײער נשמה ארויסגעטראגן נישטי געשעדיקט, אפשר נאך מער אויםגעלייטערם. זיי מיט זײער עצם קיום האבן געגעבן מוט און װידער געװעקט דעם גלויבן. צו אט די יחידי-םגולה האט געהערט אויך משה זילבער- סא־ב, װאם האט זיך אויסגעצײיכנט מיט יענער נשמה-גאנצקײם, מים יענער טיפער ערלעכקייט, ביזן סיף, ערלעכקייט מיט זיך יעלכסט. װאס האט דערנרײכט די מדרגה פון א באזונדער ארט מאיאלישער ריםערלעכקייט. אויף זיין געװיסן, אויף זײן מארא־ יי?ן מהות האט איר תמיד געקענט זײער פיל אויסשטעלן און נליי בן פעסט'זיכער - עד װעט קײנמאל נישט פעלשן. ביי דער אקטיװקײט פון זײן דורך און דורך גשזעלשאפמ־ יענ״ר נאטור איז אים גארגישט לײכט אויסגעקומען בײצושטײן זי "-יוערע נםיונות און נישט ארײנצוםאלן אין די פילפאכע נעצן, װאכ די רעװאלוציע האט גענרייט אויף טריט און שריט, בשעת יי יגליטה פוןי ,בעל־דיבר׳ איז נעװען אומגעהויער גרויס: נישט נ>ר עולם-הזה האט ער םארשפראכן - אזעלכע גרויםע און ײ׳ל- יפולע מעגלעכקײטן צו באפרידיקן דעם נאטירלעכן דורשט