Literarishe bleter · 1934-04-20 · 16 (20.4.1934) · p. Seite 245

זײט 245 ׳יטערזןרישע נלעטער נומ. 6( (9י5) וױרטשאםט. איבערשיכטונג, םןןציאלע געזעלשןזםטן, עמיגראציע, קאאפעראציע, - ענדלעך, ביבליאגראםיע, סילןןלאגיע, שפרןןך־ פארשונג און ליטערןןטור־געשיכטע; פון זײ:ע פןןליםישע ביז געשיכטלעכע ארבעטן, - אוםעטום געםינען סיר שטיפן דעם אידעאלןןנ םון פאלקמענטש און םאלקסטוער, דעם ײדישן קולטור- טוער' אין קולטור־פארשער, דעם אסתן באגרינדער םון דער ײדישער שפראך, װאס אין איר לוםט האט ער זיך אויסגעלעבט אין מיט איר לופט געאטעםט. דערבײ איז כא־אקטעריסטיש, אז ער האט אויסגעבויטיא גאנצע פעדאגאגישע טעאריע פין דער נויטװענדיקייט צו לערנען אין דער ײדישער פאלקסשול ת:'ך, אבער גישט העביעיש אלײן אן אינטעליגענט אין אלע זײנע רמ׳ח אברים, איז ער גאר געװען דעי אידעאליסט סון די ברײטע מאסן, דער בא־ זיננער םין פאלקס-מענטש און פאלקס־קולטור, דער געזונטער אפ־ טימיסט, דער' גרעסטער שונא פון ביטול־שמייכעלע, װאס מאכט צינישט יעדע ערנסטע שטרעבוננ און יעדן אויפריכטיקן דראננ. דער, װאס װעט לײענען שטיפם ארטיקל װענן בעל-מחשבותן (אין ״מארגנזשורנאל׳, ניו־יארק, םון 14 אפריל 1924), װעלכער האט שטיפן נעמאכט פאר א שרײבער, רער װעט זען, פיט װאס פאר א הײליקער אויםריכטיקייט שטיף איז צוגעטראטן צו זיין שריפטשטעלערישער אויפגאבע. שכיף דאט זיך באצויגן צו זײן ארבעט זײער ערנסט, ער האט געקוקט אויף איר װי אויף אן עבודה, - און דערםאר טא. קע געװינט זי נאך מער אין איר חשיבות און װערט, און איז דער שענסטער דענקמאל, װאס פאיאײביקט זײן נאמען אין אונ־ זער נײער קולטור־שאפוננ. געװען אין זײן װעלטאנשוױנג םארמולירט די הויפטפונקטן פון ײנע וױיטערדיקע װערק םיט צען יאר שפעטער, װי ״ײדן און ־ידיש׳; ״ײדיש און ײדישע קולטור׳, 'הומאניזם אין דער עלטע־ ־ער ײדישער ליטעראטור׳ און א רײ אנדערע, אין זײן ארטיקל אין ״םאלק און יאנד׳ (1910) האט ער :עשײבך: ״שוין אין אזא פוילער צײט, װי אונזערע, װען די ת״רה ר,אם םען אויסגעביטן אויף א לשון־קודש־קולטור, װען לשון־ מדש איז פארװאנדלט נעװארן אין ענטוזיאסטישן העברעיש און דאן מגולגל געװארן אין אן עלענאנטן רוםיש מיט א נארישער שאלאם־קאמעדיע,-שוין איצט באװײזם זיך אן אויםשטײענדיקע פאלקס־קולםור, װאפ װיקלט זיך ארום א פארםיאוםטן ״זשארגאן׳ און פארײדישט אונזער לעבן. און די נײע םאלקס־קולטור װאקסט מיט דעם גײםט םון אינזער צײט. װער האט זיך דערויף גע• ־יכטז װער האט עס פארויסגעזאגםז און ווער װעט עם זאגן, װאם פאר א שיינע איבערראשונג די נאענטםטע תקוםה טראנט פאר אונז אין אירע םלינלעןז׳ דער דאזיקער םאלקס־קילטור האט ער אפגענעבן זײן גאנצן לעבן. זי א ז געװען די טרייבקראפט פון זײן נאנצן שאפן. זי איז אױך געװען דער אינהאלט פון זײ:ע אלע מעשים. פון זײנע ערשטע ארםיקלען אין ״יעװרײםקאיא זשיזן׳, ״פאלקסשטימע׳, ״ראזסװיעט׳, ״סערפ׳, ״פרײנד׳, ״דאס נײע לעבן׳, ״דאם ײדישע סאלק׳, ״העולם׳, ״סאלק און לאנד׳, - דורך זײנע ארטיקלען אין קאװנער ״גײס׳, ניו־יארקער ״מארגנ־ זשירנאל׳ און ״צוקונפט׳ - ביז זײנע גרינטלעכע*איבערזעצונגען פון גידעםאן, דובנאװ און ארבעטן איבער סטאטיסטיק, עקאנאמיק, ע ד אויף א הארבסטיקער בעט פון דער װעלס, און פון דער ערד מיט א טױ װי אן אטעם זעצט, אין איך װארט מײן פרײנט, אויף דיר, איך װארט אויף דיר, דו זאלסט קוםען; — יא. װארהאפסיק, זע - דאס לעצטע װארט איז קײנםאל נישט, קיינמאל נישט לעצט. — קום אן פון מזרח, קום אן פון מערב, קום אן פון דרוס, קום אן פון צםון— פון װאס פאר א זײם נא־ דו װילםט, _ קום אן, װײלע אלע פיר זײטן פ ן ײעלט זענען אפן. דדד־ע 72ט2־2י2ט־ז)?ע /?ז־עד־ש־׳! איד וויל ה״נט אויסוינגעו מ״ן פד״ד נ. וז. מיט זון זענען גאסן נעסלאסטערס, מיט שעמעװדיקער עלנט אין פארפלײצנדיקער פרײד. ס׳הײבס אונסער שסײנערנעס ברוק און יערט, ם׳שפארט לוםט און באגער-און װאם וענען שוין שארםע רײול ױאם קוםען גאר םון םויל נישט ארוים, בלײבן אין גרגרת שטעקן װי א געשװיל פון א קרופ״טרוקן און גרויס. ס׳זענען װונדער אויםגעשפרײט אין אלע עקן, און אזוי ױויל איז צו לעבן און זיך סארכלינען — און פעלט דען נוטם און אפילו האניק פון בינען. כיזאל אויסשרייען ם׳גאנצע אומרעכט, און װארט זאל זײן שארף װי שפיו אין געםעכט — ל ■ ד ה.?ײ?7יק / ען״י^דק א העלער פאגינען א העלער באגינען איבער מיר ליגס פארשפרײט; — עפן זיך םאנאנדער, ערד, זײ געגרײט פאר םיר, װי איך בין סאר דיר גענרײט; — לײטער אוים דײנע שטויבן סאר מיר, װי איך האב אויםגעלײטערט סאר דיר מײנע גלידער. זע, ערד, אט לײג איך זיך אויף דיר אנידער. מײנע אלע פארלאנגען זענען מקוים געװארן, מײנע אלע געבעטן זענען געװארן דערהערט. אין אלע מײנע זינד און אלע סארברעכנס ־אב איך אסן םאר דער װצלט װי אין װידוי אויסגערעכנט. צו װעמען מײן נוף נעהערט, יעהערן אויך הימל און ערד, אין אויך אט דאס שטיקל פאפיר, יאם איך ריר אן, קאן זײן םיט א לעצטן באייר. דיםל און ערד זענען גרויס, זבער דאס שטיקל פאפיר איז גרעםער■ אין ס׳װארם אויםן שטיקל פאפיר - נאך גרעסער. נ׳װעל אפזינגען דאס לעצטע װארט — אזוי האב איך נישט אײן מאל צו זיך שוין געזאנט; אבער װארהאפטיק, זע — דאס לעצטע װארט ״ א קװאל, װי אן ערשט׳געעםנטער שלאגט, אין װארהאסטיק, זע — דאס לעצטע װארט איז קײנמאל נישט, קײנסאל נישט לעצט; איך ליג װי אויף אן אפענעם פעלד