Literarishe bleter · 1934-04-13 · 15 (13.4.1934) · p. Seite 226

ליטער*רישע בלעטער נומ. 15 (518) זײט 226 א זײער נישט־העפרעכן טאן םארלאנגט ער פון מיר׳ איך זאל לײען דאס געלט. מײן מענטשלעכע וױרדע דערלײבט מיר נישט צו זײן העפלגך צו א מענטש׳ װצלכער האט מיר ערשט דעש לעצטן מיטװאך געשפיגן אין פנים ארײןי און מיך אנגערופ;: ״הונט״. און איך פרעג אים דעריבער האלב אין שפאס;י ״צי קאן דען א הונט לײען געלט? ענטפערט ער מיר גראב: ״איך קאן דיר װײטער שפײען אין פנים אריין, װײטער דייך טרעטן, ליײ מיר דאס געלט װי אשונא: און איך זאג: ״מהיכי תיכי׳ איך לײ אײך דאס געלט ׳. מאכט מיט מיר א קאנטראקט, - זןוג איך צו אים מיטן דעמאנישן כח פון מײן גוישן טאטן׳ װיליאם - או אויב איר װעט מיר נישט אומקערן דאס געלט צו דער אין דעי צײט אױף דעם און דעם ארט׳ װי ס׳ויועט פארצײכנט װערן אין קאנטראקט׳ זאל מיר דערלויבם זײן - לאך איך אים אין פנים ארײן - אויםצושנײדן א פונט פלײש פון דעם םײל אײערן קער• פער״ ײאס איך ײעל װעלן ז׳ א געפערלעכער, א סריילעכער, א װיציקער׳ א דעמאניש־מענטשלעכער קאנטראקט. סען לאכט, און מצן איז מסכים. ייענער באקומט דאם געלט און מען גײט זיך פונאנדער. איך קום אהײם און טרעיף מײן מיידל יעםיקא םאר־ חלומט, װײל די נאכט אין װענעדיג איז אננעפילט מיט ראמאנ־ טיק׳ װאס פארפישופט א הארץ פון א 16 יאריק מײדל. איךי װער געװויר׳ אז אין דער נאכט װעט זײן א נרויסע סערענאדע, גרוי• סע בעלער װעלן זײן אין די גאסן, און איך פיל׳ װי א שװערע כמארע הענגט איבער מײן קאפ. איך פיל ציטערנדיק אינערלעך א שװער דראען פון דעם גורל. איך מוז אװעק פון דער הײם, איך בעס זיך בײ מײן קינד׳ זי זאל פארשליסן פון אינעוױיניק דאם הויז׳ זי זאל פארשטאפן די פיענםטער, זי זאל זיך נישט צוהערן צו דערי לײכטער, י פארכישופנדיקער, םארפירעריסער מו־ זיק׳ װאס פאסט פאר זײ און נישט פאר אונז״ װאס מיר מוזן לעבן באש־ידן און שטיל. אז איך בין שפצטער געקומען אהײם, טרעף איך מײן הויז חרוב׳ מײן קינד האט מען ארויסגעגנבעט, און נישט נאר דאס קינד, נאר װי אמחע גנבים און רויבער האבן זײ אויך ציוגענופען פיײן האב און גוטס. און מאסקעס טאנצן ארום מײן שטוב, מאכן םון מיר חוזק, און מען שלגפט מיך בײם קאשטן, מ׳װארפט אין מיר שטײנער. און װאס־טיפער סײן אומגליק, װאס־טיפער מײן צער׳ אלץ־לוכטיקער םירײען זײ זיך איבער מיר׳ ידי לצים. איך פיל איצט׳ אז אלץ שװימט פון מיר אװעק, און איך מוז ראטעװען מײן לעצט שםיקל מענטש אין סיר׳ און אז עס קומען די פרײנט פון אנטאניא מיך אײס־ צושפיאנירן, צי װען אנטאניא װעט נישט צוריקגיעבן דאם געלט, װעל איך טאקע באמת פאירלאנגען דעם פונט םלײש פון אים׳ - שרײט דאן פון מיר ארוים די באלײדיקטע, די פארװונדעטע חיה: יא, איך מוז עס פון אים פארלאנגען, כדי זײ זאלן זען, אז אײן מענטש האט קײן רעכט נישט אזוי טיף צו ביאלײדיקן דעם אנדערן מענטש. װען איך האב גערעדט מיט זײ מיט גוטם• קײט און מיט הכנעה, האבן זײ צו מיר קײן אכטונג נישט גע־ האט, אבער איצט, אז זײ זעען, אז איך שרעק זיך נישט און פארלאנג מיינע רעכט, אימפאנירט עס זיי, און זיי הויבן אן צו באקומען דרך-ארץ פאר מיר און פאר מײן מענטשלעכער װירדע. און דא סוז איך ארײנפלעכטן א באמערקונג: מײן געניא־ לער נוישער שאפער, שעקספיר, האט מיט זײן געזונטן גוישן חוש געזאגט: װען איך װאלט געװען א ייד׳ און מ׳טוט מיר אן אזוי פיל צער און פלאגן,' װאלט איך יא פארלאננט דאם םוניט פלײש! און מיר געפעלט עם יאויך, דאס איז געזונט: ס׳איז גע־ פערלעך די קריםטלעכע טעזע צוצושטעלן די אנדערע באק, װען מ׳גיט דיר א פאטש, - װײל דער כולינאן גיט דיר טאקע גלײך דעם צװײטן הילכיקן פאטש. אבער װען דו האקםט אים אוים א צאן נאכן ערשטן פאשש, װאילט עס אים סער איבערצײגט װי אלע מאראלישע טעזן. מײן באשולדיקער האט מיר דא םארגעװארפן, אז איך בין גצלט-גייציק, אז איך װינטש מיר׳ אז מײן טאכטער זאל ליגן טויט אויף דער ערד, אבי דאס צירונג זאל זײןיאין אירעיאױערן• ער האט אבער פארגעסן צו'דערסאנען, אז אין דער נאענםסטער סעקונדע, ױען איך מער געוװיר,' אז מיין טאכסער האם' אין גענוא אװעקגעגעבן דעם טערקיז־רינג םאר א מאלפע, װער איך שטיל און פארגעס אין אלע מײנע פארל״וםטן, און מיט די צארטסטע װערטער, װאס נאר דער זשעני שעקספיר האט מיר װאס פארדעקט אמאל דעם הימל, כדי װען די זון װעט זיך אדורכרײסן, זאל זי' זײן נאך-שטראלנדיקער און הערלעכער. אמת, מײן פאטער װיליאם שעקסשיר איז אין זײן פריװאט-געזעלשאפט• לעכע־ישטעלונג געװען צו מיר נעגאטיװ. נאר װאס דען - ער איז געװען א זשעני. מײנע הערן, בײם װארט זשעני מיז איןי אביםל בלײבן שטײן, װײל מען רעדט שויןי איצט װעגן א געניאלן פריזירער, װעגן א געניאלן צושנײדער, װענן א געניאלער מאדיםטין, און מ׳פארגעסט, אז אין דער מענטשלעכער געשיכטע זענען געװען העכסטנס אזויפ־ל זשעניען, װיפל מ׳קאן אנצײלן אויף אט די צוױי הענט. א זשעני איז געװען לאאטסע און משה רבנו, און לענין, און מיקעל אנדזשעלא, און בעיטהאװען און געװיס אויך- װיליאם שעקסשיר. שעקספיר, װעלכער האט געשאפן אזוי איינס• און-צװײ אויף באשטעלונג דעם ״טרוים אין א זומער-נאכט״, װאס מעט אזוי לאנג לעבן און אזוי לאנג מענטשן באגליקן, וױי לאנג מענטשן װעלן ליבן, און ליבן װעלן מענטשן אזוי לאנג װי זײ װעלן לעבן, און אזוי לאנג וױ מענמשן װעלן לעבן, װעט מיט זיי לעבן דער זשעני שעקספיר אין זײ תמיד באגליקן... איך קער זיך אום אלם שײלאק צו מײן פאטער, װעלכער האט פרױואט-געזעלשאפטלעך געװאילט מיך שלעכט באהאנדלען, אבער דער זשעני אין אים האט ימיך אײסשטאפירט אין מײנע פארטיידיקונגס-סיטואציעם מיט אזויפיל מענטשלעכער וױרדע, מיט אזויפיל שטאלץ, מיט אזויםיל געזוגטן מענטשלעכן אימפצט, אז די װײסע שעפעלעך ארום מיר װערן אשט לעמעלעך אין נאריש און שװארצער און בײזער, װי איך-דער שװארצער פלעק, װאס ער האם לכתחילה געװאלט פון מיר מאכן. דערפאר זענען אי מייינע באשיולדיקער, אי מײנע פארטײדיקער גערעכט. מײנע בא־ שולדיקער קאנען זיך האלטן אן דעם געזעלשאפטלעכן שעקספיר, און מיינע פארטײדיקער - קאנען זיך שטיצן אויף דעם זשעני שעקםפיר, װעמען די אײביקע געטלעכע אינטויטיװע גערעכטי־ קײט־מוזע האט דיקטירט צו געשטאלטיקן מיך גרויס און אײנזאם. לאמיר א קוק טון נאכן אױפגײן פון פאר,:א.ג, װאם ס׳טוט זיך אין'דעם שטיק. - ױנגעלייט לײריקגײערי, אן װאסיער ס׳איז באשעפטיקונג, אן װאסערע ס׳איז זארגן, - מען רעדט, סען פלאפלט - װעגן װאש? װו מ׳האט נעכטן בײנאכט געגעסן אין װו מ׳װעט הײנט בײנאכט עסן, און װאס פאר א שפיצלעך מ׳האט נעכטן אשנעטון און מ׳װעט אפטון מארגן, איבערמארגן. אײ״ער פון די בחורים װיל פארן אזש קײן בעלמאגט, װו ס׳געפינט זיך נישט נאר א שײן אוןיקלוג מײדל, נאריאויך א רײכע, װאס האט געיירשנט א גרויס פארמעגן פון אייר פאטער. כדי אהין 'צו פארן, װיל ער לײען בײ זײנעם א פרײנט געלט. און װיפיל מײנט איר? נישט מער און נישט װייניקער װי דריי טויזנט דו- קאט. און סצ איז אים װײניק, און סנ1 איז אים װײניק? יא! ער װיל קומען װי א הויכשטאפלער, ער װיל איר אימפאנירן. איך װײס, איך װײס, מען רעדט צװישן זיך װעגן פאעזיע. 'אבער איך, איך בין שײלאק, און איך װוין מיר אין אן ענג געסל, איך בין געזעלשאפטלעך נישט אנערקענט, איך טראג א געלן פלעק, און אלע קלײנע קינדער מיעגן מיר נאכװארפין שטײנער, אלע דערװאקםענע קאנען מיך אויסלאכן, און מײנע קאגקורעגטן, װאס מאכן ערגערע געשעפטן פון מיר, מעגן מיר שפײען אין פנים ארײן. איר פארשטײט? דער היטלערישער אריער-פאראגראף האט שוין דאן עקזיסטירט אין קולטורעלן װענעדיג. איך ריר קיינעם נישט אן, איך גיי צו קיינעם נישט. איך גיי מיר שטענדיק אן דער זײט מײן אײגענעם װעג. איך לעב איבער א שװכרע צײט, װײל מיין פרוי לאה, װעלכע איך האב שטארק ליב געהאט, און װעלכע אױ געװען א טײערע באלעבאסטע, איז געשטארבן, מיך איבערגעלאזט אלײן מיט מײן 16 יארייק מײדל יעסיקא.' איך לעב נאך צוריקגעצויגענער, נאך אײנזאמער. און קום בלויז אין סינא־ גאגע, װו ס׳איז דא בלוייז א מנין ײדן. א־ך פיר נישט קײן לוק־ סום־לעבן, איך לעב באשײדן, איך פראװע נישט קײן בעלער. דערפאר זאמלט זיך בײ מיר אן א היפש ביםל פארמעגן. זײ, די אנדערע פראױען יא בעלער אוין דעבן בדײט, זענען אויסברענגער, קוקן זיי מיט קנאה אויף מײן האב און גוטס. און אט גײען זיי צו מיר, און אט קומען זײ טאקע, און פארלאנגען פון םיר, איך זאל זײ לײעןידרײ טויזנט דוקאטן. און אט קומט צו מיר יענער פיינער גרויסער קאנקורענט מײנער רבי אנטאניא אלײן, און אין