Literarishe bleter · 1934-04-05 · 14 (5.4.1934) · p. Seite 215

זײט 215 ליטערארישע פלעסער נים. 14 (7ג5) געועענע אץ אינגאנצן אומפאקאנטע זאבן. די קראפם פץ דער סאטירע, די דרײסטקײט אין ארײסזאגן דעם ביטערן אמת פאר• כאפן פשוט. ױי קלײן און װײניק פאדײטנד אין םארגלײך מיט די דאזיקע במעט-נאטירלעכע שאםונגען פון דער פאלקם״מוזע קוקן אוים די פלאכע, געדאנקנלאזע קאריקאטיריםטישע פארםן פין די פראנצײזישע מלאכה-מײםטערם און זײערע נאכמאכער!'. זיםער אנטפלעקט זיך נישט בלײן װי גאלדםאדענס א פאר• ערער נאר װי אן אפאלאגעט פון דער ײדישער דראמאטישער אץ אלגעמײנער ליטעראטיר בכלל: ,מען דארף בשום״אופן נישט מײנען, אז גאלדפאדען שעפט אויס אין דער ריכטונג די שאפונג פון די זשארגאנישע שרײ• בער, אז ער איז די א און ת פון ײדישן טעאטער. אחוץ אים עקזיםטירט א גאנצע מחנה שאפנדיקע מוחות, טיכטיקע. טא• לענטירטע שרײבער, װעלכע ארבעטן מיט אומערמידלעכן אײפער צו פאראײדלען און ציװיליזירן זײער פאלקם־מאםע. עם איו גענוג אײםצורעכענען די באדײטנדסטע פון די זשארגאנישע דראמאטורגן. װעלכע זענען סוף־פל׳םוף בלויז א קליינער טייל פון דער אלגעמיינער צאל פען־ארבעטער אין ײדישן זשארגאן, כדי צו האבן ערשט אן אומקלארן באנריף װעגן דער באדײ• טונג און װערט פץ דער ליטעראטור, װאס ױי שאפן און אנט• וױקלען כםדר מיט דערפאלג. מ. האראװיץ מיט זײן היסטארי• שער דראמע ,קרבן בײראם״, עפלבערג מיט זײן םאלקם־שסיק ,דוד אין דער װיםםע׳, ליליענבלום מיט ,זרובבל׳/ ראבינאװיסש (פסעװד. ,שלום עליכם״) מיט דער קאמעדיע ,דער גט״, זא- מאשטשין, שײקעװיטש, גרינבערג, יאראכאװסקי, לאטיינער, שאר און אנדערע מיט זײערע צאלרײכע װערק (א טײל פון זײ זע• נען אויך פעיקע קאמפאזיטארןו טרעטן־אויס א װעג פאר דער אויפקלערונג צװישן ײדן, דערנענסערן די מאסע צו די נײצײט• לעכע שטרעמוננען, װארעמען איר אן צו אםימילאציע (װי מען זעט, מײנט זיםערס אס־מילאציע פשוט: װעלטלעכקײט — פ. ק.), לאכן אוים פאראורטײלן, טאדלען אץ װארפן פאר פעלערן — מיט אײן װארט זײ דערפילן באמת די אויפגאבע פון שרײבער און פארדינען מצד די אינטעליגענטע שיכטן פץ אלע פעלקער און אמונות, אבער קודם-כל מצד דער ײדישער איגטעליגענץ עפעס מער װי דעם פאראכטנדיקן נאמען ,זשארנאניסטן״ אדער א גרינגשעצנדיק קװעטשן מיט די פלײצעס״. װעגן ציל פון זײן ארבעט שרײבט זיסער ערשט צום סוף: ,איך האב געװאלט װענדן די אויפמערקזאמקײט פון לײע• נער אויף דער זשארגאנישער בינע, װי אויף א מיטל, ויאם לאזט זיך אײסנוצן, כדי משפיע צו זײן אויף די מאםן אין װאס מען מוז אומבאדינגט אויסנוצן. דער חוב פון דער ײדישער אינטע• ליגענץ איז שוין איצט ארײנצונעמען אין אירע הענט די גייס טיקע באװעגונג פון דער ײדישער באפעלקערונג און צו קאנטרא- לירן די ליטעראטור, פרעסע און טעאטער, װאס זענען םאר איר באשטימט, װייל כל־זמן אין די דאזיקע ארגאנען אץ מעכטיקע געזעלשאפטלעך־צױויליזאטארישע פאקטארן װעט נישט קומען צום אויסדרוק א פראגרעסױוע שטרעבונג, כל־זמן פון די ביכלעך אץ צײטונגען, װאס מען לײענט ביי ײדן אפשר מער װי בײ אן אנדער פאלק, און פון דער בינע, װאס איז אזוי פאפולער בײ דער םאסע, װעט צו איר נישט רעדן דער נײ־צייטלעכער גײסט און די פארגעזעלשאפטלעכנדיקע טענדענץ - קען בכלל נישט זײן קײן רײד װעגן א גרונטלעכער ענדערונג פץ די באגריפן. שטרעבונגען און מנהגים בײ דער ײדישער באפעלקערונג״. װי מיר זעען, האבן א טײל זיםערם אנמערקענונגען װעגן ײדישן טעאטער און אקטיאר אפילו הײנט, ד. ה. כםעט אין א האלבן יארהונדערט ארום, נישט פארלוירן זײער אקטואליסעט. אפשר די ערשטע קריטישע אפשאצונג םון ײדישן טעאטער-רע• ־עיטואר בכלל. דאס װאס אויף דער ײדישער בינע הערשט דצרעיקר די מעלאדראמע, דערקלערט זיםער מיט דער באזונ■ דערער ליבע פון ײדישן עולם צו געזאנג און מוזיק. בכלל טיילט ער איין דעם ײדישן רעפערטואר אין צװײ טײלן. צו דער ערשטער נעהערן םאטירישע פיעסעס, פארסן מיט איינגעפלאכ• טענע געזאנג-נוםערן און קופלעטן װי אויך קאמעדיעם מיט א בפירושער געזעלשאפטלעכער טענדענץ; צו דער צװײטער — היפטארישע דראמעם מיט א ביבלישן אדער ײדיש׳היםטארישן אינהאלט, ערנםטע מעלאדראמעס פון ײדישן לעבן אין שפאניען, טערקײ דײטשלאנד און סל:וױשע לענזער און אויך איבערזע• בונגען פון די אײראפעישע מײסטערװערק װי ,ױלױם צעזאר״ און ,דער ם חר פון װענעדיג״ פון שעקספײן, לעסינגם ,נתן וער חכם״, גוצקאװס ,אוריאל אקאסטא״, גאגאלס ״דעװיזאר״ אץ די פאפולערע פיעסעס װי שילערס ,רויבער״, לעםינגס ,יידן״. זאזשעניאװסקי ,מניך״ א. אנד. דער ײדישער עולם — פארזיכערט זיםער — באזוכט צאל• וײכער און אפטער פארשסעלוננען פון ערנסטע פיעסעם אלץ אײנס, צי דער אינהאלט איז א היסטארישער. צי פון הײנטיקן לעבן. ,איך בין אלײן אן עדות, דערצײלט ער, װאס פאר א גרויםן אײנדרוק עס האט געמאכט ,אוריאל אקאסטא״, נישט גע■ קוקם דערויף װאס די קינסטלערישע אינטערפרעטאציע איז גע• װען א נישם-פאםיקע, און די פיעםע איז אויפנעפירט געװארן אין די אוםבאקװעמסטע טעכנישע באדינגונגען און אץ דערזעל• בער צײט האבן אויסגעצײכנסע אריגינעלע קאמעדיעס, װאס זע• נען זײער אינטערעםאנט פארן אינטעליגענטן צושויער, געהאט געװיינלעך בלויז א מיטלמעסיקן ערפאלג׳. זײער ברײט און מים אנערקענונג רעדט זיסער ארום די דראמאטישע שאפונג פון א. גאלדפאדן. ער דערצײלט, אז א טײל :אלדםאדנם פיעםעס, װעלכע זענען איבערגעזעצט געװארן אין אײראפעישע שפראכן, זענען געשפילט געװארן אין פאריז, ליאן, פילאן און אויך אין װארשע. און האבן שטארק אויסגענומען און געהאט דערפאלג. .זײן ״שולמית״, ״בר כוכבא״, ,אהאס• װער״ ציען-צו יעדעם מאל המונים צושויער און װערן אויך אויסגעפירט דורך די אקטיארן םון די זשארגאנישע בינעס מיט אמתער פיעטעט... די אנגערופענע װערק זענען אן אמתע גרויסע אעראקציע פון ײדישן טעאטער און פאסן פאר דער אויפגאבע זײער גוט׳. איך װיים נישט, צי פריער האט װער אװי אויספירלעך בא־אנדלט גאלדפאדענען װי זיסער. ער אנאליזירט דעם אינהאלט פון א גאנצער רײ גאלדפאדענס פיעסעס און פארגלײכט זי םיט ענלעכע װערק אין דער פוילישער לינעראטור. מיר װעלן נאר ברענגען זיםערם אלגעמײנע כאראקסעריסטיק פון גאלדפאדענס שאפן: ״א סאטירישן סאלאנם און דאם באמת אן אוםגעװײנלעכן זעט מען ארויס םון א גאנצער רײ גאלדפאדענס קאמישע מעלא־ דראכעס און אפערעטן. מיט בײםנדיקן םארקאזם שמײסט ער די חסרונות פון די ײדן און שאנעװעט נישט דערבײ קײן שום פאיהײליקטן פאראורטײל, אנגעהויבן פץ שידוכים-האנדל און פארענדיקט מיט דעם אויסנוצן דעם פינםטעדן המון דורך די בעלי-מופתים. ער לאזט נישט דורך קײן שום אלגעמײנעם פעלער, קײן שום שװאכקײט, װאם מען באגעגנט בײם יחיד. א רײ קא• לעדיעם ״קוני לעםל״, .קבצנזאן און הונגערמאן״, ,לוםטיקע יינגען״. ,די כישופמאכערין׳, ״שמענדריק״ און א סך אנדערע זענען אן אוםערשעפלעכער אוצר פון פאלקסטימלעכן ײדישן הו• יאי• מען לײענס זײ אדער מען הערט מיט א כסדר-שטײגנדיקן א־נטעיעס, אזוי װי מען הערט און מען קוקט אויף קײנמאל נישט•