Literarishe bleter · 1934-04-05 · 14 (5.4.1934) · p. Seite 210

ליסערערישע בלעסער נוימ. 14 (517) זײם 210 ריסלאנד דעם 1־טן מערץ 1926 צו דער דארטיקער באטרעפנדער בילדונגם״מאכט פארן איבערנעמען זײן נײעם אמט אלם פאװואל־ טער פון דער ײדישער קאטעדרע בײ דער אלאוקראינישער װי. סנשאפטלעכער אקאדעמיע, שפעטער אלס פארװאלטער םון דער פיראלאנישער םעקציע פון אינסטיטוט פאר ײדישער פראלעטאר- שער קולטור <װי די קאטעדרע האט באקומען דעם נאמען׳ בײ דער אנגערופענע- אקאדעמיע. 'מיר ברענגען דא אײניקע אויסצוגן פון דעם דאזיקן זײער אינםערעםאנטן דאקומענט: ״איך בין 'געבוירן 17,30 נאװעמבער 1879 אין ראװנע (געװעזענע װאלינער גובערניע). צו 13 יאר ד.אב איך גוטיגע• קענט תנ׳ך, די העברעישע שפראך און נייע ליטעראטור, האנ געשריבן העברעיש און האב נישט שלעכט געקענט גמרא. צו 14 יאר האט מען מיר גענומען גרײטן אין דער ראװנער רעאל־שול, איך בין אהין ארײן אין יאר 1894 (צו 15 יאר> אין 3־טן קלאס. אין דער רעאל־שול האביאיך זיך מער פאי־ אלץ אינטערעםירט מיט פאזיטיװע װיסנשאפטן: מאטעמאטיק, פיזיק. די רעאל״שול האב איך געענדיקט אין יאר 1899 מיט אן אויסצײכנונג. דעם זעילבן יאר, אין הארבםט, האב איך געהאלטן עקזאסען אין קיעװער'פאליטעכניקום און בין ארײן אײף דער אינזשענער־אפ־ טײלונג. אין 1900 בין איך אריבער אויף דער כעמישער אפטײ- לונג. די יארן 1^1903-19 האב איך א םך געארבעט אויף יכעמיע און פיזיק *אין די לאבאראטאריעס און קאבינעטן בײ די פראפע־ סארן קאנאװאלאװ, דע-מעטץ; אויף פאליטישער עקאנאםיע בײ פראפעסארי ם. בולגאקאװ: דאס פאליטישע אויפלעבןי אין לאנד און אין דער סטודענטנשאפט, דער אינטערעס פאר דעם סאציאלן ק>.מף, דער קישענעװער פאגראם, די ארגאניזאציע פון זעלבסמ־ שוץ א. א. װ. האבן מיך פאקטיש אפגעריסן פון דעם שטודירן. מחמת די צװײ ארעסטן אין 1902 און 1904, האב איך געמוזט הארבסט 904: עמיגרירן קײן אויטלאנד. אין בערן (שװײץ> האב איך געהערט לעקציעם אױף דעס פילאזאפישן פאקולםעט. שוין אין קיעװ האב איך זיך פאראינטערעסירט מיט דער ײדישער שפראך און ליטעראטור, װאס זי איז געװען מײן מוטער־שפראך, נאר װאס איך בין פון איר אפגעריסן געװארן אין די רוסישע שיולן. אין שװײץ האט מיר פאראינטערעסירט דאס בערנער דײטש (די אלעמאנישע דיאלעקטן) און זיין שײכות צו ינדיש. קײן רוס- לאנד האב איך זיך אומגעקערמ אנהויב 1906. אין 1907 האב איך געדרוקט אין צװייטן זאמלבוך ,סערפ׳ (אויף רוסישו א גריע־ סערע סטאטיסטיש״קריטישע ארבעט ״די סטאטיםטישע איבונגען פון ה׳ יעקב לעשטשינסקױ װעגן זײן בוך ,דער ײדישער ארבעטער אין רוסלאנד״). װיסנשאפטלעכע ארבעטן אויף דער ײדישער שפראך האב איך אננעהויבן אין 1908 אין לענינגראד. דא אינם אזיאטיישן מוזײ ביי דער אקאדעמיע פאר װיסנשאפטן האב איך געפונען א היפשע קאלעקציע ארטע ײדישע דרוק־זאכן און די װיסנשאפט■ לעכע ליטעראטור װעגן ײדיש אויף דײטש. אין יאר 1909 בין איך אנגעקומען אין דעמידאװער ױרידישן ליציי אין יאראםלאװ, אין 1910 האב איך, מחמת װויךרעכט, געמוזט אפפארן פון פע״ טערבורג קיין ראװנע. דא האב איך זיך מיט קלײנע מיטלען פארשאפט א היפשע ביבליאטעק פון אלטע ײדישע דרוק־זאכן און װיסנשאפטלעכע ליטעראטור װעגן םיטלהײכדײטש און יידיש און האב װײטער געפירט מײן װיסנשאפטלעכן סטודױם. אין 1913 האב איך געענדיקט דעם יאראסלאװער ליציי און אין 1914 האב אייך פאר א דיםערםאציע װעגן קרימינאל־רעכט לויט תנ׳ך און תלמוד באקומען דעם טיטל קאנדידאט פון יורידישע װיםנשאפט <קאפיע פון דיפלאם - דא בייגעלײגט). אין די יארן 1920-1919 האב איך געארבעט אין די קיעװער ארכיװן *(ארכױו פון געװעזענעם גענעראל״גובערנאסאר, פון קוראטאר פין קיעװער-לערן-ראיאן, צענזור־אי־כיװ א. א. וו.) אויף דער *געשיכטע פון ײדן אין אוקראינע און רוםלאנד אין 19-טן יאיהונדערט. דעם װינטער 1921-1920 האב איך געלײענט א קורם לעק־ ציעס װעגן ײדיש אויף די ײדישע לערער־קורסן פון ,נארקאמ• פראס׳ אין מינסק. אין םאי 1921 ביך איך אפנעפארן קײן אוים־ לאנד, פון מערץ 1922 װײן איך אין בערלין. דא האב איך גע־ האט די מעגלעכקײט אויסצופארשן די ײדישע שפראך' און ליטע־ ראטור פון די אלכע קװעלן,' פון די האנטשריסטן 14—16—טן לעבן אלס שרײבער און װיםנשאפטלער נאך זײן אװעקגײן פון אוקראינע ביזן מאמענט פון זײן אװעקפארן אײף שטענדיק אין ראכן־פארבאנד. איך באזיץ אדזא א גענוג״אויכשעפנדיקן מאטער־ יאל (אפטמאל אן אויטאביאגיאפישן, אינטימען און אויטענטישן), פאר׳דער עפנטלעכקײט אומבאקאנטן, - און איך קאן באין אופן נישט פעםטשטעלן, אז אין גרונט גענומען זאל שטיף װערן גאר אן אנדערער, אפילו אין ראטן־פארבאנד און אפילו בײ די דאר־ טיקע באדינגונגען. ער איז געװען און געבליבן ביז זײן טויט א מענטש מיט א שטארק ״פאלקיסטישן׳ אונטערשלאק און מיט בולמע יידישע טראדיציעס, מיט דער פילאזאפיע פון בטהון און שיטה פון אפ־ טימיזס, הגם ער פלעגט נישט זעלטן אויסקוקן אן אנדעדער און פלעגט אפילו ארײנפאלן אין שװערע שטימונגען פון רעליגיעזער פארםיפונג, און עס פלעגן אװעקגיין גאנצע פעריאדן, - װען ער פלענט בפועל־מסש אויספירן די דינים און מנהגים. אבער װי ס׳זאל נישט זײן, מינערט עס אויף א האר נישט אונזעריבאצױנג צו שטיפן װי צו א מערקװירדיקן מענטשן און טוער, אויפריכטיקן און טאלענטפולן שרײבער און קריטיקער. גרינטלעכן פארשער פון דער עלטערער יידישער לימעראטור אין פון אלט-ײז־יש. אײנם מוז מען אבער יא פעםטשטעלן - און דאס איז א פאקט נישט אפצופרעגן, - אז נאך אלע זיינע שװערע װאנד־ לונגען און ביטערע יאנענישן נאך א מינימום דערטרעגלעכער עקזיםטענץ און עלעמענטאדער מעגלעכקײט פון װיסנשאפטלעכער ארבעט, האט ער די דאזיקע הײם געפונען ערשט אין ראטן־ פארבאנד. אין קאװנע, װוהין ער איז געקומען נאך די אוקראינער פאגראמען, איז אים געװען צו־ענג, ממש דערשטיקט צו װערן, די ארבעט אין דער דארטיקער צײטונג ״נײם׳ האט אים נישט געקענט באפרידיקן. די קלײנלעכע ײדישע אינמערעסן אין ליטע האבן אים נישט געקענט אײנהאלטן און לאקן צו באזעצן זיך, בפרט, אז אויף חױנה איז אויך נישט געװען. אין בערלין, װוהין ער איז דערנאך אװעק, האט ער זיך באין אופן נישט געקענט אײנארדנען,* האט ער געיטאן צענדליקער ארבעטן, און פון אלע מלאכות נישט געהאט קײן פרנסה, תמיד געהאנגען אין דער לופטן און געשטאנען אין װעג אריין. - האט ער זיך פון יאר 1923 אן געריסן קײן אמעריקכ, האט געשריבן אהין צו זײן שיװעסטער ליזע, זי זאד אים שיקן אויף רײזע-הוצאות: האט זיך פארבונדן מיט ד׳ר אי מוקדוני, װעלכצר האט דורכגעמאכט אן ענלעכן ״בצרלינער׳ עטאפ װי שטיף און איז שדין דאן געװען צופרידן - א־ינגעאידנט אין אמע־יקע, אין ״מארגן־זשורגאל׳;- האט זיך דורכגעשריבן מיט אנדע־ע פרײנט און באקאנטע; האט געזוכט און גענישטערט, האט אבער נישט געקענט קומען קײן אמעריקע און איז װידער געבליבן נישט־אהין און נישט־אהער. ס׳איז דעי־גאנגען אזײ װײט, אז ער האט אפילו געמוזט אנקומען צום טאטן נאך הידף, א אינהאבער א האפן־געשעפט און אן איינן הויז אין ראװגע,* האט אפשר נישט שלעכט פארדינט, איז אבער גע• װען דאן פארענגט צוליב דער שײערער קראנקהײט פון זײנעם א זון און פון זיין פרוי, שטיפס מוטעי־, װעלכע איז אויך אין יעיער צײט (םאי 1923) געשטארבן. אזוי האט זיך שטיף וױיטער געמאטערט א פאר יאר און האט אנגעהייבן צו טראכטן װעגן ראטן-פארבאנד.* קײן פוילן האט אים קיינער נישט גערופן, און װען ער האט אנטוױקלט דעם *געדאנק און געגעבן די איניציאטיװ צו גרינדן *דעם יידישן װיםנשאפטלעכן אינכטיטוט, האבן אײניקע פון די שפעטערדיקע טוער פון דער דאזיקער אינםטימוציע עם אויפגענומען מיט ספקות און אומגלײבן. ער איז געבליבן נישט מער װי ביים אנשרייבן די באגרינדונגס־בראשור. און דא איז געקומען די איינלאדונג פון רוסלאנד. ס׳האט באדײט נישט נאר כבוד און אנערקענינג, נאר, ענדלעך, אויך א געזיכערטע װיםנ• שאפטלעכע קאריערע. ער האט זי אנגענומען. ער האט באקומען א קאטעדרע, מלוכה־געהאלט, אן אייגענעם פילאלאגישן זשורנאל ״די ײדישע שפראך׳ (שפעטער ״אויפן שפראכן-פראנט׳), װו ער איז געװען רעדאקטאר און הויפט־מיםארבעטער, א מעגלעכקײט צו פובליקירן ארײיאנדערע זײנע ארבעטן און פארשונגען און צו פירן װײטער זײנע סטודיעס. ביי מיד אין ארכיװ געפינט זיך שטיפס ״לעבנסבאשרייבונג׳ (קוריקולוס װיםע>, װעלכע ער האט אפגעשיקט פון בערלין קײן