Literarishe bleter · 1934-03-30 · 13 (30.3.1934) · p. Seite 199

זײם 199 ריטערארישע נלעסער נים. 13 (516) דערסילן פמעס קײנמאל נישט די דאזיקע אויםגאבע, מחפת אדער זײ װילן רק אויפפירן פיעםעם פון העכערן םסיל, אדער זייער שפיל שטײט אויף א מדרגה, װאס איז װײם פון יעדער קריםיק״. אריבערגײענדיק צום יידישן טעאטער, װאם איז בײ אים. א ,םאלקס׳בינע״ שרײבם זיסער: ,א גאנץ אנדערע איז די שטעלוננ פון דער זשאיגאנישער בינזג דאם איז קודם-נל א פאלקס-בינע אין ענגםטן זין םון װארט, םײ אדאנק דעם עולם און רעפערטואר, און םיי אדאנק דער השפעה און די אויפיאבן, װאם זי האט ויך געשטעלם. דאם האט ריכטיק און ױשרדיק אפגעשאנט די װארשעװער פרעסע, װען אין אײנעם פון די דארטיקע טעאטערן האס מען ומעט גלײכצײטיק אויפנעפירט א. גאלדפאדנס מעלאדראםע ,שולמית׳ אין זשארגאן און אין א פוילישער איבערזעצונג׳. ,לאמיר זיך צוקוקן פםדר צו אלע אײגגשאפטן םון דער ײדישער בינע, װאס גיבן איר צו א פאלקם-כאראקטער. איך הויב אן פון עולם, >.רויםכײענדיק פון א הנחה, װאס איז קעגן דעם אננענומענעם בײ אלע קינסטלערישע בינעס פרינציפ, דהײנו: או דאס ײדישע טעאטער פאסט זיך צו צו די פאדערוננען פון עולם, דאס איז אן שום סםק א גרײז און א םעלער, הגם אין דעם פאל, װי מיר װעלן זיך איבערצײגן, איז דאם נישט אומ־ באדינגט אזוי. מען קען פאדערן אויפצוהויבן דעם געשמאק םין עולס און מען האט רעכט דערצו, װען דאס איז נוגע א בינע, װאס װערט געשטיצט דורך דער אינטעליגענץ און באקומט געלטיהילף פון פללן עס איז אבער נישט געמאלט פראקסיש — דאס צו פאדערי םון אקטיארן און אונטערנעמער, װעלכע לעבן סון אײן טאג אויםן אנדערן מיטן חםד םון זייערע צושויער און װעלכע שטארבן פון הונגער, אויב זײ װעלן נישט צוטרעםן דעם נעשמאק םון עולם. ״איך האב נישט לאנג צוריק אין קראקע געהאם די גע■ לעגנהײט זיך נענטער צוצוקוקן צום זשארגאנישן טעאטער. עס איז באמת צו באװײנען און באדויערנםװערט זײן מאטעריעלער מצב און - װאס עס קומט דערסון ארויס — די קינםטלערישע מדרגה, װאס איז נידעריקער װי עס האט געקאנם און געדארפט זײן. דער ײדישער אקטיאר האט זיך נאך נישט בצםרײט םון אונטער דעם יאך פון דער צעשמעטערנדיקער עפנטלעכער מײ׳ נונג, װעלכע האט דא נישט לאנג צוגעדריקט אויך די אקטיארן, אדעפםן פון דער פוילישער מעלפאמענע. דער ײדישער עולם, געפינט זיך קעגנװיליק אונטער דער השפעה פון זײנע טאר■ קװעמאדעס, האלט דעם אקטיאר לכל׳הפחות פאר א פארדעכטיקן אינדיװידום, און הגם דער אקטיאר איז אים זײער ליב אײף דער בינע און מען שענקט אים גערן האנט-ג״טשערײ, מײדט דער עולם אים אויס איי לעבן. דער אקטיאר האט דעײבעד צו קעמפן גלײכצײטיק מיט דעם דעת׳הקהל און מיט מאטערי• עלער נויט — דאס איז באמת גענוג צו מאכן אפהענגיק אכילו דעם גרעםטן סבלן. און דאך באװונדער איך די הייפעלעך שים• בריכיקע, װעלכע, געװארעמט דורך הייסער ליבע, װאם װערט אן םסק נישט אונטערגעהאלטן דורך דער אינטעליגענץ נאר, פארקערט, װערט פארטונקלט אביסל דורך אן ענגן געדאנקען• קרײז און װײניק װיםן, די דאזיקע ליבע פון די אקטיארן װערט אבער נעקרעםטיקט דורך א וװנדערלעך׳שטארקער אינ• טואיציע און צוגעבונדנקײט צו דעם לעבן, װאס איז פול מיט צײסװײליקע סרעכטיקײטן און סארשידנארטיקייטן. די אקסיארן ארבעטן שװער און מיט איבערנעמען זיך. דאס איז בײ זײ קענטיק אין יעדער באװעגונג. <סוף קומט) 2 זיסערס ציקל ארטיקלען ״עטלעכע װערטער װעגן זשארגאן און ײדישן טעאטער׳ האט זיך געדרוקט אין דער לעמבערגער פייליש׳אסימילאטארישער צײטונג ,איטשיזנא׳ פון 15-טן יאנואר 1890 אין די נומערן 13, 14, 15, 16. םון די 4 המשכים האט ער גאנצע דרײ אפגעגעגן דעם טעאטער. נאך פריער, אין נומער 2 ״איטשױנא׳ פון 15׳טן יאנואר 1890 איז אפגעדרוקט זיסערם א קארעםפאנדענץ פון קראקע, אונםערגעשריבן מיטן קריפטאנים 5. די דאזיקע קארעספאנדענץ, ײאס איז אן ארײנפיר צו די שפעטערדיקע ארטיקלען װעגן לי• טעראטור לײענט ױך אזוי: ״דאס זשארגאנישע טעאטער פון ה׳ טרײסלער, װאס גע- נינט זיך איצט אין קראקע און ארדנט אײן זײנע פארשטעלונ• נען אין א געהעריק צוגעפאסטן, — הגם נישט גרויסן, — לאקאל, רופט ארויס צװישן דער דארסיקער ײדישנר באפעלקערוננ זײער א גרויםע פאראינטערעםירוגנ. די ספעקטאקלען ציען צו א גרויםן עולם באזונדערם פון די שיכםן, פאר װעלכע די השפעה פון די דאזיקע פארשטעלונגען מוז אן שום ספק זײן א נוצלעכע. אײדער מיר װעלן אין דער ״איטשיזנא״ אפדרוקן עטלעכע אויםפירלעכע אנמערקונגען װעגן דער באדײטונג פון זשארגאנישן טעאטער, מוזן מיר אויף דעם ארט שוין אונטערשםרײכן, אז דער רעפערסואר סון ה׳ טרײםלערס טרופס באשטײט על׳םי• רוב פון װערק םון די בארימםסטע זשארגאניסטן. װאס צװישן זײ איז אײנער גאלדסאדען, דער מחבר פון א נאנצער רײ היס• טארישע און שטײגעריש־םאטירישע דראמען און קאמעדיעס, א באמת אומגעווײנלעכע שרײבערישע קראםט. די ספעקטאקיען פון א ״בר-כוכבא״, ״אהאםװער״, ״דאן אלמאסאדא״ רירן אן די טיפםטע םטרונעס םון די געפילן בײ די ײדישע צוהערער, אין דער צײס, װען די פרײלעכע קאםעדיעס מיט א בפירושער םא■ טירישער טענדענץ, זענען משפיע מער אדער װײניקער צו בא• פרײען זײערע באגריסן פון יאך פון פאראורטײל און אבער• גלויבן. דאס זשארנאנישע טעאטער איז אן שום ספק א נוצלע• כע צױויליזאטארישע אינסטיטוציע סאר דער מאסע, און אײדער םיר װעלן די דאזיקע מײנונג בדײסער און טיפער באגרינדן׳ אונ• טערשטרײכן מיר, אז די אונטערנעמער סון אזעלכע טעאטערם, אויף װיפיל זײ קוקן נישס דערויף װי אויף פשוטע געשעססן, פארדינען די מאראלישע אונטערשסיצונג פון דער אינטעליגענץ,. די אנגעזאגטע ״עטלעכע אויסםירלעכע אנמערקוננען״ זיםערס זענען געקומען אץ ״איטשיזנא״ אין א האלב יאר ארום אין דער פארם פון א לאנגער אפהאנדלוננ, װאס מיר ניבן װײ• שער איבערגעזעצט םיט געװיסע קיצורים. זיםערם באשרײבונגען איז, װי עם עס איז צו זען םון דער געבראכטער קארעספאנדענץ, נוגע די ײדישע טעאטער-פארשסעלונגען סון 1889 אין קראקע. זיסער הויבט אן סון ארומרעדן די לאגע סון םאלקס■ טעאטער אין פוילן בכלל: ״עם איז גוט באװוסט, װאם םאר א הויכע און ערנסטע באדײטונג םיר שרײבן צו דער םאלקם־בינע בכלל. צום באדויערן אבער, האבן מיר נישט בײ אונז אזא בינע אין אײגנסלעכן זין פון װארט. די אזויגערוסענע ״װנטיק׳פארשטעלונגען״ םארן עולם םון נידריקער איגסעליגענץ און בעל-מלאכות, װאס זענען םארנומען אין די איבריקע אװנטן, קאמפענסירן אין א גאנץ קלײנער םאם דאס סעלן אין אונזערע הויפט׳שםעס אמתע שאלקם׳בינעס, װי דאס האבן װין, בערלין, װארםס און אנדערע שטעט. די גארטן-טעאטערם און װאנדער-טרופעם אין די קלײנע שסעסלעך, הנם לויט זײער עולם, צוזאםענשטעל פון אקטיארן אין םאטעריעלע מיטלען װאלטן זײ אמבעסטן דערצו נעסאסט,