Literarishe bleter · 1934-03-30 · 13 (30.3.1934) · p. Seite 197

זײם 197 'יטערארישע גלעטער נוס. 13 (516) ס׳2עדניעז)77 / 77י?בע אי אםטימיסט ביז צום טויט (אךיפן פר'שן קבר פק סשה 7י?עעד3ז}לע) ענערגיע םין א גאנגן דור. משה זילבערסארב איז געװען אײנער פון די, װעלכע האבן צוס םערםטן געםילט דעם דאזיקן םראגישן קרע-שביב אץ, אנהײבנדיק סון .װאזס.זשדעניע', ביז צום לעגטן טןןג פון זײן לעבן, האט ער געזוכט וזעגן, געװעבט נעדאנקען, װי זןזוי גובר צו זײן די םתירות, װי אזוי זזרויסצובאקומען די געטרוימטע גאנצקײט, צו געםינען די הארמאניע םון אינעװייניקסטן דראנג און די טענדענצן םון דער אויסערער װעלט אין אײן אםטימיס• טישן םינטעז... אין משך סון דרײסיק יאר בין איך געװען און םארבליבן דער בר-פלונתא פץ דער דאזיקער שיסה סון אפטימיזם, האלסנ• דיק, אז מיט װערםער״ אפילו מיט גוט און קלוג םארםולירטע געדאנקען קען םען נישט (אין םען דארף נישם) פארדעקן סתירוח, װעלכע ליגן אין יםוד םון לעבן. בעסער אן אםן־אנער• קענטער װידערשפרוך, איידער אן אויםגעטראכטע הארםאניע, א גײםטיקע אילוזיע... און עס איז םאר מיר םערזענלעך א װײםאק און א פרײד, וואם דער לעצטער ארטיקל םין םארשטארבענעם אין די .ליםע- רארישע בלעטער״ איז מיט דער גאנצער פאלעםישער קראםט סון דער פעדער םון סשה זילבערםארב געװענדט קעגן םיר... װײל איך װײם: איך בין סאר אים געװען א םײנט און א סרײנט. און בשעת ער האט מיר געםאכט די שאדםסםע סארװורםן, האס ער געברענט מיטן זעלבן םײער םון דער גרויסער ליבע, װאם האט אונז אלעמען אנגעצונדן אין די ױננע יארן, און מיט דער• זעלבער יומסלעכער קראםט פון װײטאק, און איבערצײגונג האט נעקלאפט דאס םױיש קראנקע. אבער ױגנטלעך םילנדיקע הארץ םון םיליארנדיקן, סײערן אויםנעפרובירטן סרײנס משה זילבער• םארב... ביזן לעצטן טאג סון לעבן האס אין אים געברענס דער אפטימיםטישער גלויבן אין אונזער רענעסאנם... און אויב דער חילוק אױ געװען אין די מעטאדן, אין די װעגן, האבן מיר דאך אין גרונט אלע געשטרעבט צו אײנס און אין משך פון די לאנגע, לעצסע פײנלעכע יארן סארײניקט נעװען אין איין געםיל: װיפיל ערלעכער װילן און גלויבן — און װי קלײן די היםטארישע רעזולטאטן... אן אויסצוג םון זײן לעצטן (13.1.34) ברױו צו מיר: .בײ דער געלעגענהײט װיל איך אויםדריקן םיין באדויערן, װאס מיר האט זיך נישט אײנגעגעבן צו טרעםן זיך מיט אײך בײ אײער לעצטן באזוך אין װארשע: אין יענעם אװנט, ױען איר האט מיר טעלעסאנירט, בין איך געװען שטארק אויסגעמא• םערט נאכדעם, װאס איך האב אױםגענומען מער באזוכער, ײיםיל מײן געזונט־צושטאנד האט דאס דערלײבס. און אז איך םיל מיך אםגעשװאכט, מוז איך לויס א םארארדנונג םץ מיינע דאקטוי ריס, זיך ארײנלײגן אין בעט און שטיל שװײגן. איך האב דע׳ ריבער נישט געװאלט אײך אויסנעמען אויף שסום־לשון נאכדעם, װאס מיר האבן זיך אזא לאנגע צײט נישט געזען און נישט נעשמועסס. איך האף, אז בײ אייער נעכססן באזוך אין װארשע װעלן םיר זיך געװיס זען און טאקע א שמועם טון אויך. ס׳איז ב״ה דא םון װאם״. נישס נעװען באשערם... כישטרעגג אן מײן זפרון און קען זיך נישט דערמאנען, ױען אץ האב צום ערשטן מאל זיך געטראםן מיט משה זיל• יערםארב. מן הםתם איז דאס געװען אץ װינטער-םעמעםטער 1904—1905 אין בערן, בשעת ער איז אהער געקוםען םון םאריז נום באזוך םון זײן דעסאלםיקער בלה (און שםעטערדיקער םרוי), די ראװנערין קלארא באראץ• םיט זײן סביבה בץ איך שוין אבער געװען באקאנט םון פריער. קודם-כל (אץ װארשע) מים זײן שװעםטער דבורה (שפע• טער די םרוי םון נחום שמיף), און דערנאך שוץ בין איך אין ראװנע (זוםער 1904) געקוםען אין בארירונג צום ערשטן מאל םים נ ח ו ס ש ט י ף, מיט דעם װײניקער באקאנסן װ ײ נ צ ײ ג און רי איבעריקע סרײנד םון דער ראװנער גרופע. גחום שםיף אױ אװעק םון אונז םיט א יאר צוריק, װיינ• צװײג איז םיט יארן צוריק באגאנגען זעלבסטםארד, און איצט דער דריטער ראװנער — משה זילבערסאדב. זיך געשלאסן א בלעטל נעשיכסע םון דער ײדישער אינ• סעליגענץ. די שיסה, צו װעלכער דער םארשטארבענער האט געהערט, די שיטה םון .װאזראזשדעניע׳ האט זיך געסורעמם אין צװײ פונקםן: אץ ר א װ נ ע אונטער דער השפעה םון שסיף-זילבער- פארב און אין ק ר ו ט ש ע <װיטעבםקער גובערניע) אונםער דער נײסםיקער אנםירונג םון אברהם ראזין (בן־אדיר). דאס איז גע• װק דער קערן, הגם צוגעשםאנען צו דער באװעגונג זענען מענטשן םון גרױםן סארנעם — ם. ב. ראטנער, חײם זשיט• לאװסקי און װלאדימיר םאבריקאנס. אין גלות פאריז ברענט נאך מיט הײליקער קנאה דער םיםזיניקער בן־אדיר, און אץ אםעריקע לײכט <בײדן — די םאר• בליבענע — צו לאנגע יארן> דער נר-תםיד, װאס שטראלט ארױם פון דער םיגור פון חײם זשיטלאװםקי. צװײ גרונט-שטימוגגען, צװײ םסיכיעס האבן ארויםגערוםן צום לעבן די מענטשן: דאס ײדישע םאלק, װאס האט מיטאמאל דערםילט ױגנס-קראפם און עלעמענםארן װילן צום לעבן, צו ײידעראױסקום, אץ דער גרויסער אםעם םץ געשיכטע, װעלכער איז געװען אזוי מעכםיק־םריש מיט דרײ צענדליק יאר צוריק אץ האט אנגעזאגט האםענונג און גלויבן אויף א נײער, שענע• רער און בעסערער םענטשן-װעלט. דאס הארץ האט אײנגעזאפט םיטאמאל בײדע םםיכיעם, נישט געװען קײן פלאץ םאר דער מינדםטער םתירה אויפן װעג פון ײדיש-נאציאנאלער און מענסשלעך-םאציאלער באסרײונג. דאס לעבן אבער סון דער ײדישער געזעלשאסט, דער קאנקרעם-היםטארישער װעג סון ײדישן פאלק איז אבער געװען פול םיס קארדינאלע װידערשפרוכן. די בוחות אין אונז און אין דעס מעכטיקן ארום אונז האבן זיך אנםוױקלם נישט שטענדיק שטיצנדיק אײנע די אנדערע, נישט פאראלעל אסילו, נאר אין װיכטיקםטן זײער אםט אסילו קעננזעצלעך. דער װעג צו באםרײען די װעלס האט דך זײער אפט געשטעלט אין װעג דעס װילן סון נאציאנאלן װידעראויסקוס. אין די דאזיקע װידערשפרוכן האם געװײםאקט דער גע• דאנק פון א גרויםן טײל סון דער ײדישער אינטעליגענץ, און עס איז אין א גרויסער מאם אויסגעשעפט געװארן די שאםונגס•