Literarishe bleter · 1934-03-30 · 13 (30.3.1934) · p. Seite 195

זײט 195 ד־טערןזרישע בלעטעך נומ. 13 (516) זענען געװארן >ן רעאליטעט, אויב זײ זענען עס נישט געװען. הירשבײנען'איז געלונגען אונז בו געבן א בילד, ד. ה, זײן בילד סון זײנע קינדער-יארן. דנ ן און מיר נעמען דאה אן, עס געםעלט אונז. עס נעםעלט אונז נישט נאר װייל עס איז שײן, ליריש און לעבעדיק. עס איז גום אויך םוןי א רײן-ביאגראםישן שטאנדפונקט. עס גיט אונז א שליסל צום דיכטערס לעבן. זײנע ״קינדער-יארן׳ מאכן אונז םארשטענדלעך זײנע שפעטערדיקע װאנדער־יארן. (און םארװאס עפעס נאר ״די שפע• טערדיקע׳?) װען ער איז נאך געװען גאר יונג, האט ער אויםן קורבן װעג, װאס ליגט בװישן ליפעס מיל און װילנע, דורכגע• מאכט שוין איגאנצן ״ויחנו־ויםעו׳: נאך קלעשםשל - בריסק, נאך בריסק - מילײטשיץ, נאך מילייטשיץ - װיסאקא־ליטאװםק, דערנאך ארלע, דאן װידער בריםק, דאן - גראדנע, קוזיניצע. װאס האט ער נישט געקאנט אײנזיצן אויף אײן ארט? װאס איז ער געלאפן םון אײן שטעטל אין א צװײטן און שפעטער פון איין לאנד אין אן אנדערן, םון אײן װעלט-טײל אין אן אנדערן? װאם האט ער געזוכט? זײנע ״קינדער־יארן׳ גיבן אונז אן ענט• םער אוייף דער פראגע: ער האט געזוכטי ליפעם מיל. ער האט געזוכם א הײם, אײננעװארצלטקײט. ער איז נישט אװעק םון דער הײם צו דער גרויםער װעלט. ער איז זי אװעק זוכן אין דער װעלט. ער איז אװעק זוכן עםעס אזוינס, װאס זאל אים זײן אזוי נאענט, װי דער םײכטער גרונט פון זײן קיינדהײיט, װי די װער• ביעם און די גראזן און די פײגלען און די װאםערן דארט. ער איז געםארן שטילן זיין היים־דורשט, זיין דורשט נאך ערד און װארצלעןי. ער איז געקומפן צוריק, אויב ער איז שוין צוריקגעקומען, מיט א נאך מער אומרויקן, נאך מער ברענענדיקן דורשט,.. איין זײן ״רײזע ארום דער װעלט׳ געװען אומזיסט? נײן. זי האט אים געגעבן, אויב נישט קײן היימישע רו, איז אנדערע מתנות, און צװישן זײ, - ״מײנע קינדער יארן״... יא, אדאנק זיינע נםיעות איבער דער װעלט, האם ער אנטדעקט ליפעם מיל. זי ״ואלט קײנמאל נישט אויםגעלויכטן אזוי העל און אזוי הײמיש, װעןיער זאל ניישט האבן די דערװײ• רונג און די םערססעקטױו, װעלכע עסי האט אים געגעבן קאלי־ םארניע, ניו־יארק, דרום-אסריקע, ראטנםאירבאנד, יאפאן, אינדיע, ארץ-ישראל אי. אז. װ״ א. אז. װ״ זיינע טריט האבן זיך םאר• לוירן אין דער גרויםער און ענגער װעלט, - האט 'ער אין זײן םארבענקטער םאנטאזיע זיך אומגעקערט צוריק צו די װיינפערלעך און מאלינע-בײמלעך, װאס אינאײנעם מיט זײ איז ער געװען (און װאלט אװדאי נאך איצט אויך געװאלט זײן> אײנגעפלאנצט אין דעים נאסן, שװארצן, מיט מאך-באדעקטן, גרונט פון זײן טאטנם םיל... ער האט געזוכט א הייס אין דער גרויסער װעלט,- און געםונען א װעלט אין דער קינדערשער הײם. די רייזע איבער װייטע לענדער האט אים נישט נאר פסי• כאלאגיש, נאך אויך קינםטלעריש געהאלםן אנטדעקן םיאר ז־ך און'אויםדעקן םאר אינז דאם פארגעםעניע קינדהײטס־לאנד. ער איז געקומען אהין, נאך דייאלע װאנדער-יארן, װי א װײטער, װי א סרעמדער, וױ א גאסט אויף א װײל, װיאם זעט מער װי א מײל, - און זעט קלאר און שארף. ער איז געקומען אהין, װי עם איז געקומען כשרן אויף פםח ליפעס מיל, דער יונגער רב םון שםעטל. ער איז אין אנהויב געװען אזוי אנדערש וױ די מיל־מענטשן. דער רב האט אויסגעטאן דעם לאנגן״ שװארצן אויבער־בנד און איז געבליבן אין זײןי גלאנציק־שװארצן אטלא• םענעם סורדוט, געבליבן שטײן מיט זײן אײדעלן בלאםן פנים, מיט זײנע שװארצע - אזעלכע םרעמדע אויגן... איז אויך הירשבײן געקומען צו זײן טאטנס םיל אין אן אטלא• ענעם סורדוט, זיך אויםגעשמירט אין מיל און איז צוריק אװעקם מיט זײן אטלאסענער חשיבות, רײנקײט און געלײטערטקײט... ער האט אין זײנע ״קינדער־יארן׳ דערגרײכט א מדרגה, װעלכע איז 'זעלטן אין אלע איבעריקע װערק זײנע. דאם איז די מדרגה פון גלײכגעװיכט צװישן שטאף און װארט.* דאס דאזיקע גלײכגעװיכט איז נישט אלעמאל םאיראן בײ י הירשביינען. י דער שטאף, טרעםט ביי אים, איז ערדיש־שװער, בעת דאם װארט איז לופםיק און לייכט־באםליגלט, דער שמאף ציט אראפי, די'װערטער םליען, צעפליען זיך אין דער לוםטן' און מען יקאן זײ נישט כאפן. זײן שאםן מאכט אפט דעם זעלבן אײנדרוק, װאס ער אים. ״עס האבן די װערבע־בײמער אויפגעהויבן די קעפ סון סטאװ און נאכגעקוקט װי ליפע דער םילנער טראגט זײן פרצן, אײנגעװיקלט אין א טלית, צו משה מרדרכין אין חדר־ארײן׳ <ז. 28). אים איז שװער געװען צו פארלאזן זײנע חברים, די יײמער. זײ האט פארדראסן, דאס ער גײט אװעק. ״דוכט םיר, אז די בייסער'האבן נאכגעקוקט *אומעטיק, װען איך בין געגאנ־ גען אין שטעטל 'ארײן׳' (ז. 30>. די בײמער זענען געװען אים :אענט, א פשיטא שוין - די פייגל: ״איך דערקען דעם םויגל, װיאם זיין צװיטשערן זאגט־אן, אז אין דריי טעג ארום װעט עם יעגענען. איך דערקעןי אוייך די םײגל, װאס זאגן אן, אז אין א טאג ארום װעט װערן לויטער׳ <ז. 34). ' ער האט געלעבט א לעבן, װאס איז אין אלע פרטים גע־ װען נאענט *צו דער נאטור, צו דער 'מאמע-ערד: ״א יעדן זומער גיי איך ארום בארװעם: אםילו װינטער איז דער שנײ נישט אזוי קאלט צו מײן פניס און הענט - אומעטום, װו איך גײ, אין די קארטשעס צי ארום סטאװ, דערקען איך די ױנגע בײםעלעך, װאס זענען מיט מיר אינאײנעם געװאקסן. - — איך דערקען אפילו די גרעזעלעך, װאם שפראצן ארוים פון מיינע טריט. די גרעזעלעך דערקענען מיך; זײ'קוקן ארויס פון מיינע טריט, איך זאל זײ דערקענען: זעסט, פון דײנע טריט זענען מיר ארויסגיעװאקסן׳ <ז. 127). איז עס אםשר פאעזיע, - דיכטונג, נישם װארהײטז איז עם אפשר יענע נאטור-נאקעטקײט, װעלכע מען חלומט ארײן אין זיך נאכדעם װי םען האט זיך דערװײטערט םון דער נאטור און מען בענקט נאך איר? * געװים איז דא פאראן עפעס םון דעס, אבער מען בענקט דאך נאר נאך אזא זאך, װאם מען האט פארזוכט איר טעם. פרץ היירשבײן היאט געמוזט םארזוכן דעם טעם פונם שטיקל ערד, אויף װעלכן'ער איז אויפגעצויגן געװארן. אויב ער האט דערנאך אזוי שטארק געבענקט נאכדעם, איז עים דערפאר, װאם אים איז געװען באמת שװער צו״פארלאזן ליפעס מיל, - ״װו איך בין׳, װי ער דערצײלט, ״נעבוירן גיעװארן, אונטערגעװאקםן און אינ־ אײנעם מיט די װײנפערלעך און מאלינע־בײמעלעך נעװען אײנ־ געםלאנצט אין דעם נאסן, שװארצן, מיט מאך־באדעקטן גרונט׳ יז. 138). ער איז אינם נאםן, שװארצן, מיט מאך באדעקטן גרונט, געװען אײנגעסלאנצט, װי א בוים, אוןיאז ער איז אװעק פון דארט, האט עם געהײםן - ״גענומען בידים און אלײן אוים־ געװארצלט סייינע װארצלען פון הײמישן גרונט, אלײן איבערגע־ ריםן מיין קשר מיט דעם פײכטן און באגראזטן גרונט, װאס האט סיר קינדװײז אזוי מקרב געװען <ז. 277). איז עס אםשר, פרעג איך נאכאמאל, דער הימן צו װארצ- לען פון אן אויםגעװארצלטן? איזיעם *אפשר דע־ הײם-וױי םון אהײמלאזן? אדמסיגן־עדן נאכן פארזוכן די פרוכט פון עץ־ הדעת 1 דער ״געװעזענער׳ * <קײנמאל־נישט־געזעענער> גן־עדן פון דעם ארויםגעםריבענעם? מעגלעך, אז הירשבײן איז אינם פײכטן גרונט ארום ליפעם םיל גארנישט געװען אזוי טיף םאר־ פלאנצט, מענלעך, אז איצט, פונדערװייטנס, אין זײן פארבענק־ טער אײנזאמקײט, אין זײן - און אונזער אלעםענס - מוראדי־ קער אפגעריםנקייט םאלט ער בילדער פון א הײם, םון א נאטור־ הײס,'װעלכע זענען גיארנישט קיין רעאלע, נאר אויסנעפאנטא־ זירםע, אויסגעחלומטע,*אויף־צוריק־געחלומטע בילדער... ער איז פארקאכט אין ע ר ד, - אין םאװעטישן ״שװארצברוך׳, אין אמע- ריקאנער לאנדוױרטשאםטלעכעיישובים, אין די ארגענטינער קא• לאניעס, - איז דערםאר אםשר זײן פאעמע םון די קינדעסיארן געװארן א תםלה צום ״באדן׳, צו גראזן און בײמער, צו דאר־ פישער הארעװאניע, צו *פויערשער געזונטקײט? און דאם איז אפשר גארנישט קײן אויטאביאגראםיע אינם נאױו-רעאליםטישן זינען, ניאר א געװײנלעך קונסיט-װערק - א סובלימירונג און א פארקערפיערונג םון נישט-קײן-מקוים-געװארענע װונטשן? אבער אויב דאם איז נישט קײן םאקטישע, איז עם אן אידעאלע אויטאביאגריאםיע, ד. ה״ אויב פרץ הירשבײנס קינ־ ד ע ר י א ר ן זיענען אויםן פאפיר, אין דער םאנםאױע, נישט אזוי, װי זײ זענען געװען אין דער װירקלעכקײט, זענען זײ אזוי, וױ ער האט געװאלט, אז זײ זאלן זײן. און דייםראגע איז: צי גלויבן מיר, לייענענדיק, אז זײ זענען געװען אזוי װי ער האט שרײבנדיק געװאלט, אז זײ זאלן האבן געװען? מײן ענטםער איז: יא. הירשבײנס ״קינדער־יארן׳